Geçmiş, günümüz, gelecek: Maskeler

Tarihe bir yolculuk yaptığımızda, maske kullanımının çok eski bir pratik olarak hayatımızda yer aldığını görüyoruz. Uzun bir süre boyunca ritüellerin merkezinde insanların ruh ve düşünce dünyasına köprü olan maskeler; doğurganlığı, tarımı ve yağmuru dileyen, kötülüğü önleme ve hastalığı iyileştirmeyi amaçlayan törenlerde yer aldı. Toplumsal ritüellerin ötesinde; avcılıkta, sahne sanatlarında, sporda ve savaşta farklı amaçlarla kullanıldı. Günümüzde zorunlu bir koruma mekanizması işleviyle yer alan maskeler, bu amacının ötesinde kendini yeniden üreten bir sembol olarak sanatta, politikada ve sosyal yaşamımızda yer alıyor. Bugün kolektif anıları, fikirleri, mücadeleleri taşıyan maskelerin tarihine, günümüze ve geleceğine dair kısa bir yolculuk yapıyoruz.

Ritüeller: Maskeler, ritüel nesne işlevleriyle tarihin farklı uygarlıklarının korkuları, inançları, ahlak pratikleri hakkında çok şey söylüyor.  Afrika kıtasından Kuzey Amerika toplumlarına kadar, tarih boyunca insanlar çamur, ahşap, kemik ve metal gibi malzemelerle maskeler üretti. And kabilelerinde şamanlar, maskeler aracılığıyla öbür dünya ile iletişim kurarken, kimi Afrikalı kabileler de maskeleriyle doğaüstü varlıklarla iletişime geçtiğine inanıyordu. Antik Yunan tiyatrolarında ise, aktörler karakterlerini ifade etme biçimlerini güçlendirmek için maske taktılar. Maskelerle yeni kimlikler kazanan oyuncular, tasvir etmeye çalıştıkları karakterin görünümüne yaklaştı. Seyirciler karakterlerin ruh hâllerini çok uzaklardan deneyimleyebildi. Böylece belki de tarihteki ilk özel efekt, maskelerle doğdu. Latince kişilik anlamına gelen persona kelimesi de, bir maske tarafından yaratılan, bir aktör tarafından oynanan bir rol veya karakter anlamına geliyor. Günümüzde, DC Comics ve Marvel süper kahraman maskeleri de bu tarihi geleneğe dayanıyor. 

Gizem, özgürlük, hastalık: Venedik'te ise maske yapmak bir sanattı. Maske geleneği, 13. yüzyılda Venediklilerin düzenledikleri eğlencelerde kimliklerini gizleme amacıyla başladı. Bu eğlenceler, maskelerin ardında gizlenen farklı sosyal sınıflara ait yüzlerin bir arada olduğu belki de tek zamandı. İnsanların, farklı gruplarla etkileşim kurmak istediği durumlarda daha özgürce hareket etmelerini kolaylaştırdı. Bunun yanında, 17. yüzyılda vebadan korunan doktorlar tarafından giyilen uzun gagalı veba maskeleri de zamanın kalıcı görsel simgelerinden biri hâline geldi.

V for Vendetta: Günümüzde, dünyanın hemen her bölgesindeki eylemlerde göstericilerin yüzündeki V for Vendetta maskeleriyle maskeler, ardında bir fikir, gizlilik ve aidiyet duygusunu taşıyan bir işlev kazandı. V For Vendetta çizgi romanına ve filmine ithafen, otorite karşıtı gruplara bağlılığı gösteren bir kimlik aracı hâline geldi. Hacker aktivist grup Anonymous'un eylemlerinde yer almasının ardından, Wall Street işgallerinden Hong Kong protestolarına ve Arap Baharı’na kadar protestoların en büyük sembolü oldu. 

Maske takmak suç değildir: Geçtiğimiz yıl, Hong Kong hükümetinin aylarca süren protestoları durdurmak amacıyla maskeleri yasaklamasının ardından, kitleler bu duruma ”Maske takmak suç değildir." şeklinde sloganlarla cevap vererek anonimliğe vurgu yaptı. Pandemi döneminde gerçekleşen protestolarda da, daha iyi çalışma koşulları talep eden sağlık çalışanları, Black Lives Matter protestosuna katılanlar, pride etkinliklerinde yer alan LGBT toplulukları, çevre haklarını savunan aktivistler, tıbbi amaçla kullandıkları yüz maskelerinde kelimeler, semboller, renkler ve farklı tasarım araçlarıyla düşüncelerini ifade eden izler taşıdı. Maskeler, bir politik bir duruşu taşıyan, bir cinsel tercih ifadesini gösteren, hak taleplerini dile getiren nesneler olarak işlevsellik kazandı.

Japonya'da maske: Kimi coğrafyalarda maske, tıbbi ve farklı kültürel amaçlarla uzun yıllardır günlük yaşamda yer alıyordu. Akademisyen Mitsutoshi Horii’nin, Japonya’da tarihsel olarak maske kullanımının yaygın oluşuna ilişkin ortaya koyduğu tarihsel inceleme yazısında, maskelerin kişisel alana sahip olma duygusunu stil ile harmanlayan bir trend hâline gelmesinden kentleşmeyle yaşanan dönüşümle ortaya çıkan zararlı gazlardan korunmaya uzanan nedenlerle Japonya'da günlük yaşamda uzun yıllardır farklı işlevlerle kullanılmasını inceliyor. 

Çağdaş sanat ve aktivizm: Geçtiğimiz aylarda, sanatçı ve aktivist Ai Weiwei için de maskeler, politik bir aktivizm kanvasına dönüştü. Weiwei, insan haklarına dikkat çeken mesajlarını yüz maskelerine taşıdı. “Bir yüz maskesi sadece üç gram ağırlığında; ancak onlara kimin sahip olduğu ve kimin olmadığı çok fazla devlet argümanı taşır.” diyen Weiwei, maskelerin tarih boyunca birçok sosyal ve siyasi anlam taşımasından ilham aldığını söylemişti. 

Gelecek: Virüsün yayılmasını önleyen tıbbi amaçlı maskeler uzun bir süre yaşamımızın zorunlu bir parçası olacak. Hatta korunma amacının ötesinde maskeler, bir duyguyu iletme, bir fikri taşıma işlevi ile hayatımızda daha fazla yer alabilir. Toplumların gittikçe daha fazla gözetime dayalı hâle geldiğini, sosyal medya dışında ifade araçları aradığını ve etkileşimlerimizin çoğunu gerçekleştirdiğimiz dijital dünyada bir nevi maskelendiğimizi düşünürsek, maskelerin daha yaygın bir şekilde kimlik, aidiyet, cinsel yönelim ve politik duruşların yansıdığı bir kanvasa dönüşebileceğini ve bir norm hâline gelebileceğini söyleyebiliriz. 

Jim Carrey filmi The Mask'de Dr. Newman, mecazi olarak “Hepimiz maske takıyoruz.” der. Dr. Newman'ı şimdi daha iyi anlıyoruz, değil mi?