Çocuk hakları nedir (ve ne değildir)?

Görsel betimleme: Celia Jacobs çizdiği görselde iki çocuk yer alıyor. Bir çocuk bir şeyler çizerken diğer çocuk elindeki nesneyi tutuyor.

Çocuk hakları, tüm dünyadaki -18 yaşından küçük- çocukların sahip olduğu evrensel haklardır. Çocuk hakları, Çocuk Hakları Sözleşmesi ile korunur. Türkiye de dahil olmak üzere 193 ülke tarafından imzalanan Çocuk Hakları Sözleşmesi, en fazla sayıda ülke tarafından imzalanan ve en kısa zamanda yürürlüğe giren uluslararası belge olma özelliğine sahip. Aynı zamanda bu Sözleşme; sivil, kültürel, ekonomik, siyasi ve sosyal haklar olduğu gibi insancıl hukuk da dâhil, sadece çocukları ilgilendiren tüm uluslararası insan haklarını kapsamak üzere geliştirilmiş ilk araç. Sözleşme’de dört temel ilke bulunuyor ve bu ilkeler hakların tümünün yerine getirilmesi için temel gereklilikleri içeriyor. Bu ilkeler arasında ayrım gözetmeksizin tüm çocukların haklarını gözetmek, çocuğun üstün yararına öncelik tanımak, çocuğun varlığını ve gelişimini sürdürmesini sağlamak ve kararlara katılımını korumak yer alıyor.

“Çocuk hakları, çocukların barınma, giyinme, yiyecek, bir aileye sahip olma, eğitim ve sağlık hizmetlerinden yararlanma gibi ihtiyaçları en temelde ihtiyaçlar olarak görülse de çocuk haklarının bunlarla sınırlı olduğunu düşünmenin en büyük hata olduğunu düşünüyorum. Çoğu zaman yetişkinlerin 'çocuk hakkı' deyince aklına bunların gelmesi bana göre en temel sorunumuz. Olmazsa olmaz bu ihtiyaçların zaten sadece çocuklar açısından değil tüm insanlar hatta tüm canlılar açısından ortaklaşan haklar (tabii bu hakların ne derece kullanılabildiği, hangi nitelikte gerçekleştiği de ayrı bir sorun). Burada sorun yetişkinci bakış açısından kaynaklanıyor. Farklılaşan ihtiyaçlarına kulak vermek, dilini, dile getiremediklerini anlamak için çeşitli yöntemler geliştirilmeli. Bence çağımızda en büyük hak, kendini ifade edebilme hakkı ve çocuğun görüşlerine, bakış açısına saygı duyabilme olduğunu söyleyebilirim.”- Mehmet Cemal Yıldız, Psikolojik Danışman

“Çocuk haklarını, her çocuğun insanca, insan onuruna yaraşır biçimde yaşamasını gerektiren koşullar olarak tanımlayabilirim kısaca. Ne değildire gelince, çocuk hakları hiçbir şarta bağlı değildir. Çocuğun doğuştan sahip olduğu bu haklarından yararlanabilecekleri ortamları oluşturmak biz yetişkinlerin görevi ve onlar için bir lütuf, minnet duymalarını gerektirecek bir iyilik değil.” - Gülay Yeniay Bulut, Sınıf Öğretmeni

Çocuk Hakları Sözleşmesi, sadece “yazıda” olan ve kalan, çocukların hiçbir şey bilmediğini, “yetersiz” olduklarını söyleyen bir belge değil. Aksine, tüm çocukları kapsayan ve çocukların üstün yararını gözeten, uluslararası öneme ve denetleyici mekanizmaya sahip, tüm haklar gibi elzem, başat ve önemli bir belge.

• Ne zamandan beri?

Çocuk Hakları Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda 20 Kasım 1989 tarihinde kabul edildi. Türkiye ise Sözleşmeyi 14 Eylül 1990 tarihinde imzaladı ancak yürürlüğe girmesi 4 Mayıs 1995 tarihini buldu. Aynı zamanda Türkiye, Sözleşme’de yer alan 17, 29 ve 30. maddelere Anayasası ve Lozan Barış Antlaşması hükümlerine ve ruhuna uygun olarak yorumlama hakkını saklı tuttuğunu belirten bir çekince koydu.