Döngüsel elektronik ürünlere doğru

Günümüzde 7 milyardan fazla insan, yani dünya nüfusunun %90’ından fazlası akıllı veya teknolojik özelliklere sahip telefon kullanıyor. Günümüzde elektronik ürünler gündelik hayatın vazgeçilmez bir parçası ve bu elbette sadece cep telefonları için geçerli değil. Birçok insan aynı anda birden fazla elektronik ürüne sahip ve bu sahiplik oranı gün geçtikçe ürünlerin erişilebilirliği ile doğru orantılı olarak artıyor.

Elektronik ürünler bünyelerinde bulundurdukları değerli materyaller dolayısıyla kaynak kullanımına fazlasıyla bağlı ve bu nedenle birçok üründen daha değerli. Bu da elektronik ürünleri değer zinciri boyunca sahip oldukları çevresel ve sosyal etkiler nedeniyle çok daha önemli bir noktaya taşıyor. Lineer ekonominin temel çıktısı olan atık oluşumuna bakarsak, yalnızca 2021 yılında dünya genelinde 57 milyon tondan fazla elektronik ürünün atık hâline geldiğini söyleyebiliriz. Başka bir deyişle, sadece 2021 yılında Çin Seddi'nden daha ağır bir elektronik atık yığını oluşturduk. Durumun ne kadar kritik olduğunu Çin Seddi kıyaslaması gösteriyor, ama elektronik atıkların bir de iklim kriziyle mücadeledeki yerine bakalım.

Yapılan araştırmalar 2040 yılına gelindiğinde bilgi ve iletişim sektörünün (information and communication technology/ICT) küresel sera gazı emisyonunun %14’üne neden olacağını gösteriyor. Yani yalnızca iletişim ve bilgi sağlama amacıyla kullandığımız elektronik ürünler küresel karbon salımının önemli bir kısmına neden olacak. Göz ardı edilmemesi gereken nokta ise iletişim veya bilgi amaçlı kullanılmayan milyonlarca elektronik ürünün neden olacağı ekstra karbon salımı.

Günümüzde teknolojik gelişmelerin toplumlar üzerindeki etkisi eskiden olduğu gibi on yıllar boyunca, yavaş yavaş gerçekleşmiyor. Özellikle Covid-19 pandemisi ile olması gerekenden çok daha hızlı bir şekilde gündelik hayatlarımızın temel bir parçası olan dijitalizasyon, her geçen gün daha fazla elektronik alete ihtiyaç duymamıza neden oluyor. Bu durum da elbette döngüsel ekonomiye geçiş süreci açısından “döngüsel elektronik ürün” tanımının yapılmasını zorunlu hâle getiriyor. Dünya Ekonomik Forumu, Accenture, WBCSD gibi partnerlere sahip olan Circular Electronics Partnership (CEP) tarafından hazırlanan “Circular electronics system map" raporu, bu haftaki yazımızda döngüsel elektronik ürün tanımı tartışmamıza eşlik edecek. Rapor tam bir hafta önce yayımlandığı için tartışmamızı da güncel bir şekilde yürütmemize olanak tanıyacak.

Döngüsel elektronik ürün nedir?

Küresel olarak elektronik atıklar, 57 milyar doların üzerinde bir değere sahip. Bu da yukarıda bahsettiğimiz gibi elektronik ürün sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin acilen başlamasını çok daha önemli hâle getiriyor. Fakat önceki yazılarımızda da yer verdiğimiz gibi döngüsel ekonomiye geçiş süreci her sektör için farklı bir yol haritasına ihtiyaç duyuyor. Görece daha niş sektörlerdeki dönüşüm kolay olsa da küresel boyutta kullanım alanına sahip ve dünya nüfusunun büyük bir çoğunluğu tarafından kullanılan elektronik ürünler için bu dönüşüm süreci fazlasıyla zor. Dönüşüm sürecinin zorluğu döngüsel ekonominin inovasyona dayalı olduğu için sınırları olmayan yenilikçi bakış açısıyla da ilgili. Bu nedenle son yıllarda farklı sektörler için de yapılmaya çalışılan “döngüsel ürün” tanımı elektronik ürünler için de yapılıyor.

Döngüsel elektronik ürünün özellikleri

Rapora göre bir elektronik ürün döngüsel olmak için bu kriterleri sağlamalı:

➡️ Döngüsel kaynaklar: Ürün, teyit edilmiş, sertifikalı döngüsel kaynaklar kullanılarak üretilmeli. Burada döngüsel kaynaklar yeniden kullanım, yenileme veya ileri/geri dönüşüm teknikleriyle tekrar kullanıma sunulan kaynakları ifade ediyor. Ürünlerde kullanılacak ham maddelerin ve diğer parçaların tamamen döngüye tekrar alınmış ve yeniden kullanılabilecek malzemelerden oluşması gerekiyor.

Döngüsel ekonomi kaynak yönetimini de optimize ettiği için burada kaynakları da doğru şekilde tanımlamak önemli. Sadece ürünleri oluşturan parçalar değil, bu parçaların tedariki, üretimi ve birleştirilmesi gibi süreçler için kullanılan enerjinin de tamamen sürdürülebilir kaynaklardan sağlanması gerekiyor.

➡️ Döngüsel tasarım: Ürün, kullanım süreci ve malzemelerin yeniden kullanılabilirliğini sağlayacak şekilde tasarlanmış olmalı. Bu aslında döngüsel ekonomi prensiplerinin ürünün tasarım aşamasından itibaren kullanılmasını anlatan bir kriter. Lineer ekonomide ürünler veya hizmetler, kullanım süreci veya kullanım sonrası süreçleri düşünülmeden tasarlanır. Kullanıldıktan sonra ürüne ne olduğunu kimsenin umursamaması, içinde bulunduğumuz mevcut ekonomik yapının temel sorunudur.

Döngüsel ekonomide ise ürünün yaşam döngüsü henüz tasarım aşamasındayken nasıl kullanılacağından (alternatif senaryolar dahil olmak üzere), kullanımı bittikten sonra içerisindeki kaynakların nasıl geri kazanılacağına kadar detaylı bir şekilde ele alınmalıdır. Bu nedenle döngüsel ekonomi içerisinde tasarım çok önemli bir yere sahiptir. Fakat burada tasarımın yalnızca ürün tasarımı olarak sınırlandırılmaması gerektiğini de belirtmekte fayda var.

Döngüsel ekonomi içerisindeki tasarım, bütünsel bir sistem tasarımını da kapsar. Bu da yalnızca yenilikçi ürün tasarımını değil, değer zinciri boyunca (ham madde tedariki, lojistik, üretim, kullanım, atık yönetimi vs.) tüm süreçlerin baştan aşağı yenilenmesi anlamına gelir. Yani bir diğer deyişle döngüsel ekonomi içerisinde yalnızca “sürdürülebilir bir ürün” tasarlamak yeterli değil. Döngüsel bir sistemde ürünün kullanım öncesi, kullanım anı ve kullanım sonrası için ilgili tüm paydaşların tasarım süreçlerine dahil olması gerekiyor.

➡️ Eksiksiz geri kazanım: Ürün, optimize edilmiş bir kullanım şekline ve kullanım bittikten sonra tamamen geri kazanılacak bir yapıya sahip olmalı. Bu kriter ikinci kriter ile benzer olsa da aradaki fark, tasarım aşamasındaki planlamaların hayata geçirildiğinden emin olunması. Yani ikinci kriterde ürünü döngüsel ekonomi prensiplerine uygun şekilde tasarlamamız gerekirken, üçüncü kritere geldiğimizde bu prensiplerin hepsinin uygulanabilir olması ve ürünün gerçekten de kullanımı bittikten sonra tamamen geri kazanımının sağlanması gerekiyor. Bu da yine sadece ürünün değil, sistemin bir bütün olarak döngüsel ekonomi prensiplerine uygun şekilde tasarlanması ile mümkün.

Ürünün ve kullanılan kaynakların değerlerini en üst seviyede tutmak amacıyla tüm kullanım ve kullanım sonrası süreçlerinin önceden belirlenmesi kritik önem taşır. Bununla birlikte elbette kullanım sonrası süreçlerde ürünlerin geri toplanması için de – döngüsel ekonomi içerisinde hayata geçirilmesi en zor olan süreçlerden birisi ürünlerin kullanıcılardan geri alınarak yeniden döngüye dahil edilme sürecidir – gerekiyorsa yeni süreçlerin hayata geçirilmesi gerekir.

Son olarak da geri toplanmış ürünlerin eksiksiz bir şekilde uygun olan R-stratejileriyle (bakım & onarım & tamir, yeniden kullanım, yenileme, yeniden üretim ve geri dönüşüm) yeniden döngüye dahil edilmesi gerekir.

Bu üç kriter tüketiciler olarak bizlerin de satın alma süreçlerinde dikkat etmesi gereken, kritik öneme sahip kriterler. Tüketicilerin özellikle gıda sektöründen sonra en çok dahil olduğu elektronik ürün sektörü için döngüsel ekonomiye uygun alternatifleri tercih etmesi elbette dönüşüm sürecinin doğru şekilde yürütülmesi açısından da fazlasıyla önemli.

Elbette bir elektronik ürünün döngüsel ekonomiye uygun olup olmadığını yalnızca yukarıdaki üç ana kritere bakarak teyit etmek çok da doğru bir düşünce olmaz. Günümüzde bir elektronik ürünün üretimi için birçok farklı alternatif ham madde ve dolayısıyla da birçok farklı tedarikçi kullanılıyor. Bu da özellikle döngüsel kaynaklar olarak adlandırdığımız döngü içine tekrar tekrar alınan ham maddelerin veya materyallerin gerçekten de döngüsel ekonomi prensiplerine uygun bir süreçten geçip geçmediğini anlama noktasında net sonuca varmayı zorlaştırıyor. Fakat burada da son yıllarda ortaya çıkan ve yakın zamanda öncelikle Avrupa Birliği ülkeleri başta olmak üzere kullanılmaya başlanılacak olan malzeme pasaportu veya blok zincir (block chain) teknolojisi ile hayatlarımıza girmiş olan ürünlerin tüm değer zincirini detaylı şekilde anlatan dijital etiket bilgileri devreye giriyor.

🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu: Döngüsel ekonomiye geçiş süreci her sektör için farklı yönetiliyor olsa da yavaş yavaş benzer taslak yol haritaları veya ürün tanımları yapılmaya başlandı. Döngüsel ekonominin net bir çerçevede ele alınması içindeki inovatif özelliği azaltıyor olsa da insanlığın tamamen belirsiz bir sisteme geçiş sürecini eksiksiz yürütmesini beklemek de çok mantıklı değil.

Normal şartlarda döngüsel ekonomi ile ilgili herhangi bir sürece net sınırlamalar koyarak tanımlama yapmak döngüsel ekonominin temel yapısına aykırı olsa da dönüşüm sürecinin hatasız yürütülmesi için belirli standartların veya kriterlerin getirilmesi gerekiyor. Fakat her sayıda belirttiğimiz gibi, gelen bilgilerin doğruluğunu sorgulamak, döngüsel ekonomiyi doğru anlamlandırmak ve yalnızca atık yönetim sistemi olmadığını benimseyip çevremize yaymak herkesin en önemli görevi arasında yer alıyor.