Döngüsel ekonomi kendi içinde farklı teorilere ve konseptlere yer verdiği için daha çok “çatı” konsept olarak değerlendiriliyor. Sürdürülebilirlik ve döngüsel ekonomi çatı konseptleri her geçen gün daha çok ayrışmaya başlasa da temelde gidilmek istenen yer elbette çevresel, sosyal ve ekonomik olarak gelecek nesillere daha yaşanabilir, sosyal adaletin yer aldığı ve ekonomik dengenin de sağlandığı bir düzen.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Kapalı döngü nedir?</h2>Döngüsel ekonomi içerisinde özellikle çevresel etkilerin sıfırlanması amacıyla kullanılan konseptlerin başında da kapalı döngüler (closed loops) geliyor. Kapalı döngüler temelde döngüsel ekonomi prensiplerini ve stratejilerini kullanarak atık oluşumunu önlemeyi tarif ediyor.Kolay anlaşılması için X ürününün üretimine bakalım. X ürününü üretmek için gereken hammadde tedariki ile başlayan süreç, bu hammaddenin işlenmesi, üretim sürecine girmesi ve pazarda satışa sunulması ile devam ediyor. Elbette tüm bu süreç içinde lojistik süreçleri de yer alıyor ve X ürünü en sonunda tüketiciye ulaşıyor. İçinde bulunduğumuz lineer ekonomi açık bir döngüye (open loop) sahip olduğu için X ürünü tüketiciye ulaştıktan sonra bu ürüne ne olduğuna dair çok bir bilgi bulunmuyor veya gerekmiyor.Döngüsel ekonomi ile tasarlanan sistemlerde olması beklenen kapalı döngüler ise bu X ürününün tüketicinin kullanımı tamamlandıktan sonraki hayatına da dahil oluyor ve bu ürünün mümkünse döngüye yeniden girmesini amaçlıyor. X ürününü oluşturan çeşitli maddeler ya yeniden kullanılıyor ya başka bir ürünün üretim sürecine hammadde olarak dahil oluyor ya da en son ihtimalde geri dönüşüm sürecine girerek döngüyü kapatıyor.🔎 Döngüsel Ekonomi 101 yorumu: Bizi uzun zamandır takip eden okurlarımızın hatırlayacağı gibi geri dönüşüm döngüsel ekonomi içerisinde mümkünse yer almaması gereken, mümkün değilse de en son seçenek olarak kullanılan bir süreç. Fakat kapalı döngü konseptinin sağlanması için gerekli görünüyor. Döngüsel ekonomi ile ilgili kaynakların büyük bir kısmında “close loop” yer alıyor, fakat bu geri dönüşümün aslında kaynakların değerini ne kadar azalttığını veya atık oluşumunu tamamen önlemediği gerçeğini göz ardı etmemiz için bir neden değil.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Talep tartışması</h3>Kapalı döngülerle ilgili akademide de süregelen tartışma bugünkü yazımızın konusunu oluşturuyor. “Çevresel sürdürülebilirlik yolunda kapalı döngüler ne kadar faydalı?” sorusuna cevap ararken&nbsp;“Closed-loop systems to circular economy: A pathway to environmental sustainability?” makalesinde yer alan tartışmalara da değineceğiz.Döngüsel ekonomi özellikle döngüsel ürünler üretme noktasında &nbsp;sürecin merkezine inovasyonu&nbsp;alıyor. Bunun temel amacı da mevcut lineer ekonomideki problemlerin üzerini kapatmadan, tüm sistemi yenilikçi iş modelleri ile baştan yaratarak negatif etkileri tamamen yok edecek teknolojileri üretebilmek. Fakat burada dikkat çeken ilk nokta döngüsel ekonomin aslında sadece “mühendislik &amp; teknoloji” temelli bir stratejiler bütünü olmadığı, tam aksine mühendislik ve teknolojiyi kullanan yenilikçi bir ekonomik sistem olduğu.Döngüsel ekonominin, ekonomik bir sistem olması onun pazardan (market) gelen talebe göre şekilleneceği gerçeğini ortaya çıkarıyor. Bu da olağanüstü yenilikçi ürünler üretilse bile mevcut ürünlerin birebir karşılığı olacak ürünlerin üretilmesinin zor olduğunu veya üretilse bile tüketici talebinin bu yönde olup olmayacağı konusunu belirsiz bir hâle getiriyor. Bunun temel sebebi ise döngüsel ekonominin yeniden kullanım, ikinci el üretim gibi tüketicinin tüketim alışkanlıklarına henüz çok da uymayan ürünleri piyasaya sunarak hiç kullanılmamış hammadde tedarikinin önüne geçmek istemesi. Bir diğer deyişle; döngüsel ekonomi kaynak kullanımını azaltabilir, materyalleri defalarca kullanıp ikinci el ürünler üretebilir ve kaynakların değerinin korunmasını sağlayabilir. Fakat tüketicilerin bu ürünlere talep gösterip göstermeyeceğine dair net bir cevap veremez. Bu da ekonomik sistemlerin aslında açık veya kapalı döngülere sahip olmasının çok büyük bir fark yaratmayacağı gerçeğini ortaya çıkartıyor. Geri dönüştürülmüş ürünlere pazardan gelecek olan talep ve bu ürünlerin fiyatı yeni ürünlerin yerini alıp alamayacağını belirleyecek olan en önemli iki etken.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">❌ Kapalı döngünün negatif etkileri</h2>Kapalı döngüler geri dönüştürülmüş, yeniden kullanılmış ürünlerle elde edilebilir. Bu durum akıllara öncelikle daha az kaynak kullanımı ile çevresel etkilerin azaltılmasını getirebilir. Fakat bu sürece bütünsel bir bakış açısıyla bakıldığında işler sanıldığı kadar olumlu ilerlemeyebilir.Geri dönüştürülmüş, yeniden üretilmiş ürünler tüketicilerin “nasılsa daha az zararlı bir ürün kullanıyorum”&nbsp;düşüncesi ile hareket etmesine ve daha çok tüketmesine neden olabilir. Bu da tüketimde ve dolayısıyla üretimde olağanüstü bir artışa neden olabilir. Daha çok üretip daha çok tüketilen bir ekonomide de çevresel etkilerin azaltıldığını düşünmek mümkün olmayacaktır.Döngüsel ekonominin azaltım stratejileri genellikle tüketicilerin daha az tüketmesi üzerine kurulu. Aynı zamanda döngüsel ürünlerin mevcut ürünlerin direkt olarak yerini alacağı da bir diğer öngörü. Fakat yukarıda da bahsedildiği gibi tüketicilerin tüketim alışkanlıklarını değiştirmek teoride mümkün olsa da gerçek hayatta çok da kontrol edilebilecek bir durum değil.Döngüsel ekonomi stratejileri ile geri dönüştürülmüş ürünler düşünelim. Bu ürünler mevcut teknolojiler dolayısıyla kalitesini kaybetmek&nbsp;(degrading) durumunda. Bu da tüketicilerin daha kaliteli bir kâğıt kullanmak yerine saman kâğıt kullanması gibi bir örnekle karşımıza çıkabilir. Bir diğer örnek ise inşaat malzemeleri üzerinden verilebilir. Geri dönüşüm materyallerin kalitesini düşüren bir süreçtir. Bu da bir bina inşasında kullanılan metallerin geri dönüştürülmesi ile kalitesinde, dayanıklılığında azalmaya sebep olacaktır. Bu durum da elbette kalite standartlarının sağlanmasını engelleyebilir.Çok daha kolay anlaşılacak son örnek ise yenilenmiş akıllı telefonlar. Elektronik atıklar içlerindeki değerli materyallerin fazlalığı sebebiyle kritik öneme sahip. Buradan yola çıkarak eski akıllı telefonların yenilenmesi ile elde edilecek “yenilenmiş telefonlar” yüksek ihtimalle gelişmekte olan, tüm yeni üretilmiş akıllı telefonlara erişimi olmayan ülkelerde satışa sunulacak. Bu durum ikinci el telefon piyasası için ekonomik bir büyüme sunuyor olsa da akıllı telefonlara hâlihazırda erişebilen ülkelerdeki yeni telefon satın alma alışkanlığını azaltmayacaktır. Bu da hem yeni ürün üretilmesine hem de eski ürünlerin yenilenmesi ve lojistiği gibi süreçlerin artmasına yani çevresel etkinin azalması yerine artmasına neden olabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">➡️ Dolaylı olarak tüketimi artırabilir</h3>Kapalı döngüde geri dönüştürülmüş ürünler bugün de deneyimlediğimiz gibi ilk defa üretilmiş “sıfır” ürünlerden görece daha düşük fiyata sahiptir. Bu da elbette ürünlerin geri dönüşüm nedeniyle kalitesinin düşmesi, daha önceden kullanılmış olması gibi nedenlerden kaynaklanıyor. Fiyatlardaki bu değişim dolaylı olarak tüketim alışkanlıklarının da değişmesine neden olabilir.Uygun fiyatlı ürünlerle rekabet etmek isteyecek olan “sıfır” ürünlerin fiyatları serbest piyasada düşebilir ve tüketicilerin daha düşük fiyata daha çok ürün satın almasına neden olabilir. Bu da yine üretim ve tüketimin artmasına neden olacaktır.Bir diğer dolaylı örnek de daha düşük fiyatlı tüketim imkanına sahip olan tüketicilerin ellerindeki parayı daha önceden bütçelerine uymayan diğer tüketim alışkanlıklarına harcamaları olabilir. Daha uygun fiyatlı alışveriş yapan tüketiciler artan paralarını daha önceden onlar için çok pahalı olan seyahat hizmeti satın almaya yönlendirebilir örneğin. Bu da şu an için hesaplanması güç fakat olağanüstü büyük çapta bir tüketim çılgınlığına neden olabilir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">🌱 Tartışalım: Çözüm için ne gerekiyor?</h2>Döngüsel Ekonomi 101 takipçilerinin duymaktan sıkıldığı, bizim ise söylemekten asla vazgeçmeyeceğimiz bir gerçek var: Döngüsel ekonomi yalnızca birkaç “olağanüstü” atık yönetim stratejisinden çok daha fazlası. Döngüsel ekonomiyi yalnızca mühendislik &amp; teknoloji odaklı atık oluşumunu önleme, ikinci el ürün üretme gibi süreçlere indirgemek, döngüsel ekonomi kavramının en temel bileşeni olan “ekonomik” etkenleri göz ardı etmemize yol açar. Bu ekonomik etkenler de elbette toplumsal dönüşümü tetikleyecek kritik öneme sahiptir.Bu nedenle geri dönüşüm odaklı kapalı döngülere körü körüne bağlı kalmak, döngüsel ekonomiyi özel sektörün odak noktasına aldığı “döngüsel atık yönetim süreçleri” ile sınırlandırmak ve tüketicileri bilinçlendirmeye gereken önemi vermemek yapılabilecek en kritik hataların başında geliyor. Döngüsel Ekonomi 101’in de çıkış amacı olan bireyleri bilinçlendirmenin özellikle ekonomik ve dolayısıyla toplumsal olarak ne kadar kritik öneme sahip olduğunu bir kez daha hatırlatmakta fayda var.Ne dersiniz, döngüsel ekonomiyi bütünsel bir şekilde ele almak, etkilerini doğru bir şekilde hesaplamak için neler yapılması gerekiyor?

Döngüsel Ekonomi

Kapalı döngülerin göz ardı edilen etkileri

Kapalı döngü bir tuzak mı?

Döngüsel ekonomiye geçişin yalnızca herkesin üzerine düşen sorumluluğu aldığı bir senaryoda mümkün olacağını artık hepimiz biliyoruz. Döngüsel ekonomi için normal “takım oyunu”ndan biraz daha önemli olan iş birliği, hedefe giderken herkesin elinden geleni yaptığı, eksik kalan kısımların da hedefe ulaşıldığı taktirde çok bir sorun çıkartmadığı senaryoya göre biraz daha farklı. Döngüsel ekonomi kaynakların verimsiz kullanımının önüne geçerek, süreç içerisindeki tüm verimsizlikleri ortadan kaldırmayı amaçladığı için takımımızdaki herkesin sorumluluğunu eksiksiz bir biçimde yaptığına emin olmalıyız. Aksi taktirde kapalı bir döngü değil, aralarda küçük fireler verdiğimiz bir sürece dönüşecektir.Bu dönüşüm, toplumsal yapılardaki tüm paydaşları fazlasıyla etkiliyor ve zorluyor olsa da özellikle finansal baskılar dolayısı ile özel sektör bu alanda biraz daha fazla sorun yaşıyor diyebiliriz. Şirket içi dönüşüm süreçlerinde atığı azaltmak için atılan adımlar, yeniden üretim süreçlerine odaklanmalar, inovasyonu bir şirket kültürü yapmak için çalışmalar fazlasıyla planlı bir iş birliğine olan gereksinimi de beraberinde getiriyor elbette. Bugüne kadarki yazılarımızda genellikle üretim ve tedarik süreçlerinde döngüsel ekonomiye geçiş için gerekli stratejilerden bahsettik hatırlarsanız. Bugün ise bir şirketin aslında bel kemiğini oluşturan insan kaynağının nasıl yönetilmesi gerektiğini, direkt olarak insan kaynakları yönetim stratejiler ile anlamlandırmaya çalışacağız. Bu yazımız için referans aldığımı Circle Economy tarafından hazırlanmış olan “Circular Human Resources Management” yayımına <a fr-original-style="" href="https://www.circle-economy.com/resources/how-hr-professionals-can-play-an-active-role-in-the-circular-economy" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">buradan</a> ulaşabilirsiniz. Takipçilerimiz arasında yer alan İK profesyonelleri, şirket yöneticileri ve herhangi bir bağlantısı olmasa da döngüsel ekonomiye geçişi bütünsel bir şekilde anlamlandırmaya çalışan herkes için gayet güzel bir kaynak olduğunu da belirterek tartışmamıza başlayabiliriz. Döngüsel İnsan Kaynakları Yönetimi İnsan kaynakları yönetimi, döngüsel ve sürdürülebilir bir şirket yapısı kurmada, genel bir şirket kültürü yaratmak gibi çok önemli bir göreve sahip olduğu için sanılanın aksine çok daha etkili ve gereklidir. Şirket bünyesindeki her türlü insanla etkin iletişime sahip olması dolayısı ile insan kaynağı yönetimi döngüsel ve sürdürülebilir bir gelecek için elindeki gücü doğru kullanmalı ve mümkün olduğu kadar net bir yol haritasına sahip olmalıdır. Bu yol haritası için yukarıda bahsettiğimiz yayımda yer alan, insan kaynaklarının sorumluluğunda olan altı ana maddeyi ise mevcut süreçler üzerinden kısaca inceleyelim istiyoruz. Döngüsel ekonomide kaynak verimliliği bildiğiniz gibi ana unsur. Kaynak verimliliğinin de sadece elle tutulur doğal kaynaklar, materyallerden ibaret olmadığını defalarca tekrarladık. Temelde döngüsel ekonomi elimizdeki her türlü kaynağa, yani zaman, insan, materyal, enerji kaynağı vs. gibi maddi manevi tüm kaynakların verimli kullanılmasını amaçlar. Bu da özellikle insan kaynağı noktasında İK yönetimini önemli bir noktada konumlamamız gerektiğini gösterir. Şirketlerin döngüsel ekonomiye geçiş süreçleri bir gecede olacak bir süreç değil elbette. Bu nedenle iklim krizi ile ilgili net-sıfır gibi 2030-2050 hedeflerinde olduğu gibi uzun vadeli, alt kırılımları net olarak belirlenmiş, süreç içerisinde elbette değişikliklere izin veren bir stratejinin belirlenmesi açısından kritik. Bu uzun vadeli strateji iş modelimizin yenilenmesini amaçlıyor olsa da aslında her zaman göz ardı edilen sorun, bu iş modelinin gerçekleşmesini sağlayan insan kaynağıdır. İK yönetimi uzun vadeli hedeflere ulaşılması için gereken yetenekleri şirket bünyesinde tutma, gerekli yetenekleri şirket bünyesine kazandırma, mevcut insan kaynağını stratejiler dahilinde eğitme, geliştirme ve şirketin gerçekten de stratejiler dahilinde ilerlediğine emin olmak gibi birçok farklı göreve sahip. Bu nedenle döngüsel ekonomiyi sadece atığı azaltmak için iyi bir tasarım, oluşan atıkları yeniden kullanmak için doğru bir süreç veya ürünleri geri toplayarak yeniden üretim süreçlerine dahil etmek gibi “iş modeli” adımlarına odaklanarak değil, tüm bu adımları gerçekleştirecek doğru yetenekleri yönetmek olarak da değerlendirmemiz gerekiyor. Şirketinizde veya bulunduğunuz bir toplulukta belirlediğiniz bazı hedefler doğrultusunda hangi adımları atacağınızı belirledikten sonra, bu adımları atmanız için ne gibi yeteneklere ihtiyacınız olduğunu sorgularken buldunuz mu kendiniz hiç? İşte uzun vadeli döngüsel dönüşüm yolunda da doğru yeteneklerin yönetimi fazlasıyla önemli bir kriterdir. Kurum içi yeteneklere verilen önemin aynısı, uzun vadeli stratejilerin gerçekleştirilmesi noktasında kurum dışı partnerliklere de verilmeli elbette. Bildiğiniz gibi döngüsel ekonominin farklı disiplinlerden farklı yeteneklere ihtiyaç duyan bütünsel yapısı, İK’nın döngüsel stratejiler kapsamında gerçekleştirilecek projeler için iş birliklerini yönetmesini de önemli bir noktaya taşımakta. İK’nın önemli bir diğer sorumluluğu da aslında tüm kurumlarda olması gereken kurum içi kültürü, döngüsel ekonomi prensipleri ve değerleri ile oluşturacak altyapı çalışmaları yapmasıdır. Doğru tasarlanmış bir kurum içi kültür ile en üst düzey yöneticiden giriş seviyesindeki çalışanlara kadar herkesin döngüsel ekonomi değer önerilerini ve prensiplerini benimsemesine ve bu doğrultuda kurumun stratejik yol haritasında herkesin üstüne düşen görevi doğru şekilde yapmasına olanak tanıyabilir. Özellikle atık yönetimi noktasında son yıllarda fazlasıyla ön plana çıkan endüstriyel simbiyoz materyalleri döngü içerisinde tutmak adına önemli bir araç olarak özel sektörün merkezinde konumlanmaya başladı. İnsan kaynakları yönetiminde de bu araca benzer bir paydaş ağı oluşturularak hem döngüsel ekonomi alanındaki bilgi paylaşımının önü açılabilir hem de iyi uygulamaların paylaşılması ile inovasyonun devamlı desteklendiği bir iletişim ağına sahip olunabilir. Son olarak da daha Endüstri 4.0 yeterince kavranamamışken hayatımıza girmeye başlayan Endüstri 5.0, insan odaklı bir sektörel dönüşümü çevresel ve sosyal normlarla iç içe geçirecek bir dönüşüm süreci gerektirmekte. İnsan kaynakları yönetiminin sorumluluğu Endüstri 5.0 ile iyice artacak olsa da bu dönüşüme ayak uydurmak, insanı çevresel ve sosyal standartlarla kapsayacak bir dönüşüm planı hazırlamak şimdiden hazırlanılması gereken önemli bir yol diyebiliriz. Özetlemek gerekirse; döngüsel ekonomiye geçiş bütünsel bir sistem değişimi gerektirdiğinden geçiş için gerekli olan tüm kaynaklar ama en başta da insan kaynağının doğru yönetilmesi gerekmekte. Kurumların dönüşüm sürecinde kültürel değişimin öncüsü olacak İK departmanlarına düşen sorumluluk ise belki diğer tüm departmanlardan çok daha fazla. Ne dersiniz, insan kaynağını doğru yönetmek için başka ne gibi sorumluluklar alınması gerekiyor?

Döngüsel ekonomi ile ilgili hikayeler