Ekonomik kriz bitti mi, alıştık mı?

TÜİK, ekim ayı Tüketici Fiyat Endeksi'ni (TÜFE) aylık %3,6, yıllık ise %85,6 olarak açıkladı. Böylece enflasyon 24 yıllık zirvesini yineledi. TÜFE’deki değişim bir önceki yılın aralık ayına göreyse %57,80 olarak gerçekleşti. 

• Detaylar: Bir önceki yılın aynı ayına göre en fazla artış gösteren ana grup %117,15’le ulaştırma olurken en az artış gösteren ise %33,48’le haberleşme oldu. Ekim ayında, endekste kapsanan 144 temel başlıktan 13 temel başlığın endeksinde düşüş gerçekleşirken 4 temel başlığın endeksinde değişim olmadı. 127 temel başlığın endeksinde ise artış gerçekleşti. TÜFE’de aylık olarak en yüksek artış gösteren ürünler %26,23 ile sebzede görüldü. Bu artışı %12,72 ile makarna çeşitleri ve %12,38 ile kadın giyim takip etti. 
• ENAGrup: Bağımsız akademisyenlerin oluşturduğu Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG), ekimde aylık enflasyonu %7,18, yıllık enflasyonu %185,34 hesapladı.

"Eriyen" gelir 

Verilerle incelediğimizde bu sayılar aydan aya artış gösteriyor, artışın artışını izliyoruz. Devamlı olarak ürünlerin ve harcama kalemlerinin fiyatlarında artış yaşanırken gelirde ise aynı oranda değişimler meydana gelmiyor. Bu da geçtiğimiz yıl yaşanan kur krizinin enflasyonla birleşmesiyle Türk lirasında yani vatandaşın gelirinde "erime" oluşturuyor. CHP Genel Başkan Yardımcısı Veli Ağbaba bu erimeyi şöyle gösteriyor:

Neler oldu? 

Türkiye geçtiğimiz yılın eylül ayında yeni bir ekonomi modeline geçti. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, "Benden faizleri düşürmeyi beklemeyin. Bir Müslüman olarak naslar neyi gerektiriyorsa onu yapmaya devam edeceğim; hüküm bu." ifadeleriyle açıklanan politikayla neredeyse tüm dünyada faizler yükselirken TCMB politika faizini düşürmüş veya sabit tutmuştu. Böylece faiz 13 ayda %19’dan %10,5’e kadar indirilmişti.

• Enflasyon: Yeni ekonomi politikasının ardından düşürülen faize karşı enflasyon hız kesmeden arttı. Öyle ki Eylül 2021’de yıllık enflasyon %19,6’yken Eylül 2022’de bu oran %83,45’e çıktı.
• Dolar kuru: Artış yalnızca enflasyonda olmadı. TCMB verilerine göre Eylül 2021’de dolar kuru ortalaması 8,53 liraydı. Dolar kuru Eylül 2022’de ise 18,31 lira oldu.
• Dış ticaret açığı: Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Düşük faizle, üretimi ve ihracatı destekleyeceğiz” ifadelerine rağmen; Ocak-Ağustos 2021’de 29,8 milyar dolar olan dış ticaret açığının 2022’nin aynı döneminde 73,4 milyar dolara kadar çıktığı görülüyor. 
• Ya vatandaşın cebi? Yukarıda bahsettiğimiz üzere bu artışlara rağmen gelirde herhangi bir değişim olmaması, kayba yol açıyor. Para biriminin değersizleşmesinin yanında zammın yalnızca tüketime yansıması da bunun ana etmenlerini oluşturuyor. Her gelir grubundan insanın aynı oranda yaptığı temel alışveriş kuşkusuz gıda. Bu kapsamda enflasyonun açıklanmasının ardından Twitter’da gıda ürünlerinin fiyat değişimlerine ilişkin yapılan paylaşımlarla her vatandaşın cebine yansıyan durumu anlatmak istedik: 

Ayrıca bakınız: Tüketici Birliği Federasyonu

“Geçinememe” alışkanlığı 

Aydan aya artış gösteren kalemlere karşı değişmeyen gelirin vatandaşlarda “geçinememe alışkanlığı” oluşturduğunu; siyasiler için ise “ekonomik kriz bitiyor/biteyazıyor” söylemlerini türettiğini gözlemledik. “Nedir bu geçinememe alışkanlığı?” derseniz, okurlarımızdan 26 yaşındaki özel sektör çalışanı Ela, kendi yaşadıklarını şöyle anlatıyor: 

“Şöyle söyleyeyim artık kaşar peynirini misafir gelirse alıyoruz, bunun dışında kahvaltıda kaşar peyniri görmeyeli o kadar uzun zaman oldu ki. Kişisel bakım alışverişi en sevdiğim alışkanlıklarımdan biriydi, makyaj yapmayı da severdim; ama sağ olsun enflasyon sayesinde doğallığa alıştım (gülüyor). İşin garip tarafı ise bundan üç-dört ay önce her yerde konuştuğum tek konu buyken artık konuşmuyorum. Bunun asıl nedeni sanırım çok yoruldum, umudum da kalmadı.”

Emekli, 2 çocuk babası 60 yaşındaki Kenan ise “Geçen yıl markette alışveriş yaparken peynirin çeşitlerini alıyorduk. Örneğin dil peyniri, taze kaşar peyniri, isli peynir vb. Şimdi tek çeşit peynir almak zorundayız. Hatta bir hafta sebze bir hafta da et alarak sürdürüyoruz alışverişimizi. Her markete gittiğimizde aynı konuyu konuşmaktan da yorulduk çünkü her alışverişte aynı ürün zamlanmış olarak soframıza geliyor. Aynı şey pazar alışverişlerinde de geçerli pazardan alışverişlerde bir hafta sadece sebze bir hafta sadece meyve bu şekilde idare etmeye çalışıyoruz.” ifadeleriyle durumu özetliyor. 

Twitter’da bir kullanıcı da TÜİK’in açıkladığı verilere karşılık şu paylaşımda bulunmuş: 

Krizin "biteyazması"

Hazine ve Maliye Bakanı Nureddin Nebati, henüz geçtiğimiz aylarda konuya ilişkin açıklamasında enflasyonun Türkiye'nin değil, dünyanın sorunu olduğu söylemini yineleyerek "Ülkemizde enflasyonu kalıcı olarak yine beraberce yeneceğiz. Vurguladığım gibi bizim önceliğimiz; üretim ve istihdam." demişti. 

• Ya önceden? Nureddin Nebati göreve geldiği günlerde katıldığı bir televizyon programında (Aralık 2021'de) enflasyona ilişkin açıklamasında "Enflasyonun önümüzdeki yıl geleceği noktaları düşününce heyecanlanıyorum. Hani hep hayal edersiniz ya şöyle bir uyusam da 6 ay sonra uyansam diye, bir uyuyun 6 ay sonra uyanın, Türkiye'de çok farklı noktalara gideceğiz." demişti.  Ocak ayındaki açıklamasında Nebati "Enflasyon ocakta pik yapar ama Haziran 2023'te tek hane olur." demiş, şubatta ise "Enflasyon nisan ayında %50'nin altında tepe yapacak." ifadelerini kullanmıştı. Nisan ayında ise Nebati "Enflasyon şu anda %60'ın üzerinde, problem mi, problem, ama faiz kıskacından da çıkarttık. Enflasyonun yıl sonunda kalıcı bir şekilde inmesini bekliyoruz." demişti. 

Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 2011 yılındaki bir mitingde enflasyon hakkında söyledikleri: