Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

Her cumartesi 12.00’de, çevre ve iklim gelişmelerini türler arası eşitlik ilkesini benimseyerek aktarıyoruz. 

Angst

Döngüsel ekonomiyi, sürdürülebilirliğin talihsiz kaderinden korumak için ne yapmamız gerekiyor? Sistem düşüncesiyle döngüsel ekonominin kesişiminden yola çıkan bir yanıt bulma çabası...

Sistem içinde düşünme ve döngüsel ekonomiye geçiş

Döngüsel ekonomi alanında dünyadaki en önemli etkinliklerden biri olan ve 2017 yılından bu yana her yıl düzenlenen&nbsp;Dünya Döngüsel Ekonomi Forumu (World Circular Economy Forum/WCEF), 30 Mayıs - 2 Haziran 2023 tarihleri arasında Helsinki'de gerçekleştirildi.Uluslararası ortaklarla birlikte&nbsp;Finlandiya İnovasyon Fonu Sitra&nbsp;ve&nbsp;Nordic Innovation tarafından ortaklaşa düzenlenen Forum’da gerçekleştirilen panelleri tekrar izlemek için <a fr-original-style="" href="https://wcef2023.com/media/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">buradaki bağlantıyı</a> kullanabilirsiniz. WCEF 2024’ün bahar aylarında Belçika’nın başkenti Brüksel’de gerçekleştirilmesi planlanıyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Raporlama nasıl yapılmalı?</h3>Forum’da gerçekleştirilen panellerin ve tartışmada dikkat çeken temel konular arasında <a href="https://www.efrag.org/lab6?AspxAutoDetectCookieSupport=1" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a href="https://www.efrag.org/lab6?AspxAutoDetectCookieSupport=1" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a>Yeni Avrupa Raporlama Sürdürülebilirlik Standardı yer aldı. <a fr-original-style="" href="https://www.efrag.org/lab6?AspxAutoDetectCookieSupport=1" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Yeni Avrupa Raporlama Sürdürülebilirlik Standardı</a>&nbsp;(ESRS), özel sektörde raporlama aracılığıyla, daha fazla şeffaflık yaratılması ve işletmelere, sivil toplum kuruluşlarına, yatırımcılara ve politika yapıcılara değişimi yönlendirmek için gereken bilgileri sağlama potansiyeliyle önemli bir gelişme olarak dikkat çekiyor. Özellikle <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/circularity-gap-report-2023-12a" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">küresel döngüsellik oranının</a> son yıllarda devamlı olarak azalmasıyla birlikte bu alanda şirketlerin gerçekten hayata geçirdiği veya "-mış" gibi yaptığı faaliyetlerin doğru indikatörlerle şeffaf bir şekilde paylaşılmasını yasal bir zemine oturtması da ayrıca önemli.Döngüsel ekonomi ve kaynak kullanımıyla ilgili <a fr-original-style="" href="https://www.efrag.org/Assets/Download?assetUrl=%2Fsites%2Fwebpublishing%2FSiteAssets%2F12%2520Draft%2520ESRS%2520E5%2520Resource%2520use%2520and%2520circular%2520economy.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ESRS E5 taslağında</a> yer alan gerekliliklere yönelik raporlama yapmaya hazır olanların şirketlerin sayısı ne yazık ki fazlasıyla az. Bu yayını bir süredir takip eden okurların hatırlayacağı gibi döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde şirketler, döngüsel ekonomiyi anlamlandırma konusunda hâlâ eksik kalıyor. Helsinki’de öne çıkan nokta ise şirketlerin uyum sağlamak için gereken çabayı göstermedikleri yönünde. Toplantılar sonucu çıkan temel mesaj ise veri toplama, döngüsel performans göstergeleri (KPI'lar) ölçme, hedefler belirleme, uygun stratejiler ve aksiyon planları geliştirme konularına acil bir şekilde odaklanılması gerektiği yönünde.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bilgi paylaşımı ve kaynaklar</h3>Döngüsel ekonomi ve kaynak kullanımıyla ilgili ESRS E5 taslağı, içerdiği 11 temel konu başlığına ek olarak “etki” ve “finansal” önceliklendirmeye sahip olduğu için, şirketlerin tüm ek raporlama konuları hakkında bilgi paylaşmalarını gerektirecek. Bu durum döngüsel ekonomi ile ilgili politikalar, stratejiler ve kaynaklara ek olarak kaynak girişi ve çıkışını da kapsadığı için döngüsel ekonomi ile ilgili raporlama gerekliliklerine dikkat çekiyor. Burada yalnızca atıkların değil aynı zamanda ürünlerin ve döngüsellik için tasarımın da çıkışına ilişkin niceliksel ölçütler ve hedefler hakkında bilgi paylaşımı gerekiyor. İki buçuk yılı aşkın süredir yazılarımızda döngüsel ekonominin yalnızca atık yönetimi olmadığını defalarca tekrarladık. Bu durumun tüm paydaşlar tarafından net bir şekilde anlaşılması için önemli bir adım olacağını düşünüyoruz.ESRS gereksinimleri hem niceliksel hem de niteliksel olarak belirlenirken, nicel açıklamalar, daha önce incelediğimiz WBCSD'nin <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/dongusel-metrikler" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Döngüsel Geçiş Göstergeleri (CTI)</a> ile uyumlu bir şekilde belirlenmiştir. Aynı zamanda CTI'ın başlıca göstergesi olan malzeme döngüselliği yüzdesi, ESRS E5'in gerektirdiği tanımlamalar ve verilerle uyumlu ve onunla aynı temellere dayanıyor. Şirketler, CTI'da yer alan yedi adımlık süreci izleyerek ESRS E5'in niteliksel gereksinimlerine yönelik raporlama için gerekli bilgileri geliştirebilirler.Yeni gerekliliklerle birlikte döngüsel ekonomiyle ilgili veri toplama süreçlerinin güvenilir ve şeffaf raporlama için temel bir zorluk oluşturacağı öngörülüyor. Şirketlerin bugün bu verilere zaten sahip olduğu algısının yanlış olduğu, en azından düzenli bir dijital formda henüz yeterli olgunluğun oluşmadığı Helsinki’de öne çıkan bir diğer konu başlığı. Dijital, standartlaştırılmış ve yapılandırılmış verilerin açık bir altyapıda paylaşılması ve verilerin şirketlerin dijital sistemleri (Örneğin, Kurumsal Kaynak Planlaması, ERP sistemleri) arasında sorunsuz bir şekilde akmasını sağlayacak dijital bir dönüşümün gerekliliği vurgulanırken bu sürecin uzun ve zorlu olacağı da düşünülüyor.Veri yönetimi ile ilgili dönüşüme ek olarak, finansal süreçlerin de döngüsel yol haritalarının ve iş modellerinin benimsenmesi amacıyla dönüşmesi gerektiği de toplantılarda üzerine tartışılan konu başlıkları arasında yer alıyor. Bu, fazlasıyla büyük ve ulaşılması zor bir hedef olarak görülse de net sıfır, doğa dostu ve adil bir dünyaya uygun bir sistem tasarlamak için gereken iş modeli ve ürün yeniliklerine yatırım yapma fırsatını sunma potansiyeline sahiptir. Bu noktada, döngüsel iş modellerinin sahip olduğu potansiyel etkilerle ilgili <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/dongusel-is-modellerinin-potansiyel-etkileri" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tartışma yazımızı</a> tekrar hatırlatmakta fayda var.🔎&nbsp;Döngüsel Ekonomi 101 yorumu:&nbsp;Küresel çapta döngüsel ekonomi ile ilgili yapılan çalışmalar her geçen gün artıyor. Artan ilgi, dönüşümün de başlayacağını gösteriyor olsa da öncelikle döngüsel ekonominin bütüncül bir şekilde anlaşıldığından emin olmamız gerekiyor. ESRS standartları ve CTI, döngüsel ekonomiyle ilgili küresel çapta kabul gören takip göstergelerinin belirlenmesi açısından fazlasıyla önemli. Fakat döngüsel ekonomiye geçişin toplumsal bir dönüşüm de gerektirdiğini unutmamamız önemli.Yeni iş modelleri ve R-stratejileri ile ilgili toplumsal ve ekonomik yapıları oluşturan tüketiciler başta olmak üzere tüm paydaşların temel farkındalık ve bilgi seviyesine çıkartılması özel sektörün dönüşümü kadar önemli bir boyut olarak ele alınmalı.

Sektör incelemeleri, küresel gündemden örnekler ve
döngüsel ekonominin toplumsal dönüşüm süreci üzerine.

Döngüsel Ekonomi

Helsinki'nin temel mesajları

Dünya Döngüsel Ekonomi Forumu’nun çıktıları

Avrupa'da toplam kütlesi %20 artan ambalaj atıkları hakkında regülasyonlar, doğru bilinen yanlışlar ve tekrar kullanılabilir ambalajların potansiyeli

Paketlemede yeni dönem: Tekrar kullanılabilir gıda ambalajları

Sürdürülebilir gelecek için küçülmek

"Degrowth" mümkün mü?

Döngüsel ekonomi yalnızca iş dünyasının değil, bireylerin de gündelik hayatını baştan aşağı değiştirme amacını taşıyor. Bunun temel sebebi baştan inşa edilmesi gereken toplumsal ve ekonomik yapıların gündelik hayatı da kapsayacak kadar geniş bir etki alanına sahip olması. Tüketicilerin döngüsel ekonomi içinde bugüne kadar birçok defa yer verdiğimiz gibi özellikle R-stratejileri kapsamında tüketim alışkanlıklarını değiştirmeleri gerekiyor. Bu değişim yalnızca tüketicilerin atacakları adımlarla üretici firmaları değişime zorlayabilecekleri kadar basit bir süreç değil. Tüketim alışkanlıklarının değişmesi için tüketicilerin bilinçlenmesi gerekirken, yasa yapıcıların döngüsel ekonomi prensiplerini doğru şekilde kapsayan regülasyonları hayata geçirmeleri ve en önemlisi özel sektörün mevcut iş modellerini döngüsel ekonomi prensipleri ile yeniden tasarlaması gerekiyor.Tüketicilerin döngüsel ekonomiye geçiş süreci için kritik bir paydaş olduğunu ve geçiş sürecinin bütüncül bir şekilde yürütülmesi için toplumsal değişimin de gerektiğini <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/i/yakin-bakis-toplumsal-donusum" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">daha önceki yazılarımızda</a> tartışmıştık. Bu haftaki yazımızda ise R-stratejilerinden yeniden kullanım (reuse) stratejisinin tüketiciler ve üreticiler için özellikle tekstil sektörü özelinde ne gibi etkileri olduğunu, son yıllardaki gelişmeleri ve gelecek beklentileri ele alacağız. Bu yazıda tartışmamızı ABD merkezli, ikinci el tekstil ürünlerinin alınıp satılabildiği çevrimiçi bir platform olan <a fr-original-style="" href="https://www.thredup.com/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">thredUP</a>&nbsp;tarafından hazırlanmış olan&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://www.thredup.com/resale" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“2023 Resale Report”</a>&nbsp;içinde öne çıkan başlıklar üzerinden yürüteceğiz.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Raporda öne çıkanlar</h2>Türkçeye yeniden satış olarak çevrilen resale&nbsp;kavramı, üretilmiş ürünlerin yeniden kullanılması amacıyla gerekli tamir, bakım, onarım, yenileme veya yeniden üretim gibi farklı süreçlerin yürütülmesinin ardından tekrar tekrar satışını kapsar. Tartışmamıza yön verecek olan rapor, thredUP isimli şirket tarafından hazırlandığı için tekstil sektörü odaklı bir rapor. Fakat yeniden satışın diğer sektörler için de kritik bir öneme sahip olduğunu ve kaynakların uzun süre kullanımı odağında ne kadar büyük bir potansiyeli olduğunu bir kez daha vurgulamakta fayda var.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Küresel giyim ürünleri pazarında normal satışa göre yeniden satış pazarının 3 kat daha fazla büyümesi bekleniyor. Raporda öne çıkan ilk gelişme, yeniden satış pazarının büyüme potansiyeli. 2027 yılında küresel yeniden satış pazarının 350 milyar dolara ulaşması beklenirken, ABD pazarında bu miktarın 70 milyar dolara ulaşması bekleniyor. 2022 yılında %28’lik büyümeyle dikkat çeken yeniden satış pazarının 2024 yılında küresel tüm giyim pazarının ise %10’unu oluşturması bekleniyor. Pazar payında görülen bu artış tüketicilerin değişen tüketim alışkanlıklarını kanıtlar nitelikte. Bu değişim, yalnızca bu alanda çalışan thredUP gibi yeniden satış odaklı firmaları ilgilendirmiyor elbette. Artık ana üretici firmaların da bu yeni gelişen ve hızla büyüyen pazarda kendilerine yer bulmaları için yeniden satış odaklı iş modellerine geçişlerinin artacağını öngörmek çok da yanlış bir çıkarım olmayacaktır. </li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Y ve Z jenerasyonu yeniden satış modelini en çok kullanan jenerasyonlar olarak dikkat çıkıyor. Amerika pazarı özelinde yapılan araştırmaya göre 2027 yılında ikinci el pazarında %28 ile Z jenerasyonu (GenZ), %33 ile de Y kuşağının (Millenials) en çok ikinci el alışveriş yapma potansiyeline sahip olduğu görülüyor. Buna ek olarak Z jenerasyonunun %58 ile çevrimiçi yeniden satış kanallarının en yoğun kullanıcısı olması bekleniyor. Dijital teknolojilerin gelişmesi ve özellikle Covid-19 pandemisi ile iyice yaygınlaşan çevrimiçi alışveriş tercihleri, tüketicilerin ikinci el ürün satın almasını da kolaylaştıran bir yenilik olarak dikkat çekiyor. Özellikle ikinci el ürün satışında tüketiciden tüketiciye yapılan satışların çok daha hızlı ve kolay halledilmesine olanak tanıyan dijital teknolojiler, teknolojiye ayak uydurabilen tüm jenerasyonlar tarafından hızlıca benimseniyor. Türkiye’de de farklı satış platformlarında ikinci el satış özelliklerinin yaygınlaşması Türkiye pazarının da hızlıca geliştiğini gösterir nitelikte. </li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Uygun fiyat ikinci el giyim alışverişinde tüketiciler için en önemli motivasyon. Giyim endüstrisi içinde tüketicilerin yeniden satışı tercih etmelerinin arkasındaki ilk motivasyon, sıfır ürün satışına oranla çok daha uygun olan fiyatlar. İkinci sırada ise kalite geliyor ki burası dikkat çeken bir nokta. İkinci el kıyafet denildiğinde akıllara doğal olarak bir veya birden fazla farklı tüketicinin kullandığı kıyafetler geliyor. Bu da tüketicilerin hijyen ve kalite konularında endişe etmesine, bu nedenle de ikinci el alışverişi çok fazla tercih etmemesine neden oluyor. Yeniden satış süreçlerine dahil edilen ürünlerde ise durum biraz daha farklı. Tüketiciden tüketiciye olan satışların aksine, kullanılmış ürünleri alan şirketler bu ürünleri yeniliyor, hijyenik hâle getiriyor ve kalite olarak ürünün ilk üretildiği hâline yakın bir duruma gelmesini sağlıyor. Bu da aslında ürünlerin kalite ve hijyen gibi sorunlardan arındırılmasına ve dolayısıyla da tüketici endişelerinin giderilmesine olanak tanıyor. İkinci el ürün satın alımının arkasında motivasyonlar özellikle Z jenerasyonu için çoğunlukla sürdürülebilirlik odağında şekilleniyor. Z jenerasyonunun %47’si sürdürülebilirlik çalışmalarına önem vermeyen giyim firmalarını tercih etmediklerini belirtiyor. Bu da gelecek yıllarda hem artan bilincin hem de tüketicilerden gelen “sürdürülebilirlik” odaklı taleplerin şirketlerin dönüşümünü zorunlu hâle getireceğinin sinyallerini veriyor olabilir. </li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İkinci el ürün alışverişi, moda sektörünün neden olduğu karbon salımını ortalama %25 azaltıyor. Raporda yer verilen araştırmaya göre ikinci el kıyafet alışverişi, sıfır ürün alışverişine oranla çok daha az çevresel etkiye neden oluyor. Bu çevresel etki azaltımına ise raporda şu şekilde örnek veriliyor: Eğer dünya üzerindeki herkes bu yıl içerisinde yeni bir kıyafet almak yerine bir tane ikinci el ürün satın alırsa bu bir günde tüm dünya genelinde 76 milyon arabanın bir anda yollardan çekilmesine eş değer olacak kadar önemli bir karbon salımının önüne geçilmesine olanak tanıyor. İkinci el giyim alışverişi tekstil sektörünün yoğun su kullanımını da dikkate değer ölçüde azaltıyor. Tekstil sektörü, özellikle arz-talep dengesizliği nedeniyle çevresel etkisi fazlasıyla yüksek bir sektör olarak dikkat çekiyor. 8 milyarlık dünya nüfusu için her yıl ortalama 100 milyar adet giyim ürünü üretiliyor. Bu fazla üretim hem kaynakların verimsiz kullanımına, hem su kaynaklarının yoğun bir şekilde kirletilmesine hem de üretilen ürünlerin tamamının satılamaması nedeniyle aşırı kirliliğe ve atık oluşumuna neden oluyor. Burada dikkat önemli bir nokta ise giyim endüstrisindeki üreticilerin üçte birinden fazlasının yeniden satış modellerinin başarılı olması durumunda sıfır ürün üretim süreçlerini büyük ölçüde sıfırlayabileceklerini belirtmesi. Bu en temelde şunu gösteriyor. Döngüsel iş modellerinin başarıya ulaşması üreticilerin değişimine olanak tanıyabilir. Fakat bu başarı elbette sadece tüketicilerin üstlenmesi gereken bir sorumluluk olmamalı. Sorumlu tüketiciler ikinci el ürün alışverişini benimseyecek, yasa yapıcılar ikinci el ürünlerle ilgili regülasyonları devreye sokacak ve elbette üreticiler de tüketiciler için alternatif ve inovatif iş modellerini geliştirmeye devam edecek ki sistem bütünsel olarak bu dönüşüme girebilsin. </li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sürdürülebilirlik, gelir artışı ve müşteri bağlılığı giyim markaları için öne çıkıyor. Raporda markalar açısından da yeniden satış modellerinin etkileri ele alınıyor. Buna göre giyim ve moda endüstrisinde faaliyet gösteren markalar, yeniden satış modelleri ile öncelikle çok daha sürdürülebilir bir iş modeline sahip oluyorlar. Değer zinciri boyunca birçok farklı etkisi olan yeniden satış modellerinin kullanılan ham maddeyi azaltması, dolayısıyla maliyetleri azaltması, lojistik süreçlerini büyük oranda ortadan kaldırdığı için çevresel etkiyi azaltması gibi birçok farklı noktada markaların sürdürülebilirlik olgunluklarına katkı sağlıyor. Gelir artışı, markalar için bir diğer olumlu etki olarak karşımıza çıkıyor. Bir ürün satışından tek seferde gelir elde eden markalar, aynı ürünü defalarca farklı müşteriye satma iş modeli sayesinde tek bir üründen çok daha fazla gelir elde etme imkânına sahip oluyor. Döngüsel iş modellerinin özellikle farklı gelir modellerine olanak tanıyacak yeni fırsatlar sunması döngüsel ekonominin ekonomik büyümeye de katkı sağladığını kanıtlayan en önemli özelliklerden birisi. Burada ekonomik büyüme algısına karşı çıkacak farklı ve bazı noktalarda haklı görüşler olsa da mevcut küresel sistemler düşünüldüğünde büyümenin durmasını beklemek ne yazık ki fazlasıyla iyi niyetli bir görüş olarak kalıyor. Bu nedenle döngüsel ekonominin sunmuş olduğu çevresel ve sosyal etkiler azalırken artan ekonomik refahın ne kadar önemli olduğunu da bir kez daha hatırlatmakta fayda var. Yeniden satış modellerinin markalar için yarattığı bir diğer olumlu etki ise özellikle tüketici bilinci arttıkça çok daha önemli hâle gelen müşteri bağlılığı. Markalar müşterileri ile sağlıklı ve uzun vadeli bir ilişki kurabilmek için bugüne kadar birçok farklı pazarlama stratejisi hayata geçirdi. Bu alanda çok farklı stratejiler kullanılıyor olsa da genellikle ana odak sürdürülebilirlik veya çevresel/sosyal etkiler değildi. Fakat tüketicilerin değişen beklentileri özellikle sürdürülebilirlik/döngüsel ekonomi uygulamalarına önem veren markaların müşterileri ile çok daha uzun vadeli ve sağlıklı ilişkiler kurmasına olanak tanıyor ve bu da elbette markalar için önemli bir rekabet avantajı olarak karşımıza çıkıyor.</li></ul><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Toparlamak gerekirse, tekstil endüstrisi için fazlasıyla önemli bir yere sahip olan yeniden satış/ikinci el satış modelleri döngüsel ekonomiye geçiş için her sektörün kendi karakteristiğine özel farklı iş modelleri geliştirmesi gerektiğinin en önemli kanıtı. Yeniden satış, tekstil sektörü için görece daha kolay yürütülebilecek ve tüketiciden tüketiciye satış imkânına da sahip olduğu için büyük bir potansiyele sahip bir iş modeliyken farklı bir sektör için üretilmiş bir ürünün direkt olarak yeniden kullanımı giyim endüstrisine göre çok daha zorlayıcı olabilir. Fakat R-stratejileri başta olmak üzere döngüsel ekonomi prensiplerine uygun şekillerde, şu an aklımıza bile gelmeyecek farklı iş modelleri sayesinde her sektör kendine uygun iş modellerini sektörün merkezine alabilir ve sistemsel dönüşümün doğru bir şekilde sürdürülmesine olanak tanıyabilir.Burada dikkat edilmesi gereken en önemli nokta yazıda da yer verdiğimiz gibi farklı iş modellerinin hayata geçirilmesi ve herkes tarafından benimsenmesi için tüm paydaşların kendi üstlerine düşen görevi tek bir ortak amaç odağında yürütmesi ve değişime katkı sağlaması gerektiğidir. Her paydaşın beklentisi farklı olsa da ana amacın çevresel ve sosyal etkisi azaltılmış, ekonomik refahın tüm paydaşlar için erişilebilir olduğu bir sistem tasarlanması olduğunu her zaman hatırlamalı, bu doğrultuda hangi paydaş grubu/gruplarına dahil olduğumuzun farkında olarak değişimi önce kendimizde başlatmalıyız.

🧶 2023 Resale Report'ta öne çıkanlar

Tekstil sektöründe yeniden satış modelleri

Döngüsel ekonomi ile ilgili küresel çalışmalar ilerledikçe konseptin “yenilikçi” atık yönetiminden çok daha fazlasını içerdiği çok daha fazla paydaş tarafından kabul edilmeye başlandı. Döngüsel ekonominin temelde kaynakların verimli kullanımı sayesinde sıfır kaynak (raw material) kullanımının önüne geçilmesine olanak tanıması ve bu sayede hem kirliliğin önlenmesi hem de var olan tüm kaynakların daha verimli kullanılması mümkün.Kaynakların verimli ve uzun süre kullanımı için üretici firmaların kaynak tedarik süreçlerinin en baştan tasarlanmasını gerektiren bir dizi çalışma yapması gerekiyor. <a fr-original-style="" href="https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2022-09-28-gartner-survey-shows-74-percent-of-supply-chain-leaders-expect-circular-economy-to-increase-profits-through-2025" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">2022 yılında yapılan araştırma</a> tedarik zinciri yöneticilerinin %74’ünün 2022-2025 yılları arasında döngüsel ekonomi prensipleri ile hayata geçirilen projelerin ve aksiyonların artmasını beklediğini gösteriyor. Bu noktadan yola çıkarak bu haftaki yazımızda döngüsel kaynak kullanımı ve tedarik zinciri sistemlerinin baştan tasarlanması için dikkat edilmesi gerekenleri ve yol haritasını tartışmaya açıyoruz.Tartışmamıza geçmeden hemen önce&nbsp;döngüsel kaynak&nbsp;tanımını bir kez daha hatırlamakta fayda var. Döngüsel kaynaklar; ilk defa (raw material) veya tekrar kullanılan ve yeniden kullanılabilir, yenilenebilir, onarıcı ve sürdürülebilir şekilde üretilmiş, çoğunlukla ürün ve ambalaj üretiminde kullanılan kaynaklardır. Üretim süreçlerinde ham madde olarak kullanılacak olan bu kaynakların toplam kullanılan ham madde içindeki oranı (toplam ağırlık ve % olarak ölçülebilir) şirketlerin tedarik zincirlerindeki döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde odaklanması gereken en önemli metriktir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Döngüsel kaynaklar ve tedarik zinciri</h2>Dünya üzerindeki tüm kaynaklar sonsuzmuş gibi davranarak geliştirdiğimiz modern dünya düzeninde artık bu yaklaşımın ne kadar hatalı olduğunu hem iş dünyasında hem de özel hayatlarımızda farklı şekillerde deneyimliyoruz. Ham madde fiyatlarındaki dengesizlikler, bazı malzeme ve materyallere erişimde yaşanan sıkıntılar vb. problemler kaynak tercihinde döngüsel ekonomi prensiplerinin neden tercih edilmesi gerektiğini de kanıtlar nitelikte. Peki özellikle iş dünyasında döngüsel kaynak kullanımını artırmak için tedarik zinciri sistemlerini nasıl tasarlamalıyız?Tedarik zincirinin baştan tasarımı süreci şirketlerin değer zinciri boyunca diğer tüm süreçleri de kapsama alarak ele alması gereken bir süreçtir. Tedarik zinciri ve satın alma süreçlerinin bütünsel olarak yönetilmesi için öncelikle ürün tasarım süreçlerinin yeniden değerlendirilmesi gerekiyor. Tasarım, döngüsel ekonomi içindeki en önemli araç olarak karşımıza çıkarken tasarım sürecinin döngüsel ekonomi prensipleri ile yürütülmesi sayesinde ham madde olarak kullanılan kaynakların döngüsel kaynaklardan elde edilmesini sağlamak mümkün. Burada dikkat edilmesi gereken ve sürecin başarıyla devam etmesi için kritik öneme sahip olan odak noktası ise tedarikçiler. Döngüsel kaynakların tedariki için tedarikçilerin de bütüncül yaklaşıma dahil edilmesi ve döngüsel ekonomi prensipleri ile tasarlanan ürünler için gereken döngüsel kaynakların, tedarikçiler tarafından da benimsenmesi gerekiyor. Şirketlerin faaliyet gösterdikleri sektörlere özel olarak fakat bu sektörler sınırlı kalmayacak şekilde alternatif döngüsel kaynaklara yönelmesi için tedarikçilerin de bu faaliyetlerin önemini anlaması, üretici firmalar tarafından sıkı denetimlerden geçirilmesi önem arz ediyor.Döngüsel kaynak tedariki için yalnızca tedarikçilere değil, alternatif iş modellerine de odaklanılması gerekiyor. Daha önceden üretilmiş ürünlerin geri toplanmasına olanak sağlayacak <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/dongusel-is-modellerinin-potansiyel-etkileri" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yenilikçi iş modelleri</a> ve işlevini tamamen yitirmiş olan ürünlerin tüm R-stratejilerinin ardından geri dönüşüm süreçlerine dahil edilmesi de yine döngüsel kaynak kullanımını artıracak farklı iş modelleri ile mümkün olabilir. Mevcut değer zinciri yaklaşımında ürünün üretilmesinin ardından <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/atiklardan-kim-sorumlu" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">üreticilerin tüm sorumluluklarını tüketiciye devretmesi</a> nedeniyle kaynakların yeniden ekonomiye kazandırılması süreçlerinde sıkıntılar yaşanıyor. Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin de en temel sorunlarından olan bu geri toplama süreçlerinin verimli bir şekilde tasarlanması için tüketicilerin de süreçlere dahil edilmesi gerektiğini bir kez daha hatırlatmakta fayda var.Tasarım sürecinde üretilecek olan ürün ve hizmetlerin hem üretimde hem de tüketim sürecindeki olası çevresel etkilerinin önceden analiz edilmesi, farklı kullanım senaryoları üzerinden tekrar değerlendirilmesi de en doğru döngüsel kaynak tercihinin yapılması açısından kritik. Burada akıllara Yaşam Döngüsü Analizi (Life Cycle Assessment/LCA) gibi farklı çevresel etki analiz araçları gelebilir. LCA ile ilgili daha önceden hazırlamış olduğumuz&nbsp;“<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yasam-dongusu-analizilca-and-dongusel-ekonomi" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Yaşam Döngüsü Analizi (LCA) &amp; Döngüsel Ekonomi</a>” başlıklı yazımızı ilgililer için hatırlatırız.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Döngüsel kaynak kullanımı yol haritası</h2>Paris Anlaşması ve Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile günümüzde birçok şirket sürdürülebilirlik çalışmaları kapsamında tedarik zinciri süreçlerini Çevresel, Sosyal ve Yönetişim (ESG) konu başlıkları altındaki küresel metrikler ve yönlendirmelerle yeniden tasarlamaya çalışıyor. Bu çalışmalar döngüsel kaynak kullanımını teşvik eden farklı uygulamaları içerse de tam anlamıyla döngüsel kaynak kullanımı için gereken adımları kapsamıyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">1- İlk analiz</h3>Döngüsel kaynakların mevcut ham madde tedariki içindeki oranını artırmak için şirketlerin hayata geçirmesi gereken ilk uygulama elbette mevcut süreçlerin analizidir. Satın alınan ve üretim süreçlerinde kullanılan toplam ham madde miktarı içinde her bir ham madde kaleminin ayrı ayrı analiz edilip, oransal olarak en büyük paya sahip olan ham maddelerin belirlenmesi ilk analiz sürecinin en önemli adımı denebilir. Bu analiz sonucu satın almada büyük oranlara sahip ham maddelerin mevcut süreçlerde nasıl tedarik edildiğinin anlaşılması ve bu ham maddelerin hem ilk işleme hem lojistik hem de ürüne ait üretim süreçlerindeki çevresel etkilerinin belirlenmesi ilk analiz adımının detaylı ve kapsamlı bir şekilde yürütülmesi için kritik öneme sahip adımlar olarak karşımıza çıkıyor.<h3 fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">2- Alternatiflerin araştırılması</h3>Döngüsel kaynak kullanımı için yürütülen süreçte en zorlayıcı nokta mevcutta kullanılan kaynakların tamamı için alternatiflerin bulunmasıdır. Özellikle sektör dinamikleri gereği birçok sektörde çok kolay yürütülemeyen alternatif kaynak arayışı, özellikle katı regülasyonlara tabi sektörler için (örneğin ilaç endüstrisi) fazlasıyla karmaşık bir yapıda yürütülüyor. İlk analiz aşamasında belirlenen ve satın alma içinde büyük oranlara sahip olan ham maddelerin alternatiflerinin araştırılması ve bu alternatiflerin mevcut iş modellerine entegrasyonu veya bu alternatif ham maddelerin kullanılması için mevcut iş modellerinin nasıl dönüştürülmesi gerektiğinin kapsamlı bir şekilde analiz edilmesi önem arz ediyor.Tüm bu sürecin ürün tasarımı ile birlikte yürütülmesi dolayısıyla ürün tasarımını da direkt etkileyebilecek farklı sonuçların ortaya çıkabileceğinin farkında olunması ve şirketlerin çerçevesi belli olmayan değişime tamamen açık olması bu adımın başarıyla yürütülmesi açısından kritiktir. Alternatif kaynak araştırması sürecinde giriş bölümünde de yer verdiğimiz gibi üretilecek olan ürünlerin geri toplanması veya R-stratejilerinin sırasıyla uygulanmasına olanak tanıyacak farklı iş modellerinin de araştırılması gerekiyor. Yalnızca alternatif ham maddelerin belirlenmesi ve satın alma içindeki oranının artırılması değer zincirinin ne yazık ki birkaç halkasına etki edeceği için şirketlerin geri toplama ile ilgili alternatif modelleri de değerlendirmeye alması ve ürün sahipliğini olabildiğince uzun süre koruması sistemsel bir dönüşüm için fazlasıyla önemli.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">3- Hedeflerin belirlenmesi</h3>Şirketlerin sürdürülebilirlik veya döngüsel ekonomi çalışmalarının en önemli noktası elle tutulur, takip edilebilir ve gerçekten değişimi önceliklendiren hedef belirleme sürecidir. Bugün özellikle şirketlerin sürdürülebilirlik çalışmalarına bakıldığında bilimsel bazlı hedefleri olan şirketlerin çalışmalarının çok daha verimli bir şekilde yürütüldüğünü ve paydaşların da bu tarz net hedefleri çok daha fazla önemsediğini görmek mümkün.Döngüsel kaynak kullanımı ile ilgili hedef belirleme süreci tüm tedarik zincirini ve satın alma süreçlerini etkileyecek, şirketin en temel girdilerini döngüsel ekonomiye uygun şekilde güncelleyecek kadar önemli bir hedeftir. Burada dikkat edilmesi gereken konu ise elbette şirketin faaliyet gösterdiği sektöre uygun, belirli bir altyapısı olan ve en önemlisi uzun vadede tamamen döngüsel kaynak kullanımına olanak tanıyacak bilimsel temelli hedefler verilmesidir. Şirketlerin sürdürülebilirlik olgunluklarının eşit olmadığı gerçeği ve her zaman “daha iyisinin” var olduğunu kabul ederek aynı sektörde benzer iş modellerine sahip yerel ve küresel şirketlerin bu süreçleri nasıl yürüttüğünü anlamak, hedeflerini incelemek ve özelleştirerek kendi süreçlerine dahil etmek, şirketlerin hedef belirlerken dikkat etmesi gereken en kritik nokta olarak değerlendirilmelidir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">4- Süreç yönetimi</h3>Döngüsel kaynak kullanımına geçiş sürecinin son adımı olarak da ilgili süreçlerin hangi birimler tarafından yürütüleceği, üst yöneticilerin hangi noktalarda ne kadar sorumluluk alacakları ve hedef takip süreçlerinin hangi performans göstergeleri ile takip edileceğinin belirlenmesidir. Yönlendirici nitelikteki küresel yol haritalarının ortak noktası ilgili hedeflerin üst yöneticiler tarafından takip edilip edilmediği olarak karşımıza çıkıyor. Bu nokta elbette yöneticilerin sürdürülebilirlik veya döngüsel ekonomi çalışmaları ile ilgili gereken sorumluluğu almalarını sağlamak için öne çıkıyor olsa da yalnızca üst yöneticilerin sorumlulukları değil, ilgili üst yöneticilerle birlikte çalışan diğer şirket çalışanlarının da bu hedefleri benimsemelerine olanak tanıdığı için önemlidir.Süreç yönetimi elbette yalnızca şirket içi ile sınırlı kalmıyor. Tedarik zinciri şirketlerin dış paydaşlarla direkt bağlantıda olmak zorunda oldukları değer zinciri içindeki en kritik alanlardan biri. Bu nedenle süreçlere tedarikçilerin nasıl dahil edileceğinin belirlenmesi, düzenli denetimlerin yürütülmesi ve hedeflerle uyumlu süreç yürütmeyen tedarikçilerle çalışma şartlarının her an tekrar değerlendirilmesi veya farklı yaptırımların uygulanması hem iç hem de dış paydaşların içinde bulunulan sürece adapte olmaları açısından kritik önem taşıyor.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">İklim krizi ve biyoçeşitlilik gibi küresel krizlerin temel nedenleri arasında yer alan verimsiz kaynak kullanımı özellikle ürün bazlı çevresel etkilerin azaltılmasına olanak tanıdığı için kritik önem taşıyor. Ürün bazlı çevresel etkilerin %80 oranında ürünün tasarım aşamasında önlenebileceği <a fr-original-style="" href="https://joint-research-centre.ec.europa.eu/scientific-activities-z/sustainable-product-policy_en" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tahmin ediliyor</a>. Bu durum ürün tasarım süreçlerinin neden yeniden yapılması gerektiği sorusuna verilebilecek en doğru cevap olarak da dikkat çekiyor.Şirketlerin döngüsel ekonomiye geçiş süreçlerini bütüncül bir şekilde yürütmeleri için yukarıda yalnızca tedarik ve satın alma süreçleri ile ilgili yer verdiğimiz yol haritasının değer zincirinin diğer adımları için de tek tek araştırılması, iyi uygulamaların öğrenilmesi ve şirketlerin kendilerine özel olan operasyonel süreçlerine ve iş modellerine entegre etmeleri gerekiyor. Biz tüketiciler de özellikle satın alma kararı sırasında hangi ürünün hangi ham maddeler kullanılarak yapıldığına dikkat etmeli, alternatifleri değerlendirmeli ve uzun vadede “değer yaratan döngüsel tüketici” olmak için farkındalığımızı gündelik hayatın her alanında kullanmalıyız.

🧭 Dört adımda döngüsel kaynak kullanımı

Yol haritası: Tedarik zincirinde döngüsel kaynaklar

🔎 Döngüsel ekonomiye geçiş için araştırılması gereken konu başlıkları

Odaklanmamız gereken çalışma alanları

Döngüsel ekonomiye geçiş, toplumsal ve ekonomik yapıların tamamının birbiri ile bağlı ama kendi içlerinde özelleşen yeniden tasarım süreçlerinin yürütülmesini gerektiriyor. Bu süreç elbette toplumsal ve ekonomik yapıları oluşturan tüm paydaşların ortak bir amaç doğrultusunda, kendi görev ve sorumluluklarının bilincinde olacak şekilde dahil edileceği şekilde yürütülmeli.Sürdürülebilirlikle ilgili son yıllarda belirlenen hedefler veya aksiyon planları incelendiğinde genellikle iş dünyası odaklı bir dönüşüm odağında çalışmalar yürütüldüğünü görmek mümkün. Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları&nbsp;içinde de çoğunlukla iş dünyası odağında hedeflerin yer aldığını ve özellikle tüketicilerin bu dönüşüm sürecine aktif katılımını sağlayacak süreçlerin yürütülmediğini görmek mümkün.Döngüsel ekonomiye geçiş süreci de sürdürülebilirlikte olduğu gibi küresel bir ajanda ile yürütülmesi gereken, yerelde ise tüm paydaşların ortak katılımının zorunlu olduğu bir dönüşüm süreci olarak karşımıza çıkıyor. Buna rağmen sürdürülebilirlik çalışmalarında olduğu gibi döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin de tüketicileri göz ardı edecek şekilde kurgulanması, döngüsel ekonominin potansiyelini büyük ölçüde sınırlarken ana hedef olan kapalı döngülerin (closed loops) sağlanması açısından belki de en önemli göreve sahip olan tüketicilerin hiç düşünülmediği süreçlerle ne yazık ki kapalı döngülere erişimin, yani tam anlamıyla döngüsel bir ekonomiye geçişin mümkün olmayacağını söyleyebiliriz.Bu haftaki yazımızda döngüsel ekonomiye geçiş sürecine tüketicilerin neden dahil edilmesi gerektiğini konuşuyor, tüketicilerin aslında fark edilmeyen ama geçiş sürecine direkt olarak etki edecek olan görev ve sorumluluklarını tartışmaya açıyoruz. Tartışmamıza ise “<a fr-original-style="" href="https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/frsus.2022.980047/full" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Engaging the citizen in the circular economy: Transcending the passive consumer role</a>” makalesi eşlik ediyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Pasif tüketici rolü</h2>Döngüsel ekonomi en temelde kaynakların en uzun süre, en değerli şekilde kullanılmasını amaçlayan, bu sayede atık oluşumunun önüne geçmeyi, süreçler dolayısıyla ortaya çıkacak olan atıkların “ham madde” olarak değerlendirildiği ve döngüsel ekonomi prensiplerinin temelini oluşturan R-stratejileri ile ekonomiye tekrar tekrar kazandırıldığı bir sistemdir. Burada R-stratejileri ile ilgili daha önceden yayımladığımız “<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/r-stra" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">R-stratejileri yeterli mi?</a>” ve “<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/geri-donusum-kahraman-mi-en-zayif-halka-mi" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Geri dönüşüm; kahraman mı, en zayıf halka mı?</a>” yazılarımızı ilgilileri için tekrar hatırlatmakta fayda var.Küresel bir döngüsel ekonomi ajandası ve yerelde özelleşen döngüsel ekonomiye geçişi sağlayacak aksiyonlar ile verimli kaynak yönetiminin dünya genelinde uygulanması mümkün olurken, bugün iklim krizi, biyoçeşitlilik kaybı gibi çevresel problemlerin yanında gıdaya erişim, açlık, işsizlik gibi sosyal problemlere de kalıcı çözümler bulmak mümkün olabilir. Fakat küresel sistemlerin tamamını değiştirmek için elbette bu sistemler içindeki tüm paydaşların içinde bulunulan dönüşüm sürecine dahil edilmesi gerekiyor.Döngüsel ekonomi ile ilgili bugüne kadar hem akademide hem de iş dünyasında yürütülen çalışmaların özellikle değer zincirindeki üretim adımına odaklandığını görmek mümkün. Bu da aslında direkt olarak dile getirilmese de tüketicilerin toplumsal ve ekonomik yapılar içerisindeki pozisyonunu pasif hâle getiren bir bakış açısı. Biraz daha basitleştirmek gerekirse, üretim aşamasında kaynakların doğru kullanımı amaçlı çalışmalar yürütülüyor ve bu alandaki araştırmalar sıklaşıyor olsa da ortaya çıkacak olan ürün ve hizmetlerin nasıl kullanılacağına dair tüketicilerden görüş alınmadan, tüketim senaryoları analiz edilmeden veya tüketicilerin atık yönetim süreçlerine nasıl dahil edilmesi gerektiği belirlenmeden ne yazık ki amaçlanan döngüsel bir ekonomiye ulaşmak mümkün olmayacak.Buna karşı olarak özellikle iş dünyasının savunduğu argüman ise “döngüsel iş modelleri” ile ilgili tüketicilerin ürün etiketleri aracılığıyla bilgilendirilmesinin yeterli olduğudur. Fakat tüketicilerin yalnızca %54’ünün ürün etiketlerinde “geri dönüşüm” ve “sürdürülebilirlik” odaklı bilgi aradığını gösteren <a fr-original-style="" href="https://www.triviumpackaging.com/media/kwkpgrfb/2022buyinggreenreport.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırma sonuçlarına</a> göre bu argüman ne yazık ki net bir doğru olarak kabul edilemiyor.BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları arasında 12. madde olan “Sorumlu Üretim ve Tüketim” amacında olduğu gibi konunun&nbsp;“sorumlu tüketim”&nbsp;tarafına çok fazla odaklanılmadığında ne yazık ki tüketicilerin tüm görev ve sorumluluklarını göz ardı etmiş oluyoruz. Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin de aynı kadere sahip olmaması için özellikle tüketicilerin görev ve sorumluluklarının doğru ve net bir şekilde tanımlanması ve döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde tüketicilerin ana sorumlu olarak değerlendirilmesi gerekiyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Döngüsel tüketicinin görev ve sorumlulukları</h2>Döngüsel ekonomi ile ilgili yapılan çalışmaların genellikle üretim süreçlerinde verimli kaynak kullanımına odaklanıldığını görmek mümkün. Bu en temelde döngüsel ekonominin ana prensibi olan kapalı döngülere ulaşılmasının önündeki en büyük engel olarak görülebilir. Değer zinciri, içinde yalnızca kaynak tedariki veya üretim süreci olan bir süreç değil. Değer zinciri kaynak tedariki ile başlayan, üretimle devam eden ve en sonunda tüketicinin ürünleri ekonomiye nasıl kazandıracağının tasarlanması gereken bir süreçtir. Bu nedenle döngüsel ekonomiye geçiş süreci de yalnızca üretim süreci ya da yalnızca kaynak tercihi ile yürütülemez.Bu noktada tüketicilerin görev ve sorumluluklarının net olarak tanımlanması değer zinciri içerisinde üreticilerin de kaynakların çıkartılmasında sorumlu paydaşların da kendi ürün ve hizmet tasarımlarında nasıl bir yol izlemeleri gerektiğini ve tüketicileri nasıl entegre etmeleri gerektiklerini anlamaları için kritik önem taşıyor.Bu görev ve sorumlulukları kısaca özetlersek aşağıdaki üç konu başlığına değinmemiz gerekir:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Satın alma kararları: Tüketicilerin üzerindeki en önemli sorumluluk satın alma süreçlerinde ortaya çıkıyor. Döngüsel ekonomi içinde doğru görev ve sorumluluğa sahip olan tüketicilerin gereksiz tüketimin önüne geçecek, bilinçli birer tüketici olması gerekiyor ki öncelikle kaynakların değerini en üst seviyede koruyacak şekilde ve uzun süre kullanılması mümkün olabilsin. Tüketicilerin döngüsel ekonomi ile ilgili bilgi birikimini ve farkındalığını artırarak satın alma süreçlerinde döngüsel iş modellerini tercih etmeleri (ikinci el ürün alışverişi, satın almak yerine kiralamak vb.) kritik bir diğer tüketici rolü olarak karşımıza çıkıyor. Satın alma sürecinde ürünlerin uzun süre kullanıma uygun, dayanıklı, gerektiğinde kolayca tamir, bakım ve onarım süreçlerine olanak tanıyacak şekilde üretilmiş ürünler, döngüsel tüketicilerin satın alma kararlarını verirken dikkat etmesi gereken en temel görev ve sorumluluklardır.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüketim süreçleri: Mevcut lineer ekonomi süreçleri nedeniyle ürünlerin tüketiciler/kullanıcılar tarafından nasıl kullanıldığı konusu ne yazık ki göz ardı edilen bir süreç. Tüketicilerin ürün ve hizmetleri gerçekten de üreticinin amaçladığı şekilde kullanıp kullanmadığı değerlendirilmediği için de aslında dayanıklılığı artıracak tamir, bakım ve onarım hizmetlerini ortaya çıkartacak yenilikçi süreçlerin tasarlanması da mümkün olmuyor. Bu nedenle aslında tüketicilerin tüketim aşamasında öncelikle işlevini hâlâ yitirmemiş ürünlerin kullanımına devam etmeleri gerekiyor. Bir ürün veya hizmet, ana işlevini yerine getirdiği müddetçe kullanılmalı ve bu sayede farklı kaynakların bir araya getirilmesi ile ortaya çıkan “değerin” en uzun süre kullanılması döngüsel ekonominin temel prensiplerinden birisi. Bir diğer döngüsel tüketici sorumluluğu ise yenisini satın almak yerine tamir, bakım ve onarım süreçlerinin yürütülmesi olarak karşımıza çıkıyor. Satın alma sürecinde tamir olanakları olan ürünlerin tercih edilmesini, tüketim sürecinde ihtiyaç dahilinde tamir süreçlerinin yürütülmesi takip ediyor. Burada biraz daha ileri seviye tüketici rolü olarak aslında ürün ve hizmetlerin uzun süre kullanımına ve yeniden ekonomiye kazandırılmasına olanak tanıyacak tüm bilgi birikiminin de yine tüketiciler arasında yayılması gerektiğini belirtmekte fayda var.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Döngüye dahil etme: Tüketicilerin döngüsel bir ekonomi ile tasarlanmış değer zincirindeki en son fakat en önemli görev ve sorumlulukları elbette bugün fazlasıyla göz ardı edilen, ama döngülerin kapatılmasına imkân tanıdığı için fazlasıyla önemli olan kullanım/tüketim sonrası süreçlerdir. Tüketim sonrası ilgili tüketici için işlevini tamamlamış, hâlâ kullanılabilir olan veya tamamen işlevini yitirmiş, artık aynı işlevi yerine getiremeyecek olan ürünlerin yeniden kullanılabileceği süreçlere dahil edilmesi için tüketicilerin bilinçli hareket ederek sorumluluk alması gerekiyor. Atıkları yerinde ayrıştırarak kaynakların devamlı olarak döngü içerisine girmesine olanak tanıyacak olan tüketiciler özellikle herhangi bir ek işlem gerekmeden hâlâ kullanılabilir olan atıkları (kaynakları) doğru atık yönetim adımlarına dahil etme görevine sahiptirler. Burada tüketicilerin içinde bulundukları durumu yalnızca “kullanılmayan kıyafetleri ihtiyaç sahiplerine vermek/ikinci el satış platformlarında satmak” olarak sınırlandırmamaları, evlerinde, ofislerinde veya yaşam alanlarının her yerinde kullanmadıkları tüm malzemeleri ve dolayısıyla ürünleri doğru R-stratejisi ile döngüye yeniden dahil etmesi gerektiğini vurgulamak gerekiyor.</li></ul><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Toparlamak gerekirse, son yıllarda küresel ajandaları fazlasıyla yoğun bir şekilde dolduran sürdürülebilirlik çalışmalarına paralel olarak döngüsel ekonomiye geçiş süreci için de küresel çapta çalışmalar yürütülmeye devam ediyor. Bu süreçte, dayanıklı bir toplum yaratılması, kurgulanan çevresel ve sosyal etkisi azaltılmış yenilikçi sistemlerin gerçek anlamıyla işlevselliğinin olması için bu sistemlerin hepsini kapsayan toplumsal ve ekonomik yapıları bütünsel olarak ele almalıyız. Bu da ancak tüm paydaşların süreç içerisine entegre edilmesi ile mümkün olabilir.Bu yazımızda yer verdiğimiz döngüsel bir sistem içerisinde tüketicilerin sahip oldukları görev ve sorumluluklar temelde değer zincirinin tamamını etkileyecek önemli unsurları kapsıyor. Üreticilerin, ürün tasarım sürecinden başlayarak kaynak seçiminde, üretim süreçlerinde ve tüketim sonrası süreçlerde hangi döngüsel ekonomi prensiplerine uygun süreçler tasarlamaları gerektiğini anlamamıza yarayacak olan tüketici görev ve sorumlulukları aynı zamanda öncelikle teoride kurgulanması gereken tüm değer zinciri üzerindeki olası eksiklikleri de fark etmemize olanak tanıyacaktır.Her yazımızın sonunda olduğu gibi vurgulamalıyız ki değer zinciri içindeki rolümüz, görev ve sorumluluğumuz her ne olursa olsun, diğer paydaşları göz ardı etmeden, içinde bulunduğumuz döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin uzun soluklu, bütünsel bir yaklaşımla yürütülmesi gerektiğini anlamalı, önce kendi farkındalığımızı artıracak daha sonra etki alanımız dahilinde tüm çevremizin farkındalığını artıracak şekilde öğrenmeli, sorgulamalı ve doğru bilgiye ulaşmaya çalışmalıyız. İçinde bulunduğumuz durumlar ne kadar karmaşık da olsa sürdürülebilirlik veya döngüsel ekonomi adı altında yapılması gereken çalışmaların doğru şekilde yürütülmesi ve küresel problemlere karşı alınacak aksiyonların hiçbir şekilde aksamaması gerektiğini unutmamalıyız.

Değer zincirinde tüketicinin önemi, görev ve sorumlulukları

Göz ardı edilen paydaş: tüketici

Döngüsel ekonomi ile ilgili çalışmalar her geçen gün artıyor olsa da döngüsel ekonomi alanında araştırmaları ile öne çıkan Circle Economy tarafından yayımlanan ve Döngüsel Ekonomi 101 olarak detaylı analizini gerçekleştirdiğimiz <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/i/kuresel-dongusellik-orani-ne-durumda" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Circularity Gap Report 2023</a>’de gördüğümüz gibi, küresel döngüsellik oranı her geçen yıl azalıyor. Bu düzenli düşüşün birçok sebebi olsa da temelde Covid-19 pandemisi, küresel ekonomik kriz ve Rusya-Ukrayna savaşı akıllara ilk gelen nedenler arasında yer alıyor. Peki ya bu küresel krizler yaşanmasaydı gerçekten de küresel döngüsellik oranı her geçen yıl artacak ve döngüsel ekonomiye geçiş sürecimiz çok daha verimli bir şekilde mi yürütülecekti?Bu soruya net bir cevap vermek elbette imkânsız. Fakat Döngüsel Ekonomi 101 olarak bu konudaki görüşümüz döngüsel ekonomiye olan mevcut bakış açısı ve işleyişe bakıldığında ne yazık ki çok bir şeyin değişmeyeceği yönünde. Bunun temel nedeni ise iki yılı aşkın süredir üzerinde çalıştığımız, fakat devlet veya özel sektör gibi toplumsal yapıları oluşturan diğer paydaşların, bireylerin de bu sürece entegre edilerek toplumsal ve kültürel bir dönüşümün sağlanması gerektiğini fark etmemiş olmasıdır. Bu haftaki yazımızda döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin en zorlayıcı ama bir o kadar da göz ardı edilen bireylere odaklanıyor,&nbsp;“tüketicilerin de bu dönüşüme entegre edilmesi neden önemli?” sorusunu tartışmaya açıyoruz. Tartışmamıza tam da bu konu özelinde hazırlandığı için kritik öneme sahip olan&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://link.springer.com/article/10.1007/s43615-021-00079-0" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“Convergence of Public Participation, Participatory Design and NLP to Co-Develop Circular Economy</a>” makalesi eşlik ediyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Toplumsal dönüşüm neden gerekiyor?</h2>Döngüsel ekonomi ile ilgili gelişmeler çoğunlukla devletlerin açıkladığı yeni yol haritaları veya regülasyonlar ile bunlara uymak zorunda kalan veya finansman bulma yolunda çalışmalar yapmak zorunda olduğu için süreçler işleten özel sektör tarafından yürütülüyor. 2000’lerin başında Çin’de başlatılan endüstriyel simbiyoz çalışmaları, ardından 2015 yılında Avrupa Komisyonu tarafından açıklanan 54 maddelik “Döngüsel Ekonomi Eylem Planı” ve 2019 yılında açıklanan “Yeşil Mutabakat” ile entegre edilen bu eylem planının küresel döngüsel ekonomi gündemini doğrudan etkilediğini görmek mümkün.Doğada milyonlarca yıldan bu yana var olan döngüsellik, insanlık için çok uzun yıllardır günlük hayatın temel bir parçası olsa da son 50-60 yıldır yeni bir konsept gibi ele alınıyor. Sürdürülebilirlik gündeminin de gelişmesiyle tamamen yanlış bir şekilde konumlandırılan döngüsel ekonomi, yalnızca fosil yakıtlarla mücadeleyi odağına almış sürdürülebilirlik çalışmaları içinde “yenilikçi atık yönetim stratejileri” kapsamında değerlendiriliyor. Bu da elbette döngüsel ekonominin sahip olduğu potansiyelin tamamen boşa gitmesine neden oluyor. Tüm bunlara rağmen son dönemde döngüsel ekonomi ile sürdürülebilirlik çalışmalarının yavaş yavaş birbirinden ayrıldığı, döngüsel ekonominin de sürdürülebilirlik gibi çatı bir konsept olduğu görüşünü savunanların sayısının arttığını gözlemlemek de mümkün. Bu da aslında döngüsel ekonomiye geçişin çok daha doğru, potansiyelinin farkında olunan bir şekilde yürütüldüğünü düşündürebilir. Ne yazık ki doğru anlamlandırmadaki bu artışa rağmen döngüsel ekonomiye geçişin hâlâ yanlış yürütüldüğünü, sadece atık yönetimine indirgendiğini görmek mümkün.Küresel döngüsel ekonomiye geçişin, döngüsel ekonominin gerçek potansiyelini yansıtacak şekilde, kapsamlı bir şekilde yürütülmesini sağlayacak en önemli araç ise bireyleri yani tüketicileri de bu dönüşüm sürecine dahil etmektir. Buradaki mantık ise aslında bireylerin daha az kaynak kullanmak veya atıkları daha verimli şekilde yönetmek konusundaki en etkili paydaş olduğu gerçeği ile temelleniyor. Döngüsel Ekonomi 101’i uzun zamandır takip eden okurlarımızın hatırlayacağı gibi, bir üretici bir ürün tasarlarken tüketici deneyimine ne kadar önem verirse versin, tüketim sırasında ve sonrasında yaşananları da tasarım sürecinde ele almazsa aslında değer zincirinin çok önemli bir parçasını hiçe saymış olacaktır. Bu da aslında devletlerin çıkarttığı yeni regülasyonların, üreticilerin belirlediği yeni “sürdürülebilir” ürünlerin bireylerin fikri alınmadığı taktirde beklenen etkiyi gösteremeyeceğini ve hedeflenen “sürdürülebilirlik” başarılarına ulaşılamayacağını açıkça göstermektedir.Bu kapsamda bakıldığında toplumsal ve kültürel dönüşüm için gündelik hayatın sosyolojik olarak ele alınması ve insanın özgür düşüncesi ile belirlediği gündelik hayat tercihlerinin aslında modern dünya düzeninde reklamlar tarafından ele geçirildiğinin farkına varılması gerekiyor. Bu aslında en basit hâliyle reklamlarla tüketiciler üzerinde yaratılan “talep” ve tüketicinin gerçekten kendi özgür iradesi ile belirlediği “ilgi” arasındaki farkın ön plana çıkartılması önem arz ediyor. Günümüzde tüketim alışkanlıklarımızın neredeyse tamamı reklamlarla şekilleniyor ve kişisel olarak kendi özgür satın alma kararlarımızı verdiğimizi düşündüğümüz anlarda bile bu reklamların ve dolayısıyla toplumsal düzenin de etkisinde olduğumuzu gözden kaçırıyoruz. Bu da en temelde “sürdürülebilirlik” adı altında hayata geçirilen çalışmaların reklamlarla tüketicilere benimsetilmesi, üreticilerin, tüketicilerin görüşlerini almadan ürettiği ürün ve hizmetleri diledikleri gibi pazarlamalarına olanak tanıyor. Böylece aslında sürdürülebilirlik çalışmalarının, mevcut düzendeki sorunları çözmek yerine, mevcut düzenin “sürdürülebilirliğini” sağlamak amacına hizmet ettiğini söylemek mümkün olabiliyor.Peki döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde tüketicilerin, yani toplumu oluşturan temel yapıtaşı olan bireylerin entegrasyonu nasıl sağlanabilir? Bu sorunun cevabı elbette fazlasıyla odaklı bir akademik çalışma ile mümkün olacaktır. Fakat genel bir çerçeve çizmek gerekirse, referans aldığımız makalede de yer verilen odak alanları şu şekilde.➡️ Karşılıklı iletişim: Üreticilerin veya devlet kurumlarının, döngüsel ekonomi ile ilgili yaptıkları çalışmalarda üstten bakan, sistemi kendi çıkarlarına göre tasarlayan bir tutum yerine bireylerin görüşlerinin alındığı bir iletişim yolu benimsemesi gerekiyor.Özellikle iş modeli veya ürün tasarım süreçlerinde son yıllarda çok daha popüler hâle gelen “paydaş görüşleri” alınırken, cevapları daha soru sorulmadan belirlenmiş sorularla değil, gerçekten tüketicilerin görüşlerini alarak tasarım süreçlerini yürütmek önem arz ediyor. Karşılıklı iletişim, tüketicilere X ürünü veya Y regülasyonu ile ilgili bilgi veren sorularla değil, ilgili ürün veya regülasyon ile ilgili tüketicilerin kendi özgür düşüncelerini paylaşabilecekleri soruların sorulması ile sağlanabilir.➡️ Yapay talep yerine ilgi ve değerler: Yukarıda bahsettiğimiz gibi, reklamlar günümüz toplumlarının yaşam biçimlerini, satın alma kararlarını ve diğer her türlü karar alma süreçlerini direkt olarak etkileme gücüne sahip. Bu da aslında bireylerin farkında olmadan, devamlı olarak reklamlara maruz kalarak, öznel olmayan “yapay” taleplere sahip olmasına neden oluyor.Elbette reklamlar, modern dünyanın en önemli araçları arasında ve bu da reklamların hayatımızdan çıkmasını imkânsız hâle getiriyor. Fakat özellikle döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde bireylerin doğru şekilde bilgilendirilmesi, bir ürün veya hizmet için yapay talep oluşturmak yerine, gerçekten tüketicilerin ilgi alanları ve değer yargıları dikkate alınarak tasarlanmış ürün ve hizmetlerin piyasa çıkması aslında döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde özellikle yenilikçi iş modellerinin de çok daha rahat bir şekilde benimsenmesine olanak tanıyacaktır.➡️ Birlikte karar alma: Özellikle devletler tarafından çıkartılan yeni regülasyonların büyük oranda özel sektörü ilgilendirdiğini görmek mümkün. Bunun temel sebebi de sürdürülebilirlik çalışmaları kapsamında kaynak kullanımının, atık yönetiminin veya değer zinciri içinde atılacak bir adımın her zaman üreticiler üzerinden kurgulanmış olması. Fakat gözden kaçırılan veya bilerek göz ardı edilen nokta, tüketicilerin değer zinciri içindeki her adım üzerinde direkt veya dolaylı olarak etkili olmasıdır.Burada dikkat edilmesi gereken nokta tüketicilerin sürdürülebilirlik çalışmaları kapsamında ne istediğini değil aslında neden istediğini anlamaktır. Yani hem üreticilerin hem de devlet kurumlarının döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde alacakları kararlarda, değer zincirinin en etkin paydaşı olan tüketicilerin “neyi, neden” istediklerinin anlaşılması gerekiyor. Bu sayede toplumsal dönüşüme olanak tanıyacak değişiklikler, yeni ürün ve hizmetler, toplum tarafından benimsenip teoride olduğu gibi pratikte de uygulanabilen regülasyonlar çıkartmak mümkün olabilir.➡️ Şeffaflık ve geri bildirim: Bugüne kadar devlet kurumları tarafından alınan kararların kaçında söz hakkınız olduğunu hatırlıyor musunuz? Ya da bir şirketin bir ürün tasarlarken gerçekten neden bu ürünü tasarladığı ile ilgili bilgilendirme? Alışık olmadığımız için bu sorulara “Ne gerek var ki?” gibi karşıt bir soruyla cevap vermek mümkün. Fakat, toplumsal dönüşüm odaklı döngüsel bir ekonomiye geçiş süreci kapsamında bakarsak aslında alınan tüm kararların, neden alındığının, arkasındaki sebeplerin ve beklentilerinin şeffaf bir şekilde paylaşılması, bireylerin bu konularda doğru şekilde bilgilendirilmesinin neden önemli olduğunu anlamak mümkün.Bu bilgilendirmeler temelde bireylerin bu dönüşüm sürecindeki görev ve sorumluluklarını anlamalarına ve teoride doğru kurgulanan ama gündelik hayata geçildiğinde çoğu zaman doğru şekilde uygulanamayan (evinizde organik atıkları ayırıp, sokağa çıktığınızda diğer atıklarla bu organik atıkları aynı çöp kutusuna atmak gibi) süreçlerin doğru anlaşılmasına olanak tanıyacaktır. Bu sayede toplumsal yapıları oluşturan tüm paydaşlar yeniliklerle ilgili geri bildirim verebilecekken aynı zamanda bu yeniliklerin doğru şekilde hayata geçirilmesine de katkı sağlayacaklardır.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu: Tüketiciler, toplumsal yapıları oluşturan diğer paydaşlar gibi, sürdürülebilirlik veya döngüsel ekonomi gibi küresel dönüşüm gerektiren çatı konseptlerin benimsenmesi açısından kritik öneme sahip. Bireysel bazda farkındalığın artması, her türlü bilginin doğru şekilde paylaşılması ve açık bir iletişimin sağlanması toplumların refah seviyesini artıran en önemli etkenlerdir. Bu nedenle, bugün karşımıza farklı şekillerde çıkan regülasyonlara veya özel sektör tarafından sunulan “sürdürülebilir” çözümlere bakarken bireylerin ne kadar dahil edildiğini tartmak dilerseniz sürdürülebilirlik, dilerseniz döngüsel ekonomi dilerseniz de tamamen başka bir konsepte geçiş süreci için bireylerin en temel görevidir.İnsanlığın kolektif bir bilinçle oluşturduğu, modern dünyada reklamlarla her an dilediği gibi tasarladığı toplumsal yapıların her ne kadar farkında olunmasa da en güçlü paydaşı bireylerdir. Bu nedenle, döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde bireylerin süreçlere aktif olarak dahil edilmesi, karar alma süreçlerinde yer almaları ve her an diğer paydaşlarla fikir alışverişi yapılabilecek platformların kurulması gerekmektedir. Bu elbette bireylerin dışarıdan bir güç tarafından yönlendirilmeyi beklemek yerine kendi inisiyatifleri ile döngüsel ekonomi bakış açısını benimsemeleri, döngüsel ekonomi prensiplerini doğru ve eksiksiz bir şekilde öğrenmeleri (geri dönüşüm döngüsel ekonomi içerisinde tercih edilmeyen en son adım olması veya atık yönetiminin döngüsel ekonomi içerisinde küçük bir alan olması gibi gerçeklerin farkında olarak) ile mümkün olabilir. Bir diğer deyişle okumaya, araştırmaya ve bildiklerimizi her an eleştirerek doğru bilgiyi aramaya devam etmeliyiz.

Bireyleri dahil etmeden dönüşmek mümkün mü?

Yakın Bakış: Toplumsal dönüşüm

Günümüzde 7 milyardan fazla insan, yani&nbsp;dünya nüfusunun %90’ından fazlası akıllı veya teknolojik özelliklere sahip telefon kullanıyor. Günümüzde elektronik ürünler gündelik hayatın vazgeçilmez bir parçası ve bu elbette sadece cep telefonları için geçerli değil. Birçok insan aynı anda birden fazla elektronik ürüne sahip ve bu sahiplik oranı gün geçtikçe ürünlerin erişilebilirliği ile doğru orantılı olarak artıyor.Elektronik ürünler bünyelerinde bulundurdukları değerli materyaller dolayısıyla kaynak kullanımına fazlasıyla bağlı ve bu nedenle birçok üründen daha değerli. Bu da elektronik ürünleri değer zinciri boyunca sahip oldukları çevresel ve sosyal etkiler nedeniyle çok daha önemli bir noktaya taşıyor. Lineer ekonominin temel çıktısı olan atık oluşumuna bakarsak,&nbsp;yalnızca 2021 yılında dünya genelinde 57 milyon tondan fazla elektronik ürünün atık hâline geldiğini&nbsp;söyleyebiliriz.&nbsp;Başka bir deyişle, sadece 2021 yılında Çin Seddi'nden daha ağır bir elektronik atık yığını oluşturduk. Durumun ne kadar kritik olduğunu Çin Seddi kıyaslaması gösteriyor, ama elektronik atıkların bir de iklim kriziyle mücadeledeki yerine bakalım.Yapılan araştırmalar 2040 yılına gelindiğinde bilgi ve iletişim sektörünün (information and communication technology/ICT)&nbsp;küresel sera gazı emisyonunun %14’üne neden olacağını gösteriyor. Yani yalnızca iletişim ve bilgi sağlama amacıyla kullandığımız elektronik ürünler küresel karbon salımının önemli bir kısmına neden olacak. Göz ardı edilmemesi gereken nokta ise iletişim veya bilgi amaçlı kullanılmayan milyonlarca elektronik ürünün neden olacağı ekstra karbon salımı.Günümüzde teknolojik gelişmelerin toplumlar üzerindeki etkisi eskiden olduğu gibi on yıllar boyunca, yavaş yavaş gerçekleşmiyor. Özellikle Covid-19 pandemisi ile olması gerekenden çok daha hızlı bir şekilde gündelik hayatlarımızın temel bir parçası olan dijitalizasyon, her geçen gün daha fazla elektronik alete ihtiyaç duymamıza neden oluyor. Bu durum da elbette döngüsel ekonomiye geçiş süreci açısından “döngüsel elektronik ürün” tanımının yapılmasını zorunlu hâle getiriyor. Dünya Ekonomik Forumu, Accenture, WBCSD gibi partnerlere sahip olan Circular Electronics Partnership (CEP) tarafından hazırlanan “<a fr-original-style="" href="https://cep2030.org/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Circular electronics system map</a>" raporu, bu haftaki yazımızda döngüsel elektronik ürün tanımı tartışmamıza eşlik edecek. Rapor tam bir hafta önce yayımlandığı için tartışmamızı da güncel bir şekilde yürütmemize olanak tanıyacak.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Döngüsel elektronik ürün nedir?</h3>Küresel olarak elektronik atıklar, 57 milyar doların üzerinde bir değere sahip. Bu da yukarıda bahsettiğimiz gibi elektronik ürün sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin acilen başlamasını çok daha önemli hâle getiriyor. Fakat önceki yazılarımızda da yer verdiğimiz gibi döngüsel ekonomiye geçiş süreci her sektör için farklı bir yol haritasına ihtiyaç duyuyor. Görece daha niş sektörlerdeki dönüşüm kolay olsa da küresel boyutta kullanım alanına sahip ve dünya nüfusunun büyük bir çoğunluğu tarafından kullanılan elektronik ürünler için bu dönüşüm süreci fazlasıyla zor. Dönüşüm sürecinin zorluğu döngüsel ekonominin inovasyona dayalı olduğu için sınırları olmayan yenilikçi bakış açısıyla da ilgili. Bu nedenle son yıllarda farklı sektörler için de yapılmaya çalışılan “döngüsel ürün”&nbsp;tanımı elektronik ürünler için de yapılıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Döngüsel elektronik ürünün özellikleri</h2>Rapora göre bir elektronik ürün döngüsel olmak için bu kriterleri sağlamalı:➡️ Döngüsel kaynaklar: Ürün, teyit edilmiş, sertifikalı döngüsel kaynaklar kullanılarak üretilmeli. Burada döngüsel kaynaklar yeniden kullanım, yenileme veya ileri/geri dönüşüm teknikleriyle tekrar kullanıma sunulan kaynakları ifade ediyor. Ürünlerde kullanılacak ham maddelerin ve diğer parçaların tamamen döngüye tekrar alınmış ve yeniden kullanılabilecek malzemelerden oluşması gerekiyor.Döngüsel ekonomi kaynak yönetimini de optimize ettiği için burada kaynakları da doğru şekilde tanımlamak önemli. Sadece ürünleri oluşturan parçalar değil, bu parçaların tedariki, üretimi ve birleştirilmesi gibi süreçler için kullanılan enerjinin de tamamen sürdürülebilir kaynaklardan sağlanması gerekiyor.➡️&nbsp;Döngüsel tasarım: Ürün, kullanım süreci ve malzemelerin yeniden kullanılabilirliğini sağlayacak şekilde tasarlanmış olmalı. Bu aslında döngüsel ekonomi prensiplerinin ürünün tasarım aşamasından itibaren kullanılmasını anlatan bir kriter. Lineer ekonomide ürünler veya hizmetler, kullanım süreci veya kullanım sonrası süreçleri düşünülmeden tasarlanır. Kullanıldıktan sonra ürüne ne olduğunu kimsenin umursamaması, içinde bulunduğumuz mevcut ekonomik yapının temel sorunudur.Döngüsel ekonomide ise ürünün yaşam döngüsü henüz tasarım aşamasındayken nasıl kullanılacağından (alternatif senaryolar dahil olmak üzere), kullanımı bittikten sonra içerisindeki kaynakların nasıl geri kazanılacağına kadar detaylı bir şekilde ele alınmalıdır. Bu nedenle döngüsel ekonomi içerisinde tasarım çok önemli bir yere sahiptir. Fakat burada tasarımın yalnızca ürün tasarımı olarak sınırlandırılmaması gerektiğini de belirtmekte fayda var.Döngüsel ekonomi içerisindeki tasarım, bütünsel bir sistem tasarımını&nbsp;da kapsar. Bu da yalnızca yenilikçi ürün tasarımını değil, değer zinciri boyunca (ham madde tedariki, lojistik, üretim, kullanım, atık yönetimi vs.) tüm süreçlerin baştan aşağı yenilenmesi anlamına gelir. Yani bir diğer deyişle döngüsel ekonomi içerisinde yalnızca&nbsp;“sürdürülebilir bir ürün”&nbsp;tasarlamak yeterli değil. Döngüsel bir sistemde ürünün kullanım öncesi, kullanım anı ve kullanım sonrası için ilgili tüm paydaşların tasarım süreçlerine dahil olması gerekiyor.➡️&nbsp;Eksiksiz geri kazanım: Ürün, optimize edilmiş bir kullanım şekline ve kullanım bittikten sonra tamamen geri kazanılacak bir yapıya sahip olmalı. Bu kriter ikinci kriter ile benzer olsa da aradaki fark, tasarım aşamasındaki planlamaların hayata geçirildiğinden emin olunması. Yani ikinci kriterde ürünü döngüsel ekonomi prensiplerine uygun şekilde tasarlamamız gerekirken, üçüncü kritere geldiğimizde bu prensiplerin hepsinin uygulanabilir olması ve ürünün gerçekten de kullanımı bittikten sonra tamamen geri kazanımının sağlanması gerekiyor. Bu da yine sadece ürünün değil, sistemin bir bütün olarak döngüsel ekonomi prensiplerine uygun şekilde tasarlanması ile mümkün.Ürünün ve kullanılan kaynakların değerlerini en üst seviyede tutmak amacıyla tüm kullanım ve kullanım sonrası süreçlerinin önceden belirlenmesi kritik önem taşır. Bununla birlikte elbette kullanım sonrası süreçlerde ürünlerin geri toplanması için de – döngüsel ekonomi içerisinde hayata geçirilmesi en zor olan süreçlerden birisi ürünlerin kullanıcılardan geri alınarak yeniden döngüye dahil edilme sürecidir – gerekiyorsa yeni süreçlerin hayata geçirilmesi gerekir.Son olarak da geri toplanmış ürünlerin eksiksiz bir şekilde uygun olan&nbsp;R-stratejileriyle (bakım &amp; onarım &amp; tamir, yeniden kullanım, yenileme, yeniden üretim ve geri dönüşüm)&nbsp;yeniden döngüye dahil edilmesi gerekir.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Bu üç kriter tüketiciler olarak bizlerin de satın alma süreçlerinde dikkat etmesi gereken, kritik öneme sahip kriterler. Tüketicilerin özellikle gıda sektöründen sonra en çok dahil olduğu elektronik ürün sektörü için döngüsel ekonomiye uygun alternatifleri tercih etmesi elbette dönüşüm sürecinin doğru şekilde yürütülmesi açısından da fazlasıyla önemli.Elbette bir elektronik ürünün döngüsel ekonomiye uygun olup olmadığını yalnızca yukarıdaki üç ana kritere bakarak teyit etmek çok da doğru bir düşünce olmaz. Günümüzde bir elektronik ürünün üretimi için birçok farklı alternatif ham madde ve dolayısıyla da birçok farklı tedarikçi kullanılıyor. Bu da özellikle döngüsel kaynaklar olarak adlandırdığımız döngü içine tekrar tekrar alınan ham maddelerin veya materyallerin gerçekten de döngüsel ekonomi prensiplerine uygun bir süreçten geçip geçmediğini anlama noktasında net sonuca varmayı zorlaştırıyor. Fakat burada da son yıllarda ortaya çıkan ve yakın zamanda öncelikle Avrupa Birliği ülkeleri başta olmak üzere kullanılmaya başlanılacak olan malzeme pasaportu&nbsp;veya&nbsp;blok zincir (block chain) teknolojisi ile hayatlarımıza girmiş olan ürünlerin tüm değer zincirini detaylı şekilde anlatan dijital etiket&nbsp;bilgileri devreye giriyor.🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu:&nbsp;Döngüsel ekonomiye geçiş süreci her sektör için farklı yönetiliyor olsa da yavaş yavaş benzer taslak yol haritaları veya ürün tanımları yapılmaya başlandı. Döngüsel ekonominin net bir çerçevede ele alınması içindeki inovatif özelliği azaltıyor olsa da insanlığın tamamen belirsiz bir sisteme geçiş sürecini eksiksiz yürütmesini beklemek de çok mantıklı değil.Normal şartlarda döngüsel ekonomi ile ilgili herhangi bir sürece net sınırlamalar koyarak tanımlama yapmak döngüsel ekonominin temel yapısına aykırı olsa da dönüşüm sürecinin hatasız yürütülmesi için belirli standartların veya kriterlerin getirilmesi gerekiyor. Fakat her sayıda belirttiğimiz gibi, gelen bilgilerin doğruluğunu sorgulamak, döngüsel ekonomiyi doğru anlamlandırmak ve yalnızca atık yönetim sistemi olmadığını benimseyip çevremize yaymak herkesin en önemli görevi arasında yer alıyor.&nbsp;

📱 Bir elektronik ürünü nasıl "döngüsel" olarak tanımlayabiliriz?

Döngüsel elektronik ürünlere doğru

Bazı sektörlerin döngüsel ekonomiye geçişi çok kritik öneme sahip. En hızlı ve kapsayıcı şekilde dönüşmesi gereken sektör hem yarattığı değer hem de etki alanı nedeniyle gıda sektörü.&nbsp;Gıda sektörünün insanlığa, sağlığımıza, çevreye, sosyal hayatımıza ve elbette ekonomiye olan etkisi ele alındığında dönüşümü hem fazlasıyla zorlayıcı hem de bir o kadar önemli.Mevcut gıda sektörü sahip olduğu lineer yapı nedeniyle fazlasıyla kaynak kullanımına dayalı, atık oluşumu ve kirliliğe neden olan operasyonel süreçlere sahip. Ham madde tedarikinden üretim süreçlerine, yıkıcı tarımsal faaliyetlerden bilinçsiz tüketime birçok noktada çevresel, sosyal ve ekonomik yıkıma neden olan gıda sektörü bu nedenlerden dolayı hızlıca değiştirilmeli. Küresel olarak gıda ürünlerinin üçte biri israf&nbsp;edilirken&nbsp;800 milyondan fazla insan yetersiz beslenme ve açlıkla mücadele ediyor. 2050 yılına geldiğimizde dünya nüfusunun 10 milyara yaklaşacak olması ise mevcut durumun çok daha kötü bir hale geleceğini açıkça gösteriyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Döngüsel gıda sistemi nasıl olmalı?</h2><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Doğanın kendini yenilemesine izin veren bir gıda sistemi</h3>Küresel gıda sistemi mevcut teknolojiler ve beslenme şekillerimiz nedeniyle doğa için yıkıcı bir sürece sahip. Bugün tüketilen gıda ürünlerinin neredeyse %75’i sadece 12 çeşit bitki ve 5 çeşit hayvandan sağlanıyor. Bu da tahmin edilebileceği gibi biyoçeşitlilik&nbsp;üzerinde olağanüstü bir baskı yaratıyor. Bu nedenle döngüsel bir gıda sisteminin kurulması için öncelikle kullandığımız gıda kaynaklarını mümkünse çeşitlendirmeli ve kullanılan kaynakların kendini yenilemesine olanak tanıyacak süreçler tasarlamalıyız. Aksi taktirde yakın gelecekte bugün çok rahat erişim sağladığımız birçok gıda ürününe erişemeyecek ve hem insanlığı hem de tüm canlı ekosistemini büyük bir tehdit altında bırakacağız.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gıda kaybı veya israfı olmayan bir gıda sistemi</h3>Gıda ve tarım sektörlerinde üretim süreçlerinden başlayan ve perakendede son tüketiciye gelinceye kadar geçen süreçte birçok gıda belirli standartları karşılamadığı için (şekil veya renk kaybı) veya tamamen verimsiz yürütülen süreçler nedeniyle atık haline geliyor. Perakendeye ulaşan gıda ürünleri ise ya gıda işletmeleri ya da tüketiciler tarafından israf ediliyor. Döngüsel bir gıda sisteminde ise döngüsel ekonominin temel prensibi olan atık oluşumu önlenmeli ve kaynakların değeri her zaman en üst seviyede korunmalıdır. Sektörel kriterler nedeniyle atığa dönüşen şekli bozuk gıdaların var olmadığı bir sistemde iklim kriziyle mücadelede de çok önemli bir adım atılacağı garanti edilebilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Atıkların değerlendirildiği bir gıda sistemi</h3>Döngüsel ekonomi atık oluşumunu önlemeyi ilk prensibi olarak ele alsa da oluşan atığı en doğru şekilde yöneterek kaynakların verimli kullanılmasını amaçlar. Gıda sistemlerinde ortaya çıkan atıklar döngüsel bir ekonomide atık olmak yerine farklı amaçlarla değerlendirilebilir ve sanılandan çok daha büyük bir katma değer sağlayabilir. Günümüzde üretim ve tüketim süreçlerinde ortaya çıkan atıkların %2’den daha azı farklı amaçlarla kullanılıyor. İnovasyonu temeline alan döngüsel bir gıda sisteminde ise bu oran artırılabilir ve küresel gıda atığının tamamının çeşitli şekillerde değerlendirilmesi sağlanabilir.<img src="https://images.aposto.com/2022/8/2/1662490578598.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><a fr-original-style="" href="//unsplash.com" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">unsplash.com</a><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Döngüsel gıda sistemine geçiş için gerekenler</h2>Döngüsel gıda sisteminin kurulması için mevcut üretim ve tüketim süreçlerinin baştan aşağı değiştirilmesi gerekmektedir. Bu değişim hem toplumsal hem de kültürel bir değişim gerektirdiği için tüm paydaşların net bir şekilde bu konular hakkında fikir sahibi olması ve sorumluluk alması en önemli adım.Döngüsel ekonomiye geçiş sürecini devletler, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları ile birlikte yürüterek küresel bir yol haritası sunmayı amaçlayan <a fr-original-style="" href="https://pacecircular.org/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Platform for Accelerating Circular Economy (PACE)</a>&nbsp;tarafından hazırlanan, değişim için öncelikli olan adımlar şu şekilde;<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bitkisel bazlı beslenmeye geçiş,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Verimli ve onarıcı tarım uygulamalarının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çiftçilerin yenileyici ve onarıcı tarım uygulamalarından çok daha fazla fayda sağlaması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gıda kaybı ve israfının en çok olduğu kritik alanların belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları içerisinde gıda kaybı ve gıda israfı konularına çok daha fazla yer verilmesi,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gıda kaybı ve atığı oluşumunun önlenmesi amacıyla altyapı yeniliklerine yönelik yatırımların artırılması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gıda atığı tanımının değiştirilerek “atık=ham madde” tanımına geçilmesi ve atıkların birer kaynak olarak benimsenmesi,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Üretim süreçlerinde oluşan gıda atıklarının (by-products) farklı sektörler tarafından erişilebilirliğinin artırılması ve bu sayede kaynakların çeşitli alanlarda kullanım alanlarının artırılması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İnsanların boşaltım sistemleri dolayısıyla ortaya çıkan gübrelik dışkının aktif kullanımı ile sentetik gübre kullanımının önüne geçilmesi ve bu sayede doğal sistemlerin kendi kendine yenilenmesine olanak tanınması,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüm gıda sisteminin izlenebilirliğini artırarak verimliliğin artırılması, veri biliminin değer zinciri boyunca kullanılmasının sağlanması,</li></ul>🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu:&nbsp;Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde yazımızın girişinde de bahsettiğimiz gibi her sektör kendi dönüşüm sürecini yaşamalı. Gıda sektörü sahip olduğu etki alanı nedeniyle en zor dönüşecek sektörlerin başında yer alsa da barındırdığı fırsatlar sayesinde en öncelikli sektör olarak görülebilir.Yukarıda yer verdiğimiz, odaklanılması gereken alanlar elbette tek bir gecede dönüşümü mümkün olmayacak, kalıplaşmış üretim ve tüketim süreçleridir. Bu nedenle döngüsel bir gıda sistemine erişim uzun soluklu ve zorlu bir süreç gerektiriyor. Yine de özellikle tüketicilerin en aktif dahil olduğu sektör olması dolayısıyla gıda sektörü etkisi de en büyük olan sektör.Tüketiciler olarak bizler bu dönüşüm sürecine dair tüm paydaşların görev ve sorumluklarını bilerek, sadece “sorumlu tüketici” olmanın gerekliliklerini bilmekle kalmayıp aynı zamanda bunu tüm hayatımıza entegre etmeliyiz. Bu nedenle hem kişisel sağlığımızı hem de geleceğimizi etkileyecek döngüsel bir gıda sistemine geçiş için her bir tüketim adımını dikkatlice gözden geçirmeli ve dönüşümün aktif bir parçası olmalıyız.

🥬 Döngüsel bir gıda sistemi nasıl olmalı?

Gıda sisteminin dönüşümü

Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde tüm paydaşların birlikte, aynı amaç için çalışması sürecin çok daha doğru ve kolay yürütülmesine olanak tanır. Üreticilerden devlet kurumlarına, STK’lardan diğer alt yüklenicilere tüm paydaşlar döngüsel ekonominin ne olduğunu anlamalı ve bu doğrultuda kendi etki alanları çerçevesinde değişimi başlatmalı. Peki, sizce de en önemli paydaşı unutmuyor muyuz?Modern dünyada yukarıda yer verdiğimiz paydaşların neredeyse tamamı ekonomileri ve toplumları oluşturan temel yapıtaşını yani tüketicileri bir araç gibi görüyor. Arz-talep ilişkisinin daha fazla kâr için arz yaratma ilişkisine döndüğü, tüketim çılgınlığının tüm ekonomik krizlere rağmen artarak devam ettiği modern dünyadan bahsediyoruz.Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde de durum ne yazık ki çok farklı değil. Hem Türkiye’de hem de dünyada döngüsel ekonomi ile ilgili yapılan araştırmalar, özel sektördeki iyi uygulamalar, sektörel yol haritaları ne yazık ki tüketicilerden bağımsız bir dönüşüm öngörüyor. Temel mantık üretimin ve regülasyonların değişmesi ile tüketicilerin artık birer “döngüsel tüketici” olacağı varsayımını içeriyor.Döngüsel Ekonomi 101’i uzun zamandır takip eden okurlarımızın hatırlayacağı gibi, döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde toplumları ve dolayısıyla ekonomileri oluşturan tüm paydaşların eşit sorumluluğu var. Sadece tüketicileri değil, herhangi bir paydaşı göz ardı etmek, “nasılsa süreç içerisinde değişime ayak uydurulur”&nbsp;düşüncesi ile dönüşümü yönetmek gerçekten döngüsel bir ekonomiye geçiş sürecini sekteye uğratmaktan başka bir işe yaramayacak.Bu nedenle bugünkü yazımızda döngüsel ekonomide tüketicilerin ne gibi alışkanlıklara ve davranış şekillerine sahip olması gerektiğine&nbsp;“<a fr-original-style="" href="https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352550922000938?via%3Dihub" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Role of consumer mindsets, behaviour, and influencing factors in circular consumption systems: A systematic review</a>” makalesi üzerinden dahil olacağız.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🪃 Düşünce yapısı</h2>Döngüsel ekonomi satın alma tercihlerinden üretim şekillerine, eğitim sisteminden şehirlerin altyapı sistemlerine kadar gündelik hayatın her alanını etkileyen bir düşünce yapısı.<img src="https://images.aposto.com/2022/7/3/1659519636273.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.67" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><a fr-original-style="" href="//unsplash.com" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">unsplash.com</a><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Döngüsel düşünce yapısına tüketiciler açısından bakıldığında özellikle satın alma ve ürün hizmet kullanımı konularında dikkat çekici&nbsp;"döngüsel tercihler" öne çıkıyor. Bu düşünce yapısının bazı örnekleri şunlar:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüketicilerin genellikle döngüsel ekonomi prensipleri ile üretilmiş ürün ve hizmetleri tercih etmesi bekleniyor. İkinci el ürünler, yenilenmiş ürünler, yeniden üretilmiş ürünler bunlara örnek olabilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir diğer düşünce yapısı özelliği ise döngüsel ekonominin tüketim açısından en önemli özelliği olan ve yenilikçi iş modellerinin de ana temasını oluşturan ürün ve hizmetlere sahip olmak yerine sadece gerektiğinde erişim sağlama karşımıza çıkıyor. Evinizde yılda yalnızca 2-3 defa kullandığınız belki onlarca ürün var. Döngüsel ekonomi düşünce yapısındaki tüketiciler bunun farkında olarak bu ürünlere yalnızca ihtiyaç duyduklarında erişmeyi, bu sayede kaynakların değerini hep en üst seviyede tutmayı amaçlar. Örnek olarak her gün kullanılmayan matkap veya yalnızca kış aylarında 1-2 defa kullanılacak kayak malzemeleri düşünülebilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Döngüsel düşünce yapısına sahip olan tüketicilerin aynı zamanda ürünleri&nbsp;döngü içinde tutmak adına&nbsp;üreticiye veya bakı-onarım firmalarına iletmeleri kritik önem taşıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Daha az materyal kullanarak kaynakların değerini korumak amacıyla dijital ve paylaşım odaklı servisleri&nbsp;kullanan tüketicilerin de yine döngüsel düşünce yapısına sahip olduğu söylenebilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Son olarak da planlanmış eskitme (obsolescence) karşıtı ürün&nbsp;kullanımı döngüsel düşünce yapısına sahip tüketicilerin alışkanlıkları arasında yer alıyor. Özellikle elektronik ürünlerde üreticiler tarafından uygulanan planlı eskitme, ürünlerin mevcut altyapılarının yeni güncellemeleri desteklememesi olarak karşımıza çıkıyor. Güncellemeler dolayısıyla kullanımı kısıtlanan cep telefonlarını hatırladınız, değil mi? 😊</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🪀 Döngüsel Tüketici Davranışları</h2>Şimdi de bu tüketicilerin davranış özelliklerine kısaca göz atalım.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Döngüsel prensiplerle döngü içinde tutularak&nbsp;kaynakların değerini korumaya destek olan ürün ve hizmetlerin tercih edilmesi. Nasıl?&nbsp;Yeni üretilmiş bir ürün yerine aynı ürünün ikinci el hâlini&nbsp;(reuse), aynı ürünün bakım ve onarımdan geçmiş hâlini (refurbished)&nbsp;veya aynı ürünün aynı üretici veya farklı üreticiler tarafından yeniden üretilmiş&nbsp;(remanufactured)&nbsp;hâlini tercih etmek.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ürünlerin uzun süre kullanımını sağlamak amacıyla bakım ve onarım süreçlerinin düzenli olarak uygulanması ikinci davranış şekli. Aslında maddi olarak görece değerli olduğu düşünülen ürünler için bu uygulama mevcut düzende yer alıyor. Nasıl?&nbsp;Arabaların yıllık bakımlarını buna örnek olarak düşünürsek, arabalara verilen bu değeri aklınıza gelen tüm ürünlere vermek.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüketicilerin herhangi bir ürünü kendisi için işlevini tamamlaması, yani yaşam döngüsünü tamamlaması ardından döngüye yeniden dahil etmesi&nbsp;gerekli. Nasıl?&nbsp;Sizin için yetersiz olan bir elektrik süpürgesini ikinci el kullanıma vermek, kullanmadığınız kıyafetleri bağışlamak...</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Atıkların ayrıştırılması bir diğer kritik davranış şekli. Nasıl?&nbsp;Evlerdeki organik atıkların kompostlanması, cam şişelerin ve plastiklerin (hiç kullanılmaması elbette doğru olanı😊) ayrı tutulması gibi atığı yerinde ayrıştırma doğru atık yönetim süreçlerinin yürütülmesi için kritik öneme sahip. (Fakat şunu da belirtmekte fayda var. Atıkların ayrıştırılmasının yanında bu atıkların doğru şekilde toplanması da önemli. Evinizde camları, plastikleri veya organik atıkları ayrı ayrı toplayıp sokağa çıktığınızda bunları ayrı ayrı atabileceğiniz çöp kutuları bulamıyorsanız sorun sizde değil, şehrin eksik altyapı sisteminde.)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ürünlerin olabildiğince çok yeniden kullanımı&nbsp;kaynakların değerini korumak için tüketicilerin uygulayabileceği en önemli davranış şekli. Bir ürünü mümkün olabildiğince kullanıp, artık istenilen işlevi hiçbir şekilde yerine getiremeyecek duruma geldiğinde yeniden döngüye dahil etmek gerekli. Ürün yeniden döngüye giremiyorsa ürünün değerini düşürecek dahi olsa ürünü bir şekilde kullanabilmek de mümkün olabilir. Nasıl?&nbsp;Örneğin bir tahta sandalyeyi ele alalım ve bu tahta sandalyenin yenilenmesinin mümkün olmadığını varsayalım. Tahta sandalye artık ana işlevi olan üzerine oturulma görevini yerine getiremeyecek hâle geldiğinde bu sandalyeyi değerini düşürecek olsa bile farklı şekillerde kullanmak (ayaklarından çerçeve, oturma yerinden kesme tahtası yapmak, tamamen sökülüp bahçe çiti olarak kullanmak veya en son ihtimal yakacak olarak kullanmak örnek olarak düşünülebilir.)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ürünleri sadece gerektiğinde kullanabilmek adına&nbsp;kiralama ya da paylaşım odaklı ürün ve hizmetleri tercih etmek de döngüsel tüketici davranışları arasında yer alıyor. Bakıldığında özellikle ülkemizde milyonlarca araba sahibi insan var. Fakat bu arabalar sadece hafta içi 1-2 akşam veya hafta sonu kullanılıyor. Bir diğer deyişle aslında her an ihtiyacımız olmayan birçok ürünü satın alıyor ve gereksiz kaynak kullanımını teşvik ediyoruz. Nasıl? Sadece ihtiyaç olduğunda araç kiralamak döngüsel bir tercih. Ürünlere sahip olma hevesini çevreyi ve sosyal refahı korumak için kullanabilsek ne güzel olur değil mi?</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2022/7/3/1659519658783.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><a fr-original-style="" href="//unsplash.com" rel="noopener noreferrer noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">unsplash.com</a><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüketimi azaltmak elbette bu listede de yer alıyor. Fakat zaten yukarıda bahsedilen tüm davranış şekilleri ve düşünce yapısı tüketimi azaltmayı destekleyen adımlara sahip. Döngüsel bir ekonominin altyapısını oluşturan, direkt etkisi tüketiciler tarafından gözlemlenemeyen doğal kaynak kullanımını azaltmak kritik bir öneme sahip. Nasıl? Burada belki dikkat çekilmesi gereken önemli nokta su ve enerji tüketimini azaltmak.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir diğer davranış şekli ise tekrar doldurma işlemi. Bu alışkanlık son yıllarda ülkemizde de yaygınlaşsa da sadece su mataralarının tekrar tekrar doldurulması akıllara geliyor. Nasıl?&nbsp;Özellikle plastik kullanımını azaltacak olan deterjan kutuları veya yağ şişeleri gibi kullanıp atılan ürünleri yeniden doldurularak kullanmak. (Bunun için elbette üreticilerin de bu hizmeti sağlıyor olması gerektiğini belirtelim.)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Son olarak da organik ürünlerin tercih edilmesi döngüsel tüketicilerin davranışları arasında görülebilir. Fakat burada marka adı organik diye “organik” olduğu düşünülen ürünlerden bahsetmiyoruz. Tüketicilerin organik ürün tercihinde etiket kontrolü, mümkünse tarladan sofraya gelene kadarki süreci şeffaf bir şekilde inceleme gibi ürünlerin üretiminde gerçekten organik bir süreç yürütüldüğünü destekleyen bilgiler gerekiyor. Nasıl?&nbsp;Mağazalardaki organik raflardan alınan her ürünü değil, etiketindeki üretim bilgisinde gerçekten de organik olduğunu kanıtlayan ürünler tercih etmek.</li></ul>🔎 Döngüsel Ekonomi 101'in yorumu:&nbsp;Döngüsel tüketici davranışları, döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde devamlı güncellenecek, yenilikçi iş modelleri ile durmadan değişecektir. Fakat döngüsel düşünce yapısına sahip olan tüketiciler için bu değişime ayak uydurmanın oldukça kolay olacağı düşüncesindeyiz. Döngüsel düşünce yapısına sahip olmak için de yapılması gerekenler çok net. Döngüsel ekonomi hakkında daha çok bilgi sahibi olup, araştırıp, sorgulayıp, tüketim çılgınlığının akışına kapılmadan, yaşadığımız doğaya saygı duymak…

Düşünce yapısını ve alışkanlıkları değiştirerek döngüsel tüketici olmak

Döngüsel tüketici kim?

Döngüsel ekonomi sadece materyallerin döngü içinde kalması, atık oluşumunu azaltması ya da sistemlerin baştan tasarlanması ile sınırlı değil, çeşitli kavramlar içeren bir çatı konsept. Bu çatı konsept, yeni bir ekonomik modeli tasarlamayı amaçlasa da bütünsel bir şekilde bakıldığında bir ekonomiyi oluşturan tüm alanlara dokunan yenilikçi bir model.Döngüsel ekonomi mevcut gündemde sadece atık yönetimi ile ilişkilendiriliyor. Ama atık oluşumunu azaltmadan yenilikçi iş modellerine, çevresel ve sosyal refahtan ekonomik büyümeye geniş bir konu yelpazesi içeriyor. Bugünkü yazımızın ana konusu olan biyoçeşitlilik kaybı da bunlara dahil.Döngüsel ekonominin biyoçeşitlilik üzerindeki etkisini “<a fr-original-style="" href="https://www.sitra.fi/en/publications/tackling-root-causes/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Tackling root causes – Halting biodiversity loss through the circular economy</a>” raporunu referans alarak inceleyeceğiz. Rapor daha önceki yazılarımızda da defalarca kaynak olarak yararlandığımız <a fr-original-style="" href="https://www.sitra.fi/en/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Fin İnovasyon Fonu Sitra (Finnish Innovation Fund Sitra)</a>&nbsp;tarafından yayımlandı.Önce biyoçeşitliliğin ne olduğunu açıklayarak başlayalım.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🌱 Biyoçeşitlilik</h2>Biyoçeşitlilik temelde dünya üzerindeki yaşamın çeşitliliğini tanımlıyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın bir parçası olarak çalışmalarını yürüten “<a fr-original-style="" href="https://www.cbd.int/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The Convention on Biological Diversity</a>” tarafından 2006 yılında yapılan tanım şu şekilde:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(54, 78, 74); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(54, 78, 74); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Karasal, deniz ve diğer su ekosistemleri ve bunların parçası oldukları ekolojik kompleksler ve diğer tüm kaynaklar da dahil olmak üzere tüm canlı organizmalar arasındaki değişkenlik ile türler arasındaki ve ekosistemler arasındaki çeşitliliği de kapsayan çeşitliliktir.”</blockquote>Tanım Türkçeye çevrildiğinde biraz karmaşık hâle geliyor. Bu nedenle biyoçeşitliliği daha net anlamak adına basit bir karşılaştırma yapalım. Biyoçeşitlilik kelimesi genellikle doğal yaşam veya doğa ile karıştırılıyor. Doğal yaşam veya doğa genellikle “yaşamın kendisi” anlamını içerirken, biyoçeşitlilik&nbsp;yaşamın bir karakteristiğini, onun çeşitliliğini anlatıyor. Özetle, biyoçeşitlilik tüm canlı yaşamını değil, bu canlı yaşamındaki çeşitliliktir diyebiliriz.Biyoçeşitlilik kaybı özünde bu çeşitliliğin azalması anlamına geliyor. Biyolojik çeşitliliğin azalmasını soyu tükenen hayvanlar, yok olan ormanlar veya artık doğada bulunmayan, tükenen herhangi bir kaynak olarak da düşünmek mümkün.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🌱 İnsan x Biyoçeşitlilik</h3>Biyoçeşitlilik yukarıda da açıkladığımız gibi dünya üzerindeki yaşamın temel karakteristiği ve özelliği. Bu da biyoçeşitliliğe sadece insanlık için değil, dünya üzerindeki tüm yaşamı etkilediği için kritik bir önem atfediyor. Raporda biyoçeşitliliğin önemi üç kategoride ele alınıyor:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İnsanlık için fayda. Biyoçeşitlilik sayesinde insanlığın yaşamını devam ettirmesi için gerekli kaynaklara erişim sağlamak mümkün. Su kaynakları, temiz hava veya tozlaşma gibi biyoçeşitlilik sayesinde var olan bu kaynaklar biyoçeşitliliğin kritik öneme sahip olmasındaki ilk neden.</li></ul>🔎Döngüsel Ekonomi 101'in yorumu:&nbsp;İnsanlık için fayda kategorisine raporda geçtiği şekilde yer verdik. Fakat doğal kaynakların sadece “insanlık” için fayda yaratmadığını, dünya üzerindeki tüm canlıların biyoçeşitlilik sayesinde var olan tüm kaynaklarla yaşamını sürdürdüğünü belirtmemiz gerekiyor. Uluslararası öneme sahip bu tarz tanımlamaların sadece “insan” odaklı yapılması sizce de bugün yaşadığımız sorunların temel sebebi değil mi?<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kültürel önem. Biyoçeşitlilik sayesinde dünya üzerinde var olan tüm çeşitlilik, tüm kaynaklar, tüm yaşam formları kültürel, dinî veya herhangi bir inanış için insanlığa kaynak sağlıyor. Biyoçeşitliliğin bu önemini tüm tarih boyunca çeşitli şekillerde doğaya atfedilen kültürel konseptlerle görmek mümkün.</li></ul>🔎Döngüsel Ekonomi 101'in yorumu: Yine insan odaklı bir tanımlama.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gerçek fayda.&nbsp;Biyoçeşitlilik son maddede “gerçek, asıl, hakiki” değeri ile tanımlanıyor. Bir diğer deyişle, insanlık için yarattığı fayda olmadan da kendi kendine kritik bir öneme sahip. Bu asıl, gerçek önem, biyoçeşitliliğin korunması adına en önemli motivasyon olarak karşımıza çıkıyor.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">📍 Biyoçeşitliliği neden kaybediyoruz?</h3><a fr-original-style="" href="https://ipbes.net/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES)</a>&nbsp;dünya üzerindeki biyoçeşitlilik kaybına direkt olarak neden olan beş konu başlığı tanımlıyor:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kara ve denizlerin kullanımındaki değişiklikler. Endüstriyel ve tarımsal faaliyetler için doğal habitatların bozulması&nbsp;ve değiştirilmesi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğal kaynakların yok edilmesi.&nbsp;Hammadde tedariki amacıyla doğal kaynakların sürdürülebilir olmayan yöntemlerle kullanılması ve doğanın kendini yenilemesine izin verilmemesi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İklim değişikliği. Biyoçeşitlilik kaybı ile iklim değişikliği temelde birbirlerine bağlı. Bozulan doğal ekosistemler aşırı hava olaylarına, doğal afetlere ve normal olmayan sıcaklık değişimlerine neden olurken bu değişimler elbette doğanın da dengesini bozarak biyoçeşitlilik kaybına neden oluyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kirlilik. Özellikle endüstriye faaliyetler ve atıklar nedeniyle oluşan kirlilik tüm doğal kaynakları etkiliyor. Su ve hava kirliliği gibi insan hayatına etki eden direkt zararın yanında biyoçeşitlilik kaybına neden olarak tüm canlılar için önemli bir tehdit oluşturuyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İstilacı yabancı türlerin yayılması. Doğal yaşam alanı dışındaki ekosistemlerde yer alan istilacı türler, istila ettikleri ekosistemleri ele geçirerek biyoçeşitlilik kaybına neden oluyor. Bu istilacı türlerin yayılması bazen insan faaliyetleri bazen de kaynakların azalması nedeniyle göç etme gibi nedenlerle gerçekleşmekte.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2022/6/2/1658865293564.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.80" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><a fr-original-style="" href="//unsplash.com" rel="noopener noreferrer noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">unsplash.com</a><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">✅ Döngüsel ekonomi ve biyoçeşitlilik</h2>Döngüsel ekonomi temel prensipleri ile atık oluşumunu önleyip kaynak kullanımını azaltarak biyoçeşitlilik kaybının önüne geçebilir. Bu zaten döngüsel ekonomi içindeki “doğal sistemlerin yenilenmesi” konseptinin bir sonucu. Raporda da belirtildiği gibi döngüsel ekonominin biyoçeşitlilik üzerindeki olumlu etkisi sanıldığından çok daha kapsamlı. Döngüsel ekonomi barındırdığı prensiplerle biyoçeşitlilik üzerinde olumlu etkiye sahip ve hayata geçirilecek yeni politikalarla bu olumlu etkiyi en üst seviyeye taşımak mümkün.Döngüsel ekonomi sistemsel bir değişim gerektiriyor. Bu sayede hammadde tedarikinden üretime, tüketim alışkanlıklarından atık yönetimine kadar tüm sistemlerimizi baştan aşağı değiştirerek kaynakların döngü içinde kalmasını sağlıyor. Bu da elbette doğal sistemlerin kendini yenilemesi için önemli bir kriter. Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin tam bir “döngüsellik”&nbsp;içinde tamamlanamaması durumunda lineer ekonominin bazı kalıntıları negatif çevresel etkilere neden olabilir. Fakat bu döngüsel ekonominin biyoçeşitlilik üzerindeki baskıyı azaltmasına ve yenileyici sistemler yaratılmasına engel değil.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yenileyici uygulamalar</h3>Yazımızın sonuna gelirken döngüsel ekonominin biyoçeşitlilik üzerindeki iki temel etkisini de inceleyelim. İlk olarak, döngüsel ekonomi tüm sistemleri değiştirmeyi hedeflediği için biyoçeşitlilik kaybına neden olan tüm uygulamaların da değişmesini sağlayabilir. Ürünlerin yeniden kullanılması, yenilenmesi ve döngü içinde tutulması ile doğal kaynaklara olan talebi azaltarak doğanın kendisini yenilemesine olanak&nbsp;tanıyabilir. Bu sayede biyoçeşitlilik üzerindeki baskıyı azaltarak doğrudan olumlu bir etki yaratabilir.Diğer taraftan döngüsel ekonominin yenilikçi modelleri benimsemesi, yenileyici (rejeneratif) uygulamaları merkezine alması ile doğanın kendisini yenilemesi ve hatta biyoçeşitliliğin artmasına imkân tanıyabilir. Arz veya talepten bağımsız olarak özellikle gıda ve tarım uygulamalarında hayata geçirilecek olan yenileyici uygulamalar biyoçeşitliliğin artmasına doğrudan pozitif bir etki bırakabilir. Özellikle tarımsal faaliyetlerde son dönemde öne çıkan rejeneratif uygulamalar temelde toprağın kendini yenilemesini, organik yapısını artırarak verimliliğini artırmayı hedefler. Bu uygulamalar biyoçeşitliliği artırırken toprak sağlığını da geliştirir ve dayanıklılığı (resilience) artırır.➡️ Sonuç olarak, her yazımızda vurguladığımız gibi döngüsel ekonomi yalnızca birkaç verimli atık yönetim stratejisinden ibaret değil. Döngüsel ekonomi sistemsel bir değişim öneren, bütünsel olarak ele alınması gereken bir düşünce yapısı ve ekonomik sistem.Döngüsel ekonomi, tüm iş yapış ve düşünme şeklimizi temelden değiştirerek çevresel, sosyal ve ekonomik refaha erişilmesini sağlayabilir. Bu nedenle döngüsel ekonominin tüm bireyler tarafından öğrenilmesi, benimsenmesi ve yaygınlaştırılması gerekiyor.

Döngüsel ekonomi biyoçeşitlilik kaybını önleyebilir mi?

Biyoçeşitliliği döngüsel ekonomiyle korumak

Döngüsel ekonomi kendi içinde farklı teorilere ve konseptlere yer verdiği için daha çok “çatı” konsept olarak değerlendiriliyor. Sürdürülebilirlik ve döngüsel ekonomi çatı konseptleri her geçen gün daha çok ayrışmaya başlasa da temelde gidilmek istenen yer elbette çevresel, sosyal ve ekonomik olarak gelecek nesillere daha yaşanabilir, sosyal adaletin yer aldığı ve ekonomik dengenin de sağlandığı bir düzen.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Kapalı döngü nedir?</h2>Döngüsel ekonomi içerisinde özellikle çevresel etkilerin sıfırlanması amacıyla kullanılan konseptlerin başında da kapalı döngüler (closed loops) geliyor. Kapalı döngüler temelde döngüsel ekonomi prensiplerini ve stratejilerini kullanarak atık oluşumunu önlemeyi tarif ediyor.Kolay anlaşılması için X ürününün üretimine bakalım. X ürününü üretmek için gereken hammadde tedariki ile başlayan süreç, bu hammaddenin işlenmesi, üretim sürecine girmesi ve pazarda satışa sunulması ile devam ediyor. Elbette tüm bu süreç içinde lojistik süreçleri de yer alıyor ve X ürünü en sonunda tüketiciye ulaşıyor. İçinde bulunduğumuz lineer ekonomi açık bir döngüye (open loop) sahip olduğu için X ürünü tüketiciye ulaştıktan sonra bu ürüne ne olduğuna dair çok bir bilgi bulunmuyor veya gerekmiyor.Döngüsel ekonomi ile tasarlanan sistemlerde olması beklenen kapalı döngüler ise bu X ürününün tüketicinin kullanımı tamamlandıktan sonraki hayatına da dahil oluyor ve bu ürünün mümkünse döngüye yeniden girmesini amaçlıyor. X ürününü oluşturan çeşitli maddeler ya yeniden kullanılıyor ya başka bir ürünün üretim sürecine hammadde olarak dahil oluyor ya da en son ihtimalde geri dönüşüm sürecine girerek döngüyü kapatıyor.🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu: Bizi uzun zamandır takip eden okurlarımızın hatırlayacağı gibi geri dönüşüm döngüsel ekonomi içerisinde mümkünse yer almaması gereken, mümkün değilse de en son seçenek olarak kullanılan bir süreç. Fakat kapalı döngü konseptinin sağlanması için gerekli görünüyor. Döngüsel ekonomi ile ilgili kaynakların büyük bir kısmında “close loop” yer alıyor, fakat bu geri dönüşümün aslında kaynakların değerini ne kadar azalttığını veya atık oluşumunu tamamen önlemediği gerçeğini göz ardı etmemiz için bir neden değil.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Talep tartışması</h3>Kapalı döngülerle ilgili akademide de süregelen tartışma bugünkü yazımızın konusunu oluşturuyor. “Çevresel sürdürülebilirlik yolunda kapalı döngüler ne kadar faydalı?” sorusuna cevap ararken&nbsp;“Closed-loop systems to circular economy: A pathway to environmental sustainability?” makalesinde yer alan tartışmalara da değineceğiz.Döngüsel ekonomi özellikle döngüsel ürünler üretme noktasında &nbsp;sürecin merkezine inovasyonu&nbsp;alıyor. Bunun temel amacı da mevcut lineer ekonomideki problemlerin üzerini kapatmadan, tüm sistemi yenilikçi iş modelleri ile baştan yaratarak negatif etkileri tamamen yok edecek teknolojileri üretebilmek. Fakat burada dikkat çeken ilk nokta döngüsel ekonomin aslında sadece “mühendislik &amp; teknoloji” temelli bir stratejiler bütünü olmadığı, tam aksine mühendislik ve teknolojiyi kullanan yenilikçi bir ekonomik sistem olduğu.Döngüsel ekonominin, ekonomik bir sistem olması onun pazardan (market) gelen talebe göre şekilleneceği gerçeğini ortaya çıkarıyor. Bu da olağanüstü yenilikçi ürünler üretilse bile mevcut ürünlerin birebir karşılığı olacak ürünlerin üretilmesinin zor olduğunu veya üretilse bile tüketici talebinin bu yönde olup olmayacağı konusunu belirsiz bir hâle getiriyor. Bunun temel sebebi ise döngüsel ekonominin yeniden kullanım, ikinci el üretim gibi tüketicinin tüketim alışkanlıklarına henüz çok da uymayan ürünleri piyasaya sunarak hiç kullanılmamış hammadde tedarikinin önüne geçmek istemesi. Bir diğer deyişle; döngüsel ekonomi kaynak kullanımını azaltabilir, materyalleri defalarca kullanıp ikinci el ürünler üretebilir ve kaynakların değerinin korunmasını sağlayabilir. Fakat tüketicilerin bu ürünlere talep gösterip göstermeyeceğine dair net bir cevap veremez. Bu da ekonomik sistemlerin aslında açık veya kapalı döngülere sahip olmasının çok büyük bir fark yaratmayacağı gerçeğini ortaya çıkartıyor. Geri dönüştürülmüş ürünlere pazardan gelecek olan talep ve bu ürünlerin fiyatı yeni ürünlerin yerini alıp alamayacağını belirleyecek olan en önemli iki etken.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">❌ Kapalı döngünün negatif etkileri</h2>Kapalı döngüler geri dönüştürülmüş, yeniden kullanılmış ürünlerle elde edilebilir. Bu durum akıllara öncelikle daha az kaynak kullanımı ile çevresel etkilerin azaltılmasını getirebilir. Fakat bu sürece bütünsel bir bakış açısıyla bakıldığında işler sanıldığı kadar olumlu ilerlemeyebilir.Geri dönüştürülmüş, yeniden üretilmiş ürünler tüketicilerin “nasılsa daha az zararlı bir ürün kullanıyorum”&nbsp;düşüncesi ile hareket etmesine ve daha çok tüketmesine neden olabilir. Bu da tüketimde ve dolayısıyla üretimde olağanüstü bir artışa neden olabilir. Daha çok üretip daha çok tüketilen bir ekonomide de çevresel etkilerin azaltıldığını düşünmek mümkün olmayacaktır.Döngüsel ekonominin azaltım stratejileri genellikle tüketicilerin daha az tüketmesi üzerine kurulu. Aynı zamanda döngüsel ürünlerin mevcut ürünlerin direkt olarak yerini alacağı da bir diğer öngörü. Fakat yukarıda da bahsedildiği gibi tüketicilerin tüketim alışkanlıklarını değiştirmek teoride mümkün olsa da gerçek hayatta çok da kontrol edilebilecek bir durum değil.Döngüsel ekonomi stratejileri ile geri dönüştürülmüş ürünler düşünelim. Bu ürünler mevcut teknolojiler dolayısıyla kalitesini kaybetmek&nbsp;(degrading) durumunda. Bu da tüketicilerin daha kaliteli bir kâğıt kullanmak yerine saman kâğıt kullanması gibi bir örnekle karşımıza çıkabilir. Bir diğer örnek ise inşaat malzemeleri üzerinden verilebilir. Geri dönüşüm materyallerin kalitesini düşüren bir süreçtir. Bu da bir bina inşasında kullanılan metallerin geri dönüştürülmesi ile kalitesinde, dayanıklılığında azalmaya sebep olacaktır. Bu durum da elbette kalite standartlarının sağlanmasını engelleyebilir.Çok daha kolay anlaşılacak son örnek ise yenilenmiş akıllı telefonlar. Elektronik atıklar içlerindeki değerli materyallerin fazlalığı sebebiyle kritik öneme sahip. Buradan yola çıkarak eski akıllı telefonların yenilenmesi ile elde edilecek “yenilenmiş telefonlar” yüksek ihtimalle gelişmekte olan, tüm yeni üretilmiş akıllı telefonlara erişimi olmayan ülkelerde satışa sunulacak. Bu durum ikinci el telefon piyasası için ekonomik bir büyüme sunuyor olsa da akıllı telefonlara hâlihazırda erişebilen ülkelerdeki yeni telefon satın alma alışkanlığını azaltmayacaktır. Bu da hem yeni ürün üretilmesine hem de eski ürünlerin yenilenmesi ve lojistiği gibi süreçlerin artmasına yani çevresel etkinin azalması yerine artmasına neden olabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Dolaylı olarak tüketimi artırabilir</h3>Kapalı döngüde geri dönüştürülmüş ürünler bugün de deneyimlediğimiz gibi ilk defa üretilmiş “sıfır” ürünlerden görece daha düşük fiyata sahiptir. Bu da elbette ürünlerin geri dönüşüm nedeniyle kalitesinin düşmesi, daha önceden kullanılmış olması gibi nedenlerden kaynaklanıyor. Fiyatlardaki bu değişim dolaylı olarak tüketim alışkanlıklarının da değişmesine neden olabilir.Uygun fiyatlı ürünlerle rekabet etmek isteyecek olan “sıfır” ürünlerin fiyatları serbest piyasada düşebilir ve tüketicilerin daha düşük fiyata daha çok ürün satın almasına neden olabilir. Bu da yine üretim ve tüketimin artmasına neden olacaktır.Bir diğer dolaylı örnek de daha düşük fiyatlı tüketim imkanına sahip olan tüketicilerin ellerindeki parayı daha önceden bütçelerine uymayan diğer tüketim alışkanlıklarına harcamaları olabilir. Daha uygun fiyatlı alışveriş yapan tüketiciler artan paralarını daha önceden onlar için çok pahalı olan seyahat hizmeti satın almaya yönlendirebilir örneğin. Bu da şu an için hesaplanması güç fakat olağanüstü büyük çapta bir tüketim çılgınlığına neden olabilir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🌱 Tartışalım: Çözüm için ne gerekiyor?</h2>Döngüsel Ekonomi 101 takipçilerinin duymaktan sıkıldığı, bizim ise söylemekten asla vazgeçmeyeceğimiz bir gerçek var: Döngüsel ekonomi yalnızca birkaç “olağanüstü” atık yönetim stratejisinden çok daha fazlası. Döngüsel ekonomiyi yalnızca mühendislik &amp; teknoloji odaklı atık oluşumunu önleme, ikinci el ürün üretme gibi süreçlere indirgemek, döngüsel ekonomi kavramının en temel bileşeni olan “ekonomik” etkenleri göz ardı etmemize yol açar. Bu ekonomik etkenler de elbette toplumsal dönüşümü tetikleyecek kritik öneme sahiptir.Bu nedenle geri dönüşüm odaklı kapalı döngülere körü körüne bağlı kalmak, döngüsel ekonomiyi özel sektörün odak noktasına aldığı “döngüsel atık yönetim süreçleri” ile sınırlandırmak ve tüketicileri bilinçlendirmeye gereken önemi vermemek yapılabilecek en kritik hataların başında geliyor. Döngüsel Ekonomi 101’in de çıkış amacı olan bireyleri bilinçlendirmenin özellikle ekonomik ve dolayısıyla toplumsal olarak ne kadar kritik öneme sahip olduğunu bir kez daha hatırlatmakta fayda var.Ne dersiniz, döngüsel ekonomiyi bütünsel bir şekilde ele almak, etkilerini doğru bir şekilde hesaplamak için neler yapılması gerekiyor?

Kapalı döngülerin göz ardı edilen etkileri

Kapalı döngü bir tuzak mı?

Atığı azaltıp kirliliği önlerken materyalleri ve ürünleri döngü içinde tutarak değerlerini en üst seviyede tutmak ve doğal sistemlerin yenilenmesi döngüsel ekonominin temel prensiplerini oluşturur. Bu temel prensiplerin yanında döngüsel ekonominin nasıl hayata geçirilmesi gerektiğine dair biraz daha felsefi bir yaklaşımla oluşturulmuş farklı yol haritaları var.Bu yol haritaları içerisinde en dikkat çekici olan ise biyomimikri ("biomimicry"). İnsanlığın en önemli sorunlarına doğadan ilham alarak yenilikçi çözümler getirme misyonuyla çalışan <a fr-original-style="" href="https://biomimicry.org/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Biomimicry Institute</a>, kavramı şu şekilde tanımlıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(54, 78, 74); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(54, 78, 74); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Biyomimikri, doğadan öğrenip onu taklit ederek sorunlara inovatif çözümler bulan bir yaklaşımdır.”</blockquote>Doğa milyarlarca yıldır işleyişini belirli bir denge içinde sürdürüyor. Doğanın kendi döngüsünde de her şeyin bir amacı ve kullanım amacı var. Döngüsel ekonomi de tam olarak bu felsefe ile tasarlanmalı ve “atık = hammadde” mantığı sadece endüstrilere değil, tüm yaşam felsefesine entegre edilmeli.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Yaşayan bir sistem: Dünya</h3>Dünya üzerindeki yaşam milyarlarca yıldır devam ediyor. Bu yaşamın devamlılığı ise belirli bir döngü içerisinde her şeyin bir amaca sahip olmasıyla sağlanıyor. Doğadaki yaşam ve ölüm döngüsü, insanlığın ölüm kavramından biraz daha farklı. Özellikle yaşayan ekosistemlere bakıldığında bir ölüm yeni bir yaşamın oluşmasına olanak tanıyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;"><img src="https://images.aposto.com/2022/5/2/1656405834321.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></h3>Kaynak: <a fr-original-style="" href="//unsplash.com" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">unsplash.com</a><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Döngüsel ekonomi dönüşümünde en kritik nokta olan sistem tasarımında da doğanın bütünsel bir sistem olarak işlediğini göz ardı etmemek önemli. Doğada hiçbir şeyin atık olmadığı bir sistem mevcutken, insanlığın özellikle sanayileşme ile başlatmış olduğu lineer süreçler atık oluşumunun temel sebebi. Tam da bu sebeple bugün insanlığın çevreye verdiği zarar tüm doğanın dengesini bozarak aşırı hava olayları gibi sosyal etkileri de olan küresel krizlere neden oluyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🌱 Doğanın 10 maddelik işleyişi</h3>Biomimicry Institute tarafından hazırlanmış olan, doğanın 10 maddelik "birleştirici" işleyişi, biyomimikriyi döngüsel ekonomi içerisinde sistem tasarımını yaparken nasıl entegre edeceğimize dair güzel bir yol haritası sunuyor:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa sadece ihtiyacı olan enerjiyi kullanır ve hiçbir ekstra süreç gerektirmeyen enerjiye odaklanır,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa tüm materyalleri dönüştürür,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa tüm tehlikelere karşı dayanıklıdır,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa “en fazla”ya değil “en verimli”ye odaklanır,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa karşılıklı fayda sunar,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa bilgi ile işler,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa sadece canlı yaşamları için güvenilir olan materyaller ve kimyasallar kullanır,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa bol olan kaynakları kullanır, az olan kaynakları ise idareli bir şekilde kullanır,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa yerel şartlara uyumlu ve duyarlıdır,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğa işlevselliği belirlemek için şekli kullanır.</li></ul>Bu maddeler doğanın işleyişini tamamıyla açıklayan en doğru, en çok kabul görmüş özellikleri içermiyor elbette. Biomimicry Institute da bu maddelerin sadece başlangıç çalışması olduğunu ve tüm paydaşlarla birlikte bu maddeleri, doğanın özelliklerini tanımlamaya devam etmeleri gerektiğini belirtiyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Doğadan heyecan verici örnekler</h2>Bu haftaki yazımızda biyomimikrinin gündelik yaşama nasıl uygulanabileceğine dair doğadan ilham alacağımız spesifik örneklere bakacağız. Doğanın ne kadar da olağanüstü bir şekilde işlediğini görmeye hazır mısınız?<img src="https://images.aposto.com/2022/5/2/1656405692540.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: <a fr-original-style="" href="//unsplash.com" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">unsplash.com</a><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🍃 Doğal klimalı termit yuvaları</h3>Termit yuvalarının tam merkezinden yukarıya doğru çıkan bacalar var. Bu bacaların etrafı ise küçük küçük deliklerle dolu. İçeride oluşan vakum sayesinde bu küçük deliklerden sıcak hava dışarı doğru atılıyor. Bu sayede karınca yuvasının içi devamlı serin kalıyor. Klimaların kullandığı enerji kaynaklarını düşündüğümüzde özellikle sıcaklığın her an yüksek olduğu bölgelerde bu teknikle tasarlanacak binalar kaynak kullanmadan serin bir ortam sağlamak için işe yarayabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🔦 Işık saçan ateşböcekleri</h3>Ateşböceklerinin karınları yayılan ışığın daha çok yayılmasını sağlayan pullarla kaplı. Bu sayede çok küçük bir ışık kaynağının aydınlığını artırabiliyorlar. Bu tasarımı taklit ederek yaşam alanlarında çok daha az ışık kaynağı ile çok daha aydınlık alanlar tasarlamak mümkün olabilir.<img src="https://images.aposto.com/2022/5/2/1656405738468.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.80" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: <a fr-original-style="" href="//unsplash.com" rel="noopener noreferrer noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">unsplash.com</a><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🦈 Anti-viral köpekbalığı derisi</h3>Köpekbalıklarının bazılarının derisi, hücreleri virüslere karşı daha az erişilebilir hâle getiren bir madde ile kaplı. Bu sayede doğal bir anti-viral kapasiteye sahip olan bu köpekbalığı derileri her zaman temiz kalıyor. Bu madde ile kaplanacak şamandıralar veya gemiler ile hem bakım masraflarını azaltmak hem de doğayı kirletmenin önüne geçmek mümkün olabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🐚 Dayanıklı olduğu kadar esnek de olan deniz kulağı</h3>Deniz kulağı (abalone), ortamdaki basınç ve sıcaklık sayesinde sudan ekstra güçlü bir seramik kabuk yaratıyor. Bu kabuk, içinde barındırdığı protein sayesinde hem fazlasıyla esnek hem de bir darbe anında oldukça dayanıklı bir yapıya sahip. Özellikle bina tasarımlarında ve sağlık sektöründe kritik bir kullanım alanına sahip olabilecek bir malzeme olarak kullanılabilir.Elbette tüm bu olağanüstü örnekleri çoğaltmak mümkün. Fakat dikkat çekilmesi gereken nokta için daha fazla örneğe ihtiyaç yok. Doğa, koşullar ne olursa olsun dayanıklılığını bozmadan, verimli yaşayacak şekilde tasarlamaya devam ediyor.İnsanlığın problemlerinin çok büyük bir kısmının cevabı da tam olarak bu dayanıklı ve verimli işleyişte saklı. İçinde yaşadığı doğanın bir parçası olduğunu kabul etmesi gereken insanlık, doğadan öğrenerek bugüne kadar yarattığı problemleri çözebilir ve doğayla uyumlu şekilde yaşamına devam edebilir.Ne dersiniz insanlık, en "zeki canlı" ve en iyi "problem çözücü" olmadığını kabullenebilir mi? Yoksa hırsları zaten doğa ile insan arasındaki uyumsuzluğun temel sebebi mi?

Tunç Karabayer

Sistem içinde düşünme ve döngüsel ekonomiye geçiş