Filozoflar Sanat Deneyimi Üzerine Düşünüyor...

Felsefenin ontoloji, siyaset, mantık gibi şanlı kolları varken neden estetik ve sanatla ilgilendiğim soruluyor genelde. Sanıyorum çoğu insan sanatla ilgilenmenin zengin hobisinden öte bir şey olmadığını düşünüyor. Öyle ya iyi bir resim ya da heykel ancak ev dekore edebilir...

Her ne kadar geleneksel anlamda bir sanatçı olmasam da sanat deneyimini önemseyen, sanat üzerine düşünen bir izleyiciyim. Burada geleneksel anlamda sanatçı değilim derken kastettiğim, bireysel sanatsal üretimlerimizin dışındaki büyük S’li “Sanat”. O, kendi tarihsel sürecine sahip, sektörleşmiş bir alan. Elbette ben bu profesyonelleşmeden söz etmiyorum. Fakat ben herkesin sanatçı olabileceğini, hatta herkesin farkında olsun ya da olmasın, sanat ürettiğini düşünüyorum. 

Nasıl derseniz, "Birine seni özledim." demek yerine "Sen yokken zaman daha yavaş akıyor..." dediğinizde, kullanılmış bir meyve suyu şişesine estetik dokunuşlar yaparak ondan yeni bir şey yarattığınızda, gün batımında ortaya çıkan sarı ve kızıl renklerden büyülenip telefonunuzla onu en iyi açıdan çekmeye çalıştığınızda aslında sanat üretiyorsunuz. Yani doğrudan pratik bir fayda sağlamadığınızı bildiğiniz halde yine de yaratma dürtüsüyle harekete geçtiğinizde aslında siz de sanatçı oluyorsunuz ama küçük -s'li olanından. Bu yüzden sanat deneyimine dair bilinçli bir farkındalık yaşamlarımıza farklı açılardan doyum getirebilir gibi gözüküyor. En azından çoğu filozof böyle düşünmüştü.

Eski ya da yeni biçim ile olsun, sanat deneyiminin ne olduğu konusunda filozofların ne düşündüğüne bakalım. 

• Cicero, “Bir ressam, gölgelerde ve çıkıntılarda kim bilir bizlerin göremediğimiz neleri görür!” demişti. Benzer bir şekilde 20.yüzyılda yaşamış kıta felsefesinin ünlü temsilcilerinden Martin Heidegger de sanatın varlığın kendini açma biçimlerinden biri olduğunu söyler. Nitekim gündelik hayatımızda nesnelerle araçsal bir ilişki kurarız. Buna karşın sanat sayesinde nesnenin araçsal kullanımından uzaklaştığımızda o şeye ilişkin daha kökensel bir farkındalık yaşamamız mümkün hale gelir. Örneğin, Vincent Van Gogh’un "Bir Çift Ayakkabı" adlı resminde kişiye hizmet etmiş bir ayakkabı, temsili dolayısıyla, artık araçsallığını yitirir. Böyle olunca ayakkabı bize bir hikaye anlatmaya başlar. Ayakkabının şeyliği, aslında onun araçsal kullanımında değil, insan ile kurduğu varoluşsal ilişkide ortaya çıkar. Bu bağlamda Heidegger, Sanat Eserinin Kökeni adlı eserinde sanatı üstü örtülü hakikatin ortaya çıkmasının olanağı olarak görür. 
• Friedrich Nietzsche’ye göre ise sanat, mutlak hakikatin yokluğunda insanın anlamsızlık denizinde savrulup durmasını engelleyebilecek tek gemidir. (Katılmamak elde değil!) Kişinin hem kendi varoluşunu ve hem içinde yaşadığı dünyayı dönüştürmenin en iyi yoludur. Anlamsızlıkta anlam üretmeye çalışıyoruz daima, böylelikle hem yaşamı olumluyor, hem de bir bakıma kendimizi yapıtlarla daha değerli, kutsal bir hale getiriyoruz.
• Aristoteles ise Poetika adlı eserinde “katharsis” kavramıyla sanatın sakıncalı tutkulardan arındıran bir işlevi olduğunu söyler. İzleyici sanat deneyiminde kendini hikayenin kahramanlarının yerine yerleştirir. Böylelikle kendisini kahramanın yerine yerleştiren izleyici eser deneyimi sayesinde pek çok duygu durumuna sürüklenir ve akabinde bir çeşit duygu boşaltımı ile dinginliğe erişebilir.
• Robert Vischer ise “einfühlung” (özdeşleyim) adını verdiği bir kavramla izleyicinin kendi gerçekliğinden çıkarak eserin kurgusal dünyasında kendini yeniden bulabileceğini söyler. Bir roman okurken kendinizi hangi karakterle neden özdeşleştirdiğiniz veya bahsedilen kurgusal durumda siz olsaydınız hangi tavrı takınacağınız, aslında sanat deneyimi sayesinde kendi benliğimizi keşfetmemize yol açabilir. 
• Sigmund Freud ise sanat deneyiminden ziyade sanatçının sanat üretimine odaklanır. Bilinçdışında bastırılan dürtülerin doyumunun, yani haz gereksinimlerinin karşılanması gerekir. Fakat bu doyum iç ve dış engeller nedeniyle kimi zaman sekteye uğrar. Bu engellenme ile dürtüler, sanat aracılığıyla başka bir biçimde varsayımsal olarak doyurulur. 
• Immanuel Kant ise estetik deneyime çok daha toplumsal bir anlam yükler. Nitekim estetik deneyim bireysel oluşuyla değil, öznelerarası duygudaşlığın zemini olmasıyla önem kazanır. Güzel amaçtan bağımsız olsa da, sosyal iletişim yönünde yaptığı etkiyle kişiye bir türün parçası olduğunun farkındalığını sağlar. Beğeni yargısının öznel koşullarımızı aşmamızı talep etmesi insanda varolan bir çeşit sosyal duyguya işaret eder.

Böylelikle şeylerin sıradanlıklarını aşan bir farkındalıkla estetik bir görme geliştirme, anlam yaratarak yaşamı zenginleştirme, duygu salınımı dolayısıyla rahatlama, kendi bilincimizin karanlık noktalarına temas ederek kendinle tanışma gibi imkanlara işaret ederek sanatın ne işe yaradığı sorusu yanıtlanabilir. Eğer bir işe yaraması gibi bir talebiniz varsa.

O yüzden "dilozof on the road" serüveni boyunca sıklıkla sanat deneyimi yaşamayabileceğim mekanlara gitmeyi planlıyorum. Bu deneyimlerin verdiği ufukla, tüm dünya deneyimlerimizi tıpkı sanat deneyimi gibi estetikleştirmeyi başarırsak kim bilir belki yürümek dahi dans etmek kadar güzel olabilir. Gelecek sayıda görüşmek üzere, merakla ve sanatla kal!