COP28'e doğru: Tartışmaların odağındaki iklim zirvesi

Mehmet Can Çetin

197 ülkeden 200'e yakın diplomat, devlet başkanları, aktivistler ve sektör liderleri Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında düzenlenen iklim değişikliği konferansı COP'nin 28. oturumu için 30 Kasım'da Dubai, Expo City'de biraraya gelecek.

1995’te düzenlenen ilk oturumundan bu yana küresel iklim politikalarına yön veren konferansın başlamasından bir hafta önce, bu yazıda UNFCCC ve COP ile ilgili bilinmesi gerekenleri, konferansın ana tartışma konularını ve Dubai’nin bu yılki ev sahipliğiyle ilgili tartışmaları derledik.

COP nedir?

İlk kez 1995'te Berlin'de düzenlenen COP, küresel iklim değişikliğiyle mücadele için uluslararası işbirliği ve eylemi teşvik etmeyi amaçlıyor. Konferans, 28 yıldır iklim değişikliğinin nedenleri, etkileri ve çözümleri hakkında bilimsel, teknik ve sosyo-ekonomik konuların tartışıldığı; ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltma, iklim değişikliğine uyum sağlama ve iklim finansmanı sağlama gibi taahhütlerini belirlediği ana platform işlevini görüyor. COP konferanslarından öne çıkanları şöyle sıralayabiliriz: 

• COP3, 1997'de Japonya’da yapıldı ve Kyoto Protokolü burada imzalandı. Kyoto Protokolü, gelişmiş ülkelerin 2008-2012 yılları arasında sera gazı emisyonlarını 1990 yılına göre %5,2 oranında azaltmayı taahhüt ettiği ilk uluslararası anlaşma oldu.
• 2009 yılında Kopenhag’da düzenlenen COP15'te ise Kopenhag Mutabakatı imzalandı. Kopenhag Mutabakatı, ülkelerin 2020 yılına kadar iklim değişikliğiyle ilgili eylemlerini bildirmelerini, gelişmekte olan ülkelere 100 milyar dolarlık iklim finansmanı sağlanmasını ve küresel ısınmanın 2°C ile sınırlandırılmasını öngören, bağlayıcılığı olmayan siyasi bir bildiriydi.
• COP21 ise 2015 yılında Paris’te yapıldı ve küresel çapta günümüz iklim politikalarını belirleyen Paris Anlaşması'nın imzalanmasıyla sonuçlandı. Paris Anlaşması, ülkelerin küresel ısınmayı 2°C’nin altında tutmak ve mümkünse 1,5°C ile sınırlamak için ulusal katkı beyanlarında bulunmalarını, sera gazı emisyonlarının 2050 yılında net sıfıra ulaşmasını ve gelişmekte olan ülkelere iklim değişikliğiyle mücadele finansmanı sağlanmasını içeren bağlayıcı, Türkiye’nin de tarafı olduğu, bir anlaşma oldu.

Takip edilmesi gerekenler

Bu yıl düzenlenecek olan COP28'de ise gözden kaçırılmaması gereken iki temel tartışma konusu öne çıkıyor.

Bunlardan ilki, "Global Stocktake" ismi verilen, ulusal iklim politikalarının değerlendirilmesi süreci. 2015’te Paris Anlaşması’na taraf olan ülkeler, küresel sıcaklık artışını 1,5°C’de sınırlamak için politikalar üretmek ve 2050’den itibaren sera gazı emisyonlarını sıfıra indirmek gibi çeşitli taahhütlerde bulunmuştu. Anlaşmanın 7'nci yılında imzacı ülkeler, bugüne dek uygulanan iklim politikalarının yeterliliği hakkında raporlar sunacak. Ülkelerin bu politikaları uygulamadaki yetersizlikleri nedeniyle raporlarda hangi unsurların yer alacağı merak ediliyor.

Zirvenin ilgiyle beklenen bir diğer konusu ise ilk kez geçen yıl COP27’de gündeme gelen küresel iklim değişikliğiyle mücadele acil durum fonu. İklim değişikliğinin doğrudan etkilerinin yoğun olarak hissedildiği gelişmekte olan ülkelerin afet durumları ve sonrasındaki arama-kurtarma ile yeniden yapılaşma süreçlerinde başvurabilecekleri küresel bir fonun yaratılması fikri, 2021’de Güney Hindistan’da meydana gelen bir sel felaketi sonrasında ortaya çıkmıştı. COP27’nin de başlıca konularından biri olan acil durum fonuyla ilgili bu yılki zirvede somut adımlar atılması bekleniyor, ancak hâlâ bu fonun finansmanının nasıl sağlanacağı, yönetiminin hangi organizasyon tarafından üstlenileceği ve ülkelerin hangi şartlarda kaynaklardan yararlanabileceği sorularına cevap bulunabilmiş değil.

'Tartışmalı' ev sahibi

Zirvenin ev sahipliği her oturumda farklı bir Birleşmiş Milletler Bölgesel Grubu tarafından üstleniliyor. 2022’de Afrika’yı temsilen Mısır’da düzenlenen konferansın ardından Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Asya-Pasifik Bölgesi adına COP28’e ev sahipliği yapma teklifinde bulunmuştu. Bölge ülkelerinin desteğiyle alınan karar, beraberinde birçok tartışma getirdi.

BAE, dünyanın en büyük 10 fosil yakıt üreticisinden biri olmasının yanısıra petrol ve doğalgaz üretimini önümüzdeki 5 yıl içinde yıllık 7,5 milyar varil seviyesine çıkarmayı planlıyor. Kasım 2022'de, ulusal petrol şirketi Adnoc, üretimini artırmak için 150 milyar dolar yatırım yapacağını açıklamıştı. Ev sahibi ülkenin fosil yakıt üretimindeki hırslı artış planı, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Şefi Christiana Figueres dahil birçok aktivist ve politika yapıcısından tepki topladı.

Hâlihazırda uluslararası alanda odak noktası olan BAE, Abu Dhabi Ulusal Petrol Şirketi'nin (ADNAC) CEO'su Sultan Al Jaber'i zirvenin başkanlığına atayarak konferansın yönetimiyle ilgili ciddi bir çıkar çatışması olduğu kaygılarını ön plana çıkardı. Yıl başından bu yana enerji sektörünün gündeminden düşmeyen Jaber, alenen fosil yakıt kullanımının sonlandırılmasına karşı çıkıyor ve çözümün fosil yakıt kullanımındaki emisyonun azaltılmasında olduğunu savunuyor. Bu amaçla işaret ettiği yöntem, fosil yakıtların tüketimi sonucunda ortaya çıkan karbondioksitin depolanmasını amaçlayan CCS teknolojisi.

Sonuç olarak 

COP konferansları, her yıl yeni tartışmalara kapı açıyor. Bu tartışmalar kimi zaman politikaların uygulanıp uygulanmaması üzerine kimi zaman ise uygulanabilir olup olmadıkları üzerine şekilleniyor. Bu yıl COP28'de de farklı tartışmalara şahitlik etmemiz mümkün. Konferansın ardından bu başlıkları yeniden değerlendireceğiz.