Kapalı döngü bir tuzak mı?

Döngüsel ekonomi kendi içinde farklı teorilere ve konseptlere yer verdiği için daha çok “çatı” konsept olarak değerlendiriliyor. Sürdürülebilirlik ve döngüsel ekonomi çatı konseptleri her geçen gün daha çok ayrışmaya başlasa da temelde gidilmek istenen yer elbette çevresel, sosyal ve ekonomik olarak gelecek nesillere daha yaşanabilir, sosyal adaletin yer aldığı ve ekonomik dengenin de sağlandığı bir düzen.

➡️ Kapalı döngü nedir?

Döngüsel ekonomi içerisinde özellikle çevresel etkilerin sıfırlanması amacıyla kullanılan konseptlerin başında da kapalı döngüler (closed loops) geliyor. Kapalı döngüler temelde döngüsel ekonomi prensiplerini ve stratejilerini kullanarak atık oluşumunu önlemeyi tarif ediyor.

Kolay anlaşılması için X ürününün üretimine bakalım. X ürününü üretmek için gereken hammadde tedariki ile başlayan süreç, bu hammaddenin işlenmesi, üretim sürecine girmesi ve pazarda satışa sunulması ile devam ediyor. Elbette tüm bu süreç içinde lojistik süreçleri de yer alıyor ve X ürünü en sonunda tüketiciye ulaşıyor. İçinde bulunduğumuz lineer ekonomi açık bir döngüye (open loop) sahip olduğu için X ürünü tüketiciye ulaştıktan sonra bu ürüne ne olduğuna dair çok bir bilgi bulunmuyor veya gerekmiyor.

Döngüsel ekonomi ile tasarlanan sistemlerde olması beklenen kapalı döngüler ise bu X ürününün tüketicinin kullanımı tamamlandıktan sonraki hayatına da dahil oluyor ve bu ürünün mümkünse döngüye yeniden girmesini amaçlıyor. X ürününü oluşturan çeşitli maddeler ya yeniden kullanılıyor ya başka bir ürünün üretim sürecine hammadde olarak dahil oluyor ya da en son ihtimalde geri dönüşüm sürecine girerek döngüyü kapatıyor.

🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu: Bizi uzun zamandır takip eden okurlarımızın hatırlayacağı gibi geri dönüşüm döngüsel ekonomi içerisinde mümkünse yer almaması gereken, mümkün değilse de en son seçenek olarak kullanılan bir süreç. Fakat kapalı döngü konseptinin sağlanması için gerekli görünüyor. Döngüsel ekonomi ile ilgili kaynakların büyük bir kısmında “close loop” yer alıyor, fakat bu geri dönüşümün aslında kaynakların değerini ne kadar azalttığını veya atık oluşumunu tamamen önlemediği gerçeğini göz ardı etmemiz için bir neden değil.

➡️ Talep tartışması

Kapalı döngülerle ilgili akademide de süregelen tartışma bugünkü yazımızın konusunu oluşturuyor. “Çevresel sürdürülebilirlik yolunda kapalı döngüler ne kadar faydalı?” sorusuna cevap ararken “Closed-loop systems to circular economy: A pathway to environmental sustainability?” makalesinde yer alan tartışmalara da değineceğiz.

Döngüsel ekonomi özellikle döngüsel ürünler üretme noktasında  sürecin merkezine inovasyonu alıyor. Bunun temel amacı da mevcut lineer ekonomideki problemlerin üzerini kapatmadan, tüm sistemi yenilikçi iş modelleri ile baştan yaratarak negatif etkileri tamamen yok edecek teknolojileri üretebilmek. Fakat burada dikkat çeken ilk nokta döngüsel ekonomin aslında sadece “mühendislik & teknoloji” temelli bir stratejiler bütünü olmadığı, tam aksine mühendislik ve teknolojiyi kullanan yenilikçi bir ekonomik sistem olduğu.

Döngüsel ekonominin, ekonomik bir sistem olması onun pazardan (market) gelen talebe göre şekilleneceği gerçeğini ortaya çıkarıyor. Bu da olağanüstü yenilikçi ürünler üretilse bile mevcut ürünlerin birebir karşılığı olacak ürünlerin üretilmesinin zor olduğunu veya üretilse bile tüketici talebinin bu yönde olup olmayacağı konusunu belirsiz bir hâle getiriyor. Bunun temel sebebi ise döngüsel ekonominin yeniden kullanım, ikinci el üretim gibi tüketicinin tüketim alışkanlıklarına henüz çok da uymayan ürünleri piyasaya sunarak hiç kullanılmamış hammadde tedarikinin önüne geçmek istemesi. Bir diğer deyişle; döngüsel ekonomi kaynak kullanımını azaltabilir, materyalleri defalarca kullanıp ikinci el ürünler üretebilir ve kaynakların değerinin korunmasını sağlayabilir. Fakat tüketicilerin bu ürünlere talep gösterip göstermeyeceğine dair net bir cevap veremez. Bu da ekonomik sistemlerin aslında açık veya kapalı döngülere sahip olmasının çok büyük bir fark yaratmayacağı gerçeğini ortaya çıkartıyor. Geri dönüştürülmüş ürünlere pazardan gelecek olan talep ve bu ürünlerin fiyatı yeni ürünlerin yerini alıp alamayacağını belirleyecek olan en önemli iki etken.

❌ Kapalı döngünün negatif etkileri

Kapalı döngüler geri dönüştürülmüş, yeniden kullanılmış ürünlerle elde edilebilir. Bu durum akıllara öncelikle daha az kaynak kullanımı ile çevresel etkilerin azaltılmasını getirebilir. Fakat bu sürece bütünsel bir bakış açısıyla bakıldığında işler sanıldığı kadar olumlu ilerlemeyebilir.

Geri dönüştürülmüş, yeniden üretilmiş ürünler tüketicilerin “nasılsa daha az zararlı bir ürün kullanıyorum” düşüncesi ile hareket etmesine ve daha çok tüketmesine neden olabilir. Bu da tüketimde ve dolayısıyla üretimde olağanüstü bir artışa neden olabilir. Daha çok üretip daha çok tüketilen bir ekonomide de çevresel etkilerin azaltıldığını düşünmek mümkün olmayacaktır.

Döngüsel ekonominin azaltım stratejileri genellikle tüketicilerin daha az tüketmesi üzerine kurulu. Aynı zamanda döngüsel ürünlerin mevcut ürünlerin direkt olarak yerini alacağı da bir diğer öngörü. Fakat yukarıda da bahsedildiği gibi tüketicilerin tüketim alışkanlıklarını değiştirmek teoride mümkün olsa da gerçek hayatta çok da kontrol edilebilecek bir durum değil.

Döngüsel ekonomi stratejileri ile geri dönüştürülmüş ürünler düşünelim. Bu ürünler mevcut teknolojiler dolayısıyla kalitesini kaybetmek (degrading) durumunda. Bu da tüketicilerin daha kaliteli bir kâğıt kullanmak yerine saman kâğıt kullanması gibi bir örnekle karşımıza çıkabilir. Bir diğer örnek ise inşaat malzemeleri üzerinden verilebilir. Geri dönüşüm materyallerin kalitesini düşüren bir süreçtir. Bu da bir bina inşasında kullanılan metallerin geri dönüştürülmesi ile kalitesinde, dayanıklılığında azalmaya sebep olacaktır. Bu durum da elbette kalite standartlarının sağlanmasını engelleyebilir.

Çok daha kolay anlaşılacak son örnek ise yenilenmiş akıllı telefonlar. Elektronik atıklar içlerindeki değerli materyallerin fazlalığı sebebiyle kritik öneme sahip. Buradan yola çıkarak eski akıllı telefonların yenilenmesi ile elde edilecek “yenilenmiş telefonlar” yüksek ihtimalle gelişmekte olan, tüm yeni üretilmiş akıllı telefonlara erişimi olmayan ülkelerde satışa sunulacak. Bu durum ikinci el telefon piyasası için ekonomik bir büyüme sunuyor olsa da akıllı telefonlara hâlihazırda erişebilen ülkelerdeki yeni telefon satın alma alışkanlığını azaltmayacaktır. Bu da hem yeni ürün üretilmesine hem de eski ürünlerin yenilenmesi ve lojistiği gibi süreçlerin artmasına yani çevresel etkinin azalması yerine artmasına neden olabilir.

➡️ Dolaylı olarak tüketimi artırabilir

Kapalı döngüde geri dönüştürülmüş ürünler bugün de deneyimlediğimiz gibi ilk defa üretilmiş “sıfır” ürünlerden görece daha düşük fiyata sahiptir. Bu da elbette ürünlerin geri dönüşüm nedeniyle kalitesinin düşmesi, daha önceden kullanılmış olması gibi nedenlerden kaynaklanıyor. Fiyatlardaki bu değişim dolaylı olarak tüketim alışkanlıklarının da değişmesine neden olabilir.

Uygun fiyatlı ürünlerle rekabet etmek isteyecek olan “sıfır” ürünlerin fiyatları serbest piyasada düşebilir ve tüketicilerin daha düşük fiyata daha çok ürün satın almasına neden olabilir. Bu da yine üretim ve tüketimin artmasına neden olacaktır.

Bir diğer dolaylı örnek de daha düşük fiyatlı tüketim imkanına sahip olan tüketicilerin ellerindeki parayı daha önceden bütçelerine uymayan diğer tüketim alışkanlıklarına harcamaları olabilir. Daha uygun fiyatlı alışveriş yapan tüketiciler artan paralarını daha önceden onlar için çok pahalı olan seyahat hizmeti satın almaya yönlendirebilir örneğin. Bu da şu an için hesaplanması güç fakat olağanüstü büyük çapta bir tüketim çılgınlığına neden olabilir.

🌱 Tartışalım: Çözüm için ne gerekiyor?

Döngüsel Ekonomi 101 takipçilerinin duymaktan sıkıldığı, bizim ise söylemekten asla vazgeçmeyeceğimiz bir gerçek var: Döngüsel ekonomi yalnızca birkaç “olağanüstü” atık yönetim stratejisinden çok daha fazlası. Döngüsel ekonomiyi yalnızca mühendislik & teknoloji odaklı atık oluşumunu önleme, ikinci el ürün üretme gibi süreçlere indirgemek, döngüsel ekonomi kavramının en temel bileşeni olan “ekonomik” etkenleri göz ardı etmemize yol açar. Bu ekonomik etkenler de elbette toplumsal dönüşümü tetikleyecek kritik öneme sahiptir.

Bu nedenle geri dönüşüm odaklı kapalı döngülere körü körüne bağlı kalmak, döngüsel ekonomiyi özel sektörün odak noktasına aldığı “döngüsel atık yönetim süreçleri” ile sınırlandırmak ve tüketicileri bilinçlendirmeye gereken önemi vermemek yapılabilecek en kritik hataların başında geliyor. Döngüsel Ekonomi 101’in de çıkış amacı olan bireyleri bilinçlendirmenin özellikle ekonomik ve dolayısıyla toplumsal olarak ne kadar kritik öneme sahip olduğunu bir kez daha hatırlatmakta fayda var.

Ne dersiniz, döngüsel ekonomiyi bütünsel bir şekilde ele almak, etkilerini doğru bir şekilde hesaplamak için neler yapılması gerekiyor?