Gıda sisteminin dönüşümü

Bazı sektörlerin döngüsel ekonomiye geçişi çok kritik öneme sahip. En hızlı ve kapsayıcı şekilde dönüşmesi gereken sektör hem yarattığı değer hem de etki alanı nedeniyle gıda sektörü. Gıda sektörünün insanlığa, sağlığımıza, çevreye, sosyal hayatımıza ve elbette ekonomiye olan etkisi ele alındığında dönüşümü hem fazlasıyla zorlayıcı hem de bir o kadar önemli.

Mevcut gıda sektörü sahip olduğu lineer yapı nedeniyle fazlasıyla kaynak kullanımına dayalı, atık oluşumu ve kirliliğe neden olan operasyonel süreçlere sahip. Ham madde tedarikinden üretim süreçlerine, yıkıcı tarımsal faaliyetlerden bilinçsiz tüketime birçok noktada çevresel, sosyal ve ekonomik yıkıma neden olan gıda sektörü bu nedenlerden dolayı hızlıca değiştirilmeli. Küresel olarak gıda ürünlerinin üçte biri israf edilirken 800 milyondan fazla insan yetersiz beslenme ve açlıkla mücadele ediyor. 2050 yılına geldiğimizde dünya nüfusunun 10 milyara yaklaşacak olması ise mevcut durumun çok daha kötü bir hale geleceğini açıkça gösteriyor.

➡️ Döngüsel gıda sistemi nasıl olmalı?

Doğanın kendini yenilemesine izin veren bir gıda sistemi

Küresel gıda sistemi mevcut teknolojiler ve beslenme şekillerimiz nedeniyle doğa için yıkıcı bir sürece sahip. Bugün tüketilen gıda ürünlerinin neredeyse %75’i sadece 12 çeşit bitki ve 5 çeşit hayvandan sağlanıyor. Bu da tahmin edilebileceği gibi biyoçeşitlilik üzerinde olağanüstü bir baskı yaratıyor. Bu nedenle döngüsel bir gıda sisteminin kurulması için öncelikle kullandığımız gıda kaynaklarını mümkünse çeşitlendirmeli ve kullanılan kaynakların kendini yenilemesine olanak tanıyacak süreçler tasarlamalıyız. Aksi taktirde yakın gelecekte bugün çok rahat erişim sağladığımız birçok gıda ürününe erişemeyecek ve hem insanlığı hem de tüm canlı ekosistemini büyük bir tehdit altında bırakacağız.

Gıda kaybı veya israfı olmayan bir gıda sistemi

Gıda ve tarım sektörlerinde üretim süreçlerinden başlayan ve perakendede son tüketiciye gelinceye kadar geçen süreçte birçok gıda belirli standartları karşılamadığı için (şekil veya renk kaybı) veya tamamen verimsiz yürütülen süreçler nedeniyle atık haline geliyor. Perakendeye ulaşan gıda ürünleri ise ya gıda işletmeleri ya da tüketiciler tarafından israf ediliyor. Döngüsel bir gıda sisteminde ise döngüsel ekonominin temel prensibi olan atık oluşumu önlenmeli ve kaynakların değeri her zaman en üst seviyede korunmalıdır. Sektörel kriterler nedeniyle atığa dönüşen şekli bozuk gıdaların var olmadığı bir sistemde iklim kriziyle mücadelede de çok önemli bir adım atılacağı garanti edilebilir.

Atıkların değerlendirildiği bir gıda sistemi

Döngüsel ekonomi atık oluşumunu önlemeyi ilk prensibi olarak ele alsa da oluşan atığı en doğru şekilde yöneterek kaynakların verimli kullanılmasını amaçlar. Gıda sistemlerinde ortaya çıkan atıklar döngüsel bir ekonomide atık olmak yerine farklı amaçlarla değerlendirilebilir ve sanılandan çok daha büyük bir katma değer sağlayabilir. Günümüzde üretim ve tüketim süreçlerinde ortaya çıkan atıkların %2’den daha azı farklı amaçlarla kullanılıyor. İnovasyonu temeline alan döngüsel bir gıda sisteminde ise bu oran artırılabilir ve küresel gıda atığının tamamının çeşitli şekillerde değerlendirilmesi sağlanabilir.

_unsplash.com

➡️ Döngüsel gıda sistemine geçiş için gerekenler

Döngüsel gıda sisteminin kurulması için mevcut üretim ve tüketim süreçlerinin baştan aşağı değiştirilmesi gerekmektedir. Bu değişim hem toplumsal hem de kültürel bir değişim gerektirdiği için tüm paydaşların net bir şekilde bu konular hakkında fikir sahibi olması ve sorumluluk alması en önemli adım.

Döngüsel ekonomiye geçiş sürecini devletler, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları ile birlikte yürüterek küresel bir yol haritası sunmayı amaçlayan Platform for Accelerating Circular Economy (PACE) tarafından hazırlanan, değişim için öncelikli olan adımlar şu şekilde;

• Bitkisel bazlı beslenmeye geçiş,
• Verimli ve onarıcı tarım uygulamalarının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması,
• Çiftçilerin yenileyici ve onarıcı tarım uygulamalarından çok daha fazla fayda sağlaması,
• Gıda kaybı ve israfının en çok olduğu kritik alanların belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması,
• Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları içerisinde gıda kaybı ve gıda israfı konularına çok daha fazla yer verilmesi,
• Gıda kaybı ve atığı oluşumunun önlenmesi amacıyla altyapı yeniliklerine yönelik yatırımların artırılması,
• Gıda atığı tanımının değiştirilerek “atık=ham madde” tanımına geçilmesi ve atıkların birer kaynak olarak benimsenmesi,
• Üretim süreçlerinde oluşan gıda atıklarının (by-products) farklı sektörler tarafından erişilebilirliğinin artırılması ve bu sayede kaynakların çeşitli alanlarda kullanım alanlarının artırılması,
• İnsanların boşaltım sistemleri dolayısıyla ortaya çıkan gübrelik dışkının aktif kullanımı ile sentetik gübre kullanımının önüne geçilmesi ve bu sayede doğal sistemlerin kendi kendine yenilenmesine olanak tanınması,
• Tüm gıda sisteminin izlenebilirliğini artırarak verimliliğin artırılması, veri biliminin değer zinciri boyunca kullanılmasının sağlanması,

🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu: Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde yazımızın girişinde de bahsettiğimiz gibi her sektör kendi dönüşüm sürecini yaşamalı. Gıda sektörü sahip olduğu etki alanı nedeniyle en zor dönüşecek sektörlerin başında yer alsa da barındırdığı fırsatlar sayesinde en öncelikli sektör olarak görülebilir.

Yukarıda yer verdiğimiz, odaklanılması gereken alanlar elbette tek bir gecede dönüşümü mümkün olmayacak, kalıplaşmış üretim ve tüketim süreçleridir. Bu nedenle döngüsel bir gıda sistemine erişim uzun soluklu ve zorlu bir süreç gerektiriyor. Yine de özellikle tüketicilerin en aktif dahil olduğu sektör olması dolayısıyla gıda sektörü etkisi de en büyük olan sektör.

Tüketiciler olarak bizler bu dönüşüm sürecine dair tüm paydaşların görev ve sorumluklarını bilerek, sadece “sorumlu tüketici” olmanın gerekliliklerini bilmekle kalmayıp aynı zamanda bunu tüm hayatımıza entegre etmeliyiz. Bu nedenle hem kişisel sağlığımızı hem de geleceğimizi etkileyecek döngüsel bir gıda sistemine geçiş için her bir tüketim adımını dikkatlice gözden geçirmeli ve dönüşümün aktif bir parçası olmalıyız.