Döngüsel tüketici kim?

Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde tüm paydaşların birlikte, aynı amaç için çalışması sürecin çok daha doğru ve kolay yürütülmesine olanak tanır. Üreticilerden devlet kurumlarına, STK’lardan diğer alt yüklenicilere tüm paydaşlar döngüsel ekonominin ne olduğunu anlamalı ve bu doğrultuda kendi etki alanları çerçevesinde değişimi başlatmalı. Peki, sizce de en önemli paydaşı unutmuyor muyuz?

Modern dünyada yukarıda yer verdiğimiz paydaşların neredeyse tamamı ekonomileri ve toplumları oluşturan temel yapıtaşını yani tüketicileri bir araç gibi görüyor. Arz-talep ilişkisinin daha fazla kâr için arz yaratma ilişkisine döndüğü, tüketim çılgınlığının tüm ekonomik krizlere rağmen artarak devam ettiği modern dünyadan bahsediyoruz.

Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde de durum ne yazık ki çok farklı değil. Hem Türkiye’de hem de dünyada döngüsel ekonomi ile ilgili yapılan araştırmalar, özel sektördeki iyi uygulamalar, sektörel yol haritaları ne yazık ki tüketicilerden bağımsız bir dönüşüm öngörüyor. Temel mantık üretimin ve regülasyonların değişmesi ile tüketicilerin artık birer “döngüsel tüketici” olacağı varsayımını içeriyor.

Döngüsel Ekonomi 101’i uzun zamandır takip eden okurlarımızın hatırlayacağı gibi, döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde toplumları ve dolayısıyla ekonomileri oluşturan tüm paydaşların eşit sorumluluğu var. Sadece tüketicileri değil, herhangi bir paydaşı göz ardı etmek, “nasılsa süreç içerisinde değişime ayak uydurulur” düşüncesi ile dönüşümü yönetmek gerçekten döngüsel bir ekonomiye geçiş sürecini sekteye uğratmaktan başka bir işe yaramayacak.

Bu nedenle bugünkü yazımızda döngüsel ekonomide tüketicilerin ne gibi alışkanlıklara ve davranış şekillerine sahip olması gerektiğine “Role of consumer mindsets, behaviour, and influencing factors in circular consumption systems: A systematic review” makalesi üzerinden dahil olacağız.

🪃 Düşünce yapısı

Döngüsel ekonomi satın alma tercihlerinden üretim şekillerine, eğitim sisteminden şehirlerin altyapı sistemlerine kadar gündelik hayatın her alanını etkileyen bir düşünce yapısı.

_unsplash.com

Döngüsel düşünce yapısına tüketiciler açısından bakıldığında özellikle satın alma ve ürün hizmet kullanımı konularında dikkat çekici "döngüsel tercihler" öne çıkıyor. Bu düşünce yapısının bazı örnekleri şunlar:

• Tüketicilerin genellikle döngüsel ekonomi prensipleri ile üretilmiş ürün ve hizmetleri tercih etmesi bekleniyor. İkinci el ürünler, yenilenmiş ürünler, yeniden üretilmiş ürünler bunlara örnek olabilir.
• Bir diğer düşünce yapısı özelliği ise döngüsel ekonominin tüketim açısından en önemli özelliği olan ve yenilikçi iş modellerinin de ana temasını oluşturan ürün ve hizmetlere sahip olmak yerine sadece gerektiğinde erişim sağlama karşımıza çıkıyor. Evinizde yılda yalnızca 2-3 defa kullandığınız belki onlarca ürün var. Döngüsel ekonomi düşünce yapısındaki tüketiciler bunun farkında olarak bu ürünlere yalnızca ihtiyaç duyduklarında erişmeyi, bu sayede kaynakların değerini hep en üst seviyede tutmayı amaçlar. Örnek olarak her gün kullanılmayan matkap veya yalnızca kış aylarında 1-2 defa kullanılacak kayak malzemeleri düşünülebilir.
• Döngüsel düşünce yapısına sahip olan tüketicilerin aynı zamanda ürünleri döngü içinde tutmak adına üreticiye veya bakı-onarım firmalarına iletmeleri kritik önem taşıyor.
• Daha az materyal kullanarak kaynakların değerini korumak amacıyla dijital ve paylaşım odaklı servisleri kullanan tüketicilerin de yine döngüsel düşünce yapısına sahip olduğu söylenebilir.
• Son olarak da planlanmış eskitme (obsolescence) karşıtı ürün kullanımı döngüsel düşünce yapısına sahip tüketicilerin alışkanlıkları arasında yer alıyor. Özellikle elektronik ürünlerde üreticiler tarafından uygulanan planlı eskitme, ürünlerin mevcut altyapılarının yeni güncellemeleri desteklememesi olarak karşımıza çıkıyor. Güncellemeler dolayısıyla kullanımı kısıtlanan cep telefonlarını hatırladınız, değil mi? 😊

🪀 Döngüsel Tüketici Davranışları

Şimdi de bu tüketicilerin davranış özelliklerine kısaca göz atalım.

• Döngüsel prensiplerle döngü içinde tutularak kaynakların değerini korumaya destek olan ürün ve hizmetlerin tercih edilmesi.
  Nasıl? Yeni üretilmiş bir ürün yerine aynı ürünün ikinci el hâlini (reuse), aynı ürünün bakım ve onarımdan geçmiş hâlini (refurbished) veya aynı ürünün aynı üretici veya farklı üreticiler tarafından yeniden üretilmiş (remanufactured) hâlini tercih etmek.
• Ürünlerin uzun süre kullanımını sağlamak amacıyla bakım ve onarım süreçlerinin düzenli olarak uygulanması ikinci davranış şekli. Aslında maddi olarak görece değerli olduğu düşünülen ürünler için bu uygulama mevcut düzende yer alıyor.
  Nasıl? Arabaların yıllık bakımlarını buna örnek olarak düşünürsek, arabalara verilen bu değeri aklınıza gelen tüm ürünlere vermek.
• Tüketicilerin herhangi bir ürünü kendisi için işlevini tamamlaması, yani yaşam döngüsünü tamamlaması ardından döngüye yeniden dahil etmesi gerekli.
  Nasıl? Sizin için yetersiz olan bir elektrik süpürgesini ikinci el kullanıma vermek, kullanmadığınız kıyafetleri bağışlamak...
• Atıkların ayrıştırılması bir diğer kritik davranış şekli.
  Nasıl? Evlerdeki organik atıkların kompostlanması, cam şişelerin ve plastiklerin (hiç kullanılmaması elbette doğru olanı😊) ayrı tutulması gibi atığı yerinde ayrıştırma doğru atık yönetim süreçlerinin yürütülmesi için kritik öneme sahip. (Fakat şunu da belirtmekte fayda var. Atıkların ayrıştırılmasının yanında bu atıkların doğru şekilde toplanması da önemli. Evinizde camları, plastikleri veya organik atıkları ayrı ayrı toplayıp sokağa çıktığınızda bunları ayrı ayrı atabileceğiniz çöp kutuları bulamıyorsanız sorun sizde değil, şehrin eksik altyapı sisteminde.)
• Ürünlerin olabildiğince çok yeniden kullanımı kaynakların değerini korumak için tüketicilerin uygulayabileceği en önemli davranış şekli. Bir ürünü mümkün olabildiğince kullanıp, artık istenilen işlevi hiçbir şekilde yerine getiremeyecek duruma geldiğinde yeniden döngüye dahil etmek gerekli. Ürün yeniden döngüye giremiyorsa ürünün değerini düşürecek dahi olsa ürünü bir şekilde kullanabilmek de mümkün olabilir.
  Nasıl? Örneğin bir tahta sandalyeyi ele alalım ve bu tahta sandalyenin yenilenmesinin mümkün olmadığını varsayalım. Tahta sandalye artık ana işlevi olan üzerine oturulma görevini yerine getiremeyecek hâle geldiğinde bu sandalyeyi değerini düşürecek olsa bile farklı şekillerde kullanmak (ayaklarından çerçeve, oturma yerinden kesme tahtası yapmak, tamamen sökülüp bahçe çiti olarak kullanmak veya en son ihtimal yakacak olarak kullanmak örnek olarak düşünülebilir.)
• Ürünleri sadece gerektiğinde kullanabilmek adına kiralama ya da paylaşım odaklı ürün ve hizmetleri tercih etmek de döngüsel tüketici davranışları arasında yer alıyor. Bakıldığında özellikle ülkemizde milyonlarca araba sahibi insan var. Fakat bu arabalar sadece hafta içi 1-2 akşam veya hafta sonu kullanılıyor. Bir diğer deyişle aslında her an ihtiyacımız olmayan birçok ürünü satın alıyor ve gereksiz kaynak kullanımını teşvik ediyoruz.
  Nasıl? Sadece ihtiyaç olduğunda araç kiralamak döngüsel bir tercih. Ürünlere sahip olma hevesini çevreyi ve sosyal refahı korumak için kullanabilsek ne güzel olur değil mi?

_unsplash.com

• Tüketimi azaltmak elbette bu listede de yer alıyor. Fakat zaten yukarıda bahsedilen tüm davranış şekilleri ve düşünce yapısı tüketimi azaltmayı destekleyen adımlara sahip. Döngüsel bir ekonominin altyapısını oluşturan, direkt etkisi tüketiciler tarafından gözlemlenemeyen doğal kaynak kullanımını azaltmak kritik bir öneme sahip.
  Nasıl? Burada belki dikkat çekilmesi gereken önemli nokta su ve enerji tüketimini azaltmak.
• Bir diğer davranış şekli ise tekrar doldurma işlemi. Bu alışkanlık son yıllarda ülkemizde de yaygınlaşsa da sadece su mataralarının tekrar tekrar doldurulması akıllara geliyor.
  Nasıl? Özellikle plastik kullanımını azaltacak olan deterjan kutuları veya yağ şişeleri gibi kullanıp atılan ürünleri yeniden doldurularak kullanmak. (Bunun için elbette üreticilerin de bu hizmeti sağlıyor olması gerektiğini belirtelim.)
• Son olarak da organik ürünlerin tercih edilmesi döngüsel tüketicilerin davranışları arasında görülebilir. Fakat burada marka adı organik diye “organik” olduğu düşünülen ürünlerden bahsetmiyoruz. Tüketicilerin organik ürün tercihinde etiket kontrolü, mümkünse tarladan sofraya gelene kadarki süreci şeffaf bir şekilde inceleme gibi ürünlerin üretiminde gerçekten organik bir süreç yürütüldüğünü destekleyen bilgiler gerekiyor.
  Nasıl? Mağazalardaki organik raflardan alınan her ürünü değil, etiketindeki üretim bilgisinde gerçekten de organik olduğunu kanıtlayan ürünler tercih etmek.

🔎 Döngüsel Ekonomi 101'in yorumu: Döngüsel tüketici davranışları, döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde devamlı güncellenecek, yenilikçi iş modelleri ile durmadan değişecektir. Fakat döngüsel düşünce yapısına sahip olan tüketiciler için bu değişime ayak uydurmanın oldukça kolay olacağı düşüncesindeyiz. Döngüsel düşünce yapısına sahip olmak için de yapılması gerekenler çok net. Döngüsel ekonomi hakkında daha çok bilgi sahibi olup, araştırıp, sorgulayıp, tüketim çılgınlığının akışına kapılmadan, yaşadığımız doğaya saygı duymak…