Ceuta’da iki günde on binlerce kişi sınırı geçti: En az 57 kişi hayatını kaybetti

İspanya’nın Afrika kıtasındaki küçük toprağı Ceuta, iki gün içinde kendi nüfusunun yarısından fazlasına yaklaşan bir insan hareketiyle karşı karşıya kaldı. Binlerce kişi Fas’ın Fnideq kenti çevresinden yürüyerek sınır bölgesine geldi. Bir bölümü Tarajal’daki sınır kapısı ve mendirek çevresinden geçti; binlercesi ise kayalıkların arasından denize girerek İspanya tarafındaki plajlara yüzdü. Bazıları saatler boyunca suda kaldı.

• İspanya İçişleri Bakanlığı'nın son tahminine göre Perşembe sabahından Cuma akşamına kadar yaklaşık 50 bin kişi Ceuta’ya girdi. Ceuta Özerk Şehri Başkanı Juan Jesús Vivas ise sayının 60 bine ulaşmış olabileceğini söyledi.

En az 57 kişinin hayatını kaybettiği doğrulandı. İspanyol yetkililer, bu insanların büyük bölümünün yüzerken boğulduğunu, bazılarının ise mendirek ve sınır çiti çevresindeki izdihamda ezildiğini bildirdi. Dalgıç ekiplerinin bölgedeki aramaları sürdürmesi nedeniyle can kaybının artabileceği belirtiliyor.

On binlerce insan neden aynı anda Ceuta’ya yöneldi?

Geçişlerin bu ölçüde ve bu kadar kısa sürede yoğunlaşmasının tek bir doğrulanmış nedeni bulunmuyor. İspanya Başbakanı Pedro Sánchez, insan kaçakçılığı ağlarını suçladı. İspanyol yetkililer, sosyal medya gruplarında deniz koşulları, geçiş noktaları ve sınırdaki güvenlik durumuna ilişkin bilgilerin paylaşıldığını söylüyor.

Financial Times’ın Fas’taki tanıklar ve geçişe hazırlanan kişilerle yaptığı görüşmelere göre bazıları önceden yüzme dersi aldı; palet, dalgıç kıyafeti ve telefonları korumak için su geçirmez kılıflar edindi. Sosyal medya üzerinden haritalar ve Tarajal plajına ulaşma güzergahları paylaşıldı. Ancak bu hazırlıkların merkezî bir örgütlenmeye dayanıp dayanmadığı kesinleşmiş değil.

Geçiş yapanların çoğu Fas vatandaşı genç erkeklerden oluşuyordu. Kalabalık içinde kadınlar, çocuklar, bebekler ve refakatsiz küçükler de vardı. İlk tahminlerde en az 7 bin çocuğun Ceuta’ya geçtiği bildirildi ancak İspanya yönetimi bu sayıya ilişkin henüz ayrıntılı ve kesin bir kayıt yayımlamadı.

Fas’taki yüksek genç işsizliği, gelir eşitsizliği ve Avrupa’ya ulaşma isteği uzun süredir Ceuta güzergahındaki geçişleri besliyor. Bununla birlikte ekonomik koşullar, neden on binlerce kişinin tam olarak aynı gün harekete geçtiğini tek başına açıklamıyor.

Mahkeme kararı geçişleri tetikledi mi?

İspanyol yetkililer, Temmuz ayında verilen bir Yüksek Mahkeme kararının göçmenler ve kaçakçılık ağları tarafından yanlış veya eksik yorumlanmış olabileceğini söylüyor. İspanya Yüksek Mahkemesi, 8 Temmuz’da, açık denizde yakalanan ve Ceuta ya da Melilla’ya yüzerek ulaşmaya çalışan kişilerin yasal süreç uygulanmadan doğrudan Fas’a geri gönderilemeyeceğine hükmetti.

Mahkeme, sınırdaki fiziksel çitleri aşmaya çalışan kişiler için uygulanan “sınırda geri çevirme” düzenlemesinin denizde yakalananları kapsamadığını belirtti. Bu kişilere yabancılar yasasındaki olağan geri gönderme prosedürünün uygulanması, hukuki yardım ve uluslararası koruma talep etme olanağı tanınması gerekiyor.

• Bu karar, Ceuta’ya ulaşan herkesin İspanya’da kalacağı veya İspanya anakarasına geçeceği anlamına gelmiyor. Karar yalnızca denizde yakalanan kişilerin hiçbir bireysel inceleme yapılmadan derhal geri gönderilmesini engelliyor.

Kaçakçılık ağlarının kararı “Denizden ulaşanlar geri gönderilemez” şeklinde sunduğuna ilişkin iddialar var. Ancak bu söylemin geçiş yapan on binlerce kişiye ne ölçüde ulaştığı doğrulanmış değil. AP’nin görüştüğü Faslı aktivistler de birçok kişinin mahkeme kararının ayrıntılarından haberdar olmadığını belirtiyor.

Fas sınırında ne yaşandı?

Krizin en çok tartışılan yönlerinden biri Fas güvenlik güçlerinin ilk saatlerdeki tutumu oldu. Görüntülerde binlerce kişinin sınır bölgesine ulaşabildiği, bazı noktalarda Faslı görevlilerin kalabalıkları durdurmakta yetersiz kaldığı veya müdahale etmediği görülüyor. Daha sonraki saatlerde ise Fas polisi çevik kuvvet, göz yaşartıcı gaz ve tazyikli su kullanarak yeni grupların sınıra ulaşmasını engelledi.

Fas’ın sınırı siyasi bir karar doğrultusunda kasıtlı olarak açtığı iddia edildi. Ancak bunu doğrulayan kamuya açık bir kanıt bulunmuyor. AP, sınırın İspanya’nın Gazze veya İran politikalarına misilleme amacıyla açıldığına dair sosyal medyada dolaşan iddiaların da kanıtlanmadığını belirtiyor.

• Fas yönetimi daha sonra yeni geçişleri durdurmak ve geri dönüşleri kolaylaştırmak için İspanya’yla işbirliği yaptı. Sánchez de Fas’ın geri dönüş sürecindeki desteğine teşekkür etti.

Fas makamları Cuma günü sınır çevresindeki şiddet olaylarıyla bağlantılı olarak 70 kişiyi gözaltına aldı. Şüpheliler hakkında adam öldürmeye teşebbüs, kundaklama ve kamu mallarına zarar verme gibi suçlamaların incelendiği bildirildi.

48 bin kişi nasıl bu kadar kısa sürede geri döndü?

İspanya İçişleri Bakanlığı, Cuma günü saat 18.00 itibarıyla Ceuta’ya giren yaklaşık 50 bin kişiden 48 bin 300’ünün Fas’a döndüğünü açıkladı. İspanyol yetkililer geri dönüşlerin büyük bölümünü “gönüllü” olarak tanımlıyor. Bazı kişiler Ceuta’da yiyecek, barınma veya İspanya anakarasına geçiş imkanı bulamadıkları için dönmeye karar verdiklerini söyledi.

• Bununla birlikte tüm geri dönüşlerin hangi hukuki usullerle yapıldığı henüz ayrıntılı biçimde açıklanmadı. İnsan hakları kuruluşlarının, özellikle çocuklar ve uluslararası koruma talep edebilecek kişiler bakımından bireysel inceleme yapılıp yapılmadığını takip etmesi bekleniyor.

İçişleri Bakanlığı2nın verileri doğruysa Cumartesi sabahı Ceuta’da son geçişlerden kalan kişi sayısı 2 binin altına düşmüş durumda. İspanyol makamları kriz boyunca Ceuta’dan anakaraya toplu bir geçiş gerçekleşmediğini belirtiyor.

57 kişi nasıl hayatını kaybetti?

Can kayıpları iki ana bölgede yoğunlaştı. Bir grup, Tarajal mendireğinin çevresini yüzerek dolaşmaya çalışırken boğuldu. Bölgedeki akıntılar güçlü; kıyıya kısa görünen mesafe, yüzme deneyimi az olanlar için tehlikeli olabiliyor.

Diğer ölümler, aynı anda çok sayıda kişinin dar bir bölgeden geçmeye çalıştığı sırada yaşanan sıkışma ve ezilmelerle ilişkilendirildi. Bazı kişiler sınır çiti ve mendirek çevresindeki izdihamda hayatını kaybetti.

• İspanya tarafında 57 ceset bulundu. Fas kıyılarında başka ölümler yaşanmış olabileceği için toplam bilançonun daha yüksek çıkması ihtimali bulunuyor.

Kriz, son yıllarda İspanya sınırlarında yaşanan en ölümcül toplu geçişlerden biri oldu. 2022’de Melilla sınırındaki kitlesel geçiş girişiminde de en az 23 kişi yaşamını yitirmiş, insan hakları örgütleri gerçek sayının daha yüksek olabileceğini açıklamıştı.

Ceuta neden olayın merkezinde?

Ceuta, Fas’ın kuzey kıyısında yer alan, yaklaşık 84 bin nüfuslu özerk bir İspanyol şehri. Cebelitarık Boğazı’nın güney kıyısında bulunan kent, İspanya anakarasından denizle ayrılıyor. Ceuta ve doğudaki Melilla, Avrupa Birliği’nin Afrika kıtasındaki tek kara sınırlarını oluşturuyor.

• Ceuta önce Portekiz’in, 17. yüzyıldan itibaren de İspanya’nın yönetimine girdi. Fas, hem Ceuta hem de Melilla üzerinde hak iddia ediyor; Madrid ise iki şehrin İspanya’nın ayrılmaz parçaları olduğunu söylüyor.

Kent, Avrupa Birliği toprağı olsa da Schengen alanı içinde özel bir statüye sahip. Fas’ın çevredeki bölgelerinde yaşayanların belirli koşullarda sınırı geçmesine izin veren yerel düzenlemeler bulunuyor; Ceuta’dan İspanya anakarasına geçişte ise ayrıca kimlik ve göç kontrolleri uygulanıyor.

Bu nedenle Ceuta’ya ulaşmak, otomatik olarak Avrupa’nın geri kalanında serbestçe seyahat edebilmek anlamına gelmiyor.

Bu olay 2021’deki krizden farklı mı?

Mayıs 2021’de yaklaşık 10 bin kişi, Fas’ın sınır kontrollerini gevşetmesinin ardından Ceuta’ya geçmişti. O dönem Madrid ile Rabat arasında Batı Sahra’daki Polisario Cephesi’nin lideri Brahim Gali’nin İspanya’da tedavi edilmesi nedeniyle diplomatik kriz yaşanıyordu.

Son geçişler hem sayı hem de can kaybı bakımından çok daha büyük. İspanya İçişleri Bakanlığı'nın yaklaşık 50 bin kişilik tahmini bile 2021’deki sayının beş katına karşılık geliyor. Ceuta yönetiminin 60 bin tahmini esas alınırsa gelenlerin sayısı kentin yerleşik nüfusunun yaklaşık yüzde 70’ine ulaşıyor.

Ayrıca geçişler, yılın ilk yarısında Ceuta ve Melilla’ya ulaşanların toplamını çok kısa sürede onlarca kat aştı. 15 Temmuz’a kadar Ceuta’ya 2 bin 826, Melilla’ya ise 181 düzensiz giriş kaydedilmişti.

İspanya nasıl karşılık verdi?

Madrid yönetimi, Sivil Muhafız ve Ulusal Polis birliklerine destek olmak üzere askerleri Ceuta’ya konuşlandırdı. Sınırda askerî araçlar ve ilave devriyeler görevlendirildi. Denizden yeni geçişleri zorlaştırmak amacıyla Tarajal mendireği çevresine bariyer ve şamandıra sistemleri kurulmaya başlandı. Dalgıç ekipleri denizde kayıp kişileri arıyor.

Başbakan Sánchez ve İçişleri Bakanı Fernando Grande-Marlaska, Cuma günü Ceuta’ya giderek güvenlik güçleri ve yerel yönetimle görüştü. Sánchez, yaşananları İspanya’nın toprak bütünlüğüne yönelik “saldırı” ve “ihlal” olarak nitelendirdi; devletin güvenliği sağlamak için bütün kaynaklarını kullanacağını söyledi.

Ceuta yönetimi ise Madrid’in müdahalede geç kaldığını savundu. Yerel güvenlik sendikaları, ilk saatlerde kentteki yaklaşık 600 Sivil Muhafızın on binlerce kişiyi kontrol etmek için yeterli olmadığını belirtti.

Göçmenlere yasal statü verme kararı etkili oldu mu?

İtalya Başbakanı Giorgia Meloni, ABD Başkanı Donald Trump ve Avrupa’daki bazı sağ partiler, krizi İspanya’nın belgesiz göçmenlere yasal statü verme kararıyla ilişkilendirdi.

• Ancak düzenleme yalnızca 1 Ocak 2026’dan önce İspanya’ya gelmiş ve ülkede en az beş ay yaşamış olduğunu kanıtlayabilen kişileri kapsıyor. Ceuta’ya 30 ve 31 Temmuz’da girenlerin bu programdan yararlanması mümkün değil.

Çocuklara ne olacak?

Ceuta’ya geçenler arasında binlerce çocuğun bulunduğu tahmin ediliyor. İspanya ve uluslararası hukuk uyarınca refakatsiz çocuklar yetişkinlerden ayrı biçimde kayıt altına alınmalı, korunmalı ve güvenli biçimde bir aile üyesine teslim edilebilecekleri doğrulanmadan sınır dışı edilmemeli.

• Ceuta’nın çocuk koruma merkezleri kitlesel geçişten önce de kapasitesinin üzerindeydi. Geçişlerin ilk gecesinde çok sayıda çocuk parklar, kaldırımlar ve geçici alanlarda kaldı.

Madrid yönetimi henüz kaç çocuğun kentte bulunduğunu, kaçının Fas’a döndüğünü ve kaçı için koruma süreci başlatıldığını açıklamadı. Bu rakamların kimlik tespitleri tamamlandıktan sonra netleşmesi bekleniyor.

Kriz sona erdi mi?

Kitlesel geçişler Cumartesi sabahı itibarıyla büyük ölçüde durmuş görünüyor. El País, gece boyunca önemli bir olay yaşanmadığını ve Tarajal mendireği çevresinde yeni fiziksel bariyerlerin kurulmaya başlandığını bildirdi. Fas güvenlik güçleri sınırın kendi tarafındaki kalabalıkları dağıtırken İspanya askerî ve polis varlığını sürdürüyor. Ceuta’ya girenlerin çok büyük bölümü Fas’a dönmüş durumda.

Bununla birlikte 57 kişinin ölümüyle ilgili aramalar, çocukların ve kentte kalanların kayıt işlemleri, geri dönüşlerin hukuka uygunluğu ve sınırın ilk saatlerde neden çöktüğüne ilişkin incelemeler devam ediyor.