“Çift Zeminli Ticari Alanlar” Bağlamında Bağdat Caddesi’ndeki Dönüşüme Bakmak

■ Hale Sinirlioğlu, Aslı Paköz

Bağdat Caddesi, 1930’lardan başlayarak, “canlı bir kaldırım boyu ve zemin katı etkinliğinin merkezi ve taşıyıcısı olmayı sürdürmüş”¹ bir sosyalleşme mekanıdır. Son yıllarda caddedeki binalar dönüşürken caddenin kullanımı ve üretilen mekanlar da değişmektedir. Bu durum caddedeki yaya yolunun dinamiğini de dönüştürmektedir.

Bağdat Caddesi’nin fiziksel yapısı ve cadde üzerindeki binaların mimari karakterlerinin yanısıra cadde boyunca kaldırım kotunun ve kullanımlarının çeşitliliği de caddeye özgün kimliğini kazandıran özelliklerindendir. Caddenin canlılığını ve zemin kotunun çeşitliliğini, binaların kaldırım kotu ile ilişkisi şekillendirmektedir. Cadde üzerindeki binaların önlerindeki açık alanlar ile kaldırım arasındaki kot, malzeme ve sınır elemanlarının farklılıkları cadde boyunca yaya deneyimini sürekli değiştirmektedir.

Bu farklı kullanım örneklerine bakıldığında, “çift zeminli ticari alanlar”² olarak isimlendirilebilecek, apartmanların alt kotunun caddeyle ilişkilendirildiği düzenlemeler göze çarpar. Bu yapıların çoğunluğunda ticari alanlar her iki zemin kotunda da bulunurken bu yazıda da yer verilen bir örnekte olduğu gibi yalnızca zemin altındaki kotta yer aldığı da görülür. Genellikle belirli bir dönemdeki yapılarda görülen bu düzenlemeler, caddedeki ticari alan ve kullanıcıların hem sayısını hem de çeşitliliğini artırarak caddenin zemin kotu kullanımını zenginleştirmektedir. Caddedeki binalar dönüşürken ortadan kaybolmaya başlayan bu karakterdeki birçok yapıya caddenin farklı bölgelerinde rastlamak mümkün. Burada, bu karakterdeki yapılardan, özellikle Caddebostan-Şaşkınbakkal arasında bulunan birkaçını inceleyerek, bu yapıların kaldırım kotu kullanımları üzerinden Bağdat Caddesi’nde değişen/dönüşen kaldırım kotu kullanımına dikkat çekmeye çalışacağız.

Caddede çift zeminli ve/veya alt kotta ticari alana sahip yapıların bir kısmı önemli dönem yapıları olarak göze çarpmaktadır. Bu yapılardan biri Melih Koray’a ait Erenköy Palas Apartmanı’dır³ . Birbirinden farklı mimari dilde birçok yapı üretmiş, özellikle Kadıköy’deki apartmanları ile bilinen modernist mimar Melih Koray’ın tasarımı olan ve 1960’lı yıllara tarihlenen bu yapının dükkan katı, cadde kotundan aşağıda kalmaktadır. Dükkanlara amfiye benzer bir formda oluşturulmuş basamaklarla inilerek ulaşılmaktadır. Bu amfi formundaki merdivenler ile hem merdiven üzerinde hem de çevresinde farklı kullanım alanları oluşturulmuştur. Yapının zemin kotu ile caddenin arakesitinde kalan dar alan yeni oturma, bekleme ve sergi alanları ortaya çıkarır. Ayrıca cadde üzerindeki diğer çift zeminli ticari alanlardan farklı olarak, alt kotta yer alan dükkanlar merdivenin amfi formu nedeniyle sahne gibi görünmekte; böylece bu merdivenler cadde üzerindeki kullanıcıyı dükkanlara yönlendirmektedir. Erenköy Palas Apartmanı’nın cadde ile kurduğu bu ilişkinin korunması yapının korunması kadar önemli gözükmektedir.

Ünsal Apartmanı, Kadıköy, İstanbul, 2021 (Fotoğraf: Hale Sinirlioğlu).

Bu kapsamda ele alınacak diğer bir yapı Ünsal Apartmanı’dır⁴ . Çift zeminli ticari alan kullanıma örnek olan bu yapının zemin ve zemin altı kotunda işyerleri bulunmaktadır. İki tarafı yol olan bir köşe parselde konumlanan bu apartmanın Bağdat Caddesi yönündeki kaldırımında eğrisel formda bir galeri vardır ve alt kottaki dükkanlara bu galeriye bağlı merdivenle ulaşılmaktadır. Caddebostan İskele Sokak’la aynı kotta oldukları için dükkanlara, bu sokaktan da direkt bağlantı sağlanabilmektedir. Bu galeri ile yaratılan çift zeminin kendi aralarındaki ve sokak-cadde arasındaki sirkülasyon ilişkisi oldukça etkilidir. İskele Sokak’taki zemin kotu, sokakla bir bütün oluşturarak yayaları sokak ve caddenin kesişimindeki köşeye yönlendirirken, basamaklar arasında yer alan bir ağaç ise bu köşeyi vurgular niteliktedir. Sokaktan merdivenlerle çıkılan üst kot ise, Bağdat Caddesi ile aynı kotta yer almakta ve alternatif bir sirkülasyon aksı olarak caddeye ulaşmaktadır.

Çift zeminli ticari alan kullanıma diğer bir örnek Yenel Apartmanı’dır⁵ . Bu yapı Ünsal Apartmanı’na benzer şekilde köşe bir parselde konumlanmaktadır ancak yapının alt kotundaki dükkanlara ulaşım sadece Bağdat Caddesi’nden sağlanmaktadır, yandaki sokaktan bu işyerlerine ulaşım yoktur. Bu bağlamda Yenel Apartmanı, köşe noktasında konumlanan diğer çift zeminli ticari alan örnekleri ile kıyaslandığında farklı bir karakter ve buna bağlı olarak da farklı işlevler ortaya çıkartır. Yenel Apartmanı’ndaki alt kotun kullanımı da bu fiziksel yapısına bağlı olarak farklılaşmıştır ve bu kotta bulunan kafenin açık oturma alanında, caddenin hareketliliğinin yarattığı görsel ve işitsel etkilerden bir nebze de olsa uzaklaşılmaktadır. Bunu galerinin daha küçük olması, sirkülasyonun tek bir noktadan yapılması ve merdivenin kenarında alt kota yerleştirilmiş olan ağacın galeride oluşturduğu gölge sağlamaktadır.

Yenel Apartmanı, Kadıköy, İstanbul, 2021 (Fotoğraf: Hale Sinirlioğlu).

Bugün Bağdat Caddesi’ne bakıldığında, farklı işlevler barındıran binaların, farklı kotlarda mekansal çeşitlilik sağlayan kaldırım düzenlemelerinin yerini tek işlevli binaların önündeki tekdüze kaldırımların aldığı görülmektedir. Bu yüzden caddede yakın geçmişte üretilen farklı kot kullanımlarıyla yarı özel ve yarı kamusal mekanlar da hızla azalmaktadır. Bu durum, İstanbul’da uygulanan imar yönetmeliği ile ilişkilidir. Sözkonusu yönetmeliğe bakıldığında Bağdat Caddesi ile ilgili plan notlarında cadde üzerinde yapılacak binaların önündeki kaldırımın ±0.00 kotunda tesviye edileceği belirtilmektedir⁶.

Buradan çift zeminli ticari alanlara sahip binalar dönüşüm geçirdiklerinde kaldırımlarının önceki gibi farklı kotlara imkan verecek şekilde yapılamayacağı anlaşılmaktadır. Bu durum caddeyi bugün mekansal olarak zenginleştiren öğelerden birinin daha eksileceği anlamına gelmektedir.

Bu yazıda ele alınan yapılar, Bağdat Caddesi’nde çift zeminli ve/veya alt kotta ticari alan kullanıma sahip binaların küçük bir kısmı; caddeye bu anlamda mekansal çeşitlilik sunan başka yapılar da var. Çift zeminli ticari alanlar ile oluşturulan alt kot ve zemin kot düzenlemeleri, farklı büyüklükte ve ölçekte yarı kamusal alanlar yaratarak caddeyi ve caddenin kullanımını çoğaltmakta. Ancak cadde boyunca yapılmakta olan yeni binalara bakıldığında, sıfır kot seviyeleri ve bununla bağlantılı olarak bina kullanımlarındaki dönüşüm ile sokağın mekansal zenginliğinin azaldığı görülüyor. Bugün caddenin sahip olduğu farklı kaldırım kotu kullanım örneklerine bakmak, başka bir deyişle caddede farklı dönemlerde inşa edilen yapıların kaldırım ile kurduğu ilişkiyi kıyaslamak, mekanlar aracılığıyla farklılaşan sosyal ilişkileri görmek için de bir yol olabilir.

Notlar:

¹ Atilla Yücel, “Bağdat Caddesi”, İstanbullaşmak: Olgular, Sorunsallar, Metaforlar, ed.: Pelin Derviş, Bülent Tanju, Uğur Tanyeli, Garanti Galeri Yayınları, 2009, s. 42.
² Bu çalışmada ele alınan Bağdat Caddesi’ndeki alt kot kullanımlarına sahip yapıları isimlendirmedeki yardımları için Uğur Tanyeli’ye çok teşekkür ederiz.
³ Bağdat Caddesi, No: 322.
⁴ Bağdat Caddesi, No: 312.
⁵ Bağdat Caddesi, No: 350.
⁶ İmar Yönetmeliği / 20 Mayıs 2018 / Tanımlar / cccc: Subasman kotu (Zemin kat taban kotu): Binaların zemin kat taban döşemesi üst kotu (imar planlarında aksine bir hüküm bulunmaması halinde), ±0.00 kotunun altına düşemez ve +1.20 kotunun üzerine çıkamaz.