‘Gizli aşk bu, söyleyemem derdimi hiç kimseye’: ‘Hiç’ üzerine bir derleme

Nihavent makamındaki "Gizli aşk bu" şarkısını babam çok severdi. Özellikle kadife gibi pürüzsüz, buğulu ve gizemli tonuyla iz bırakan rahmetli Behiye Aksoy’un sesinden bu şarkıyı dinlemek isterdi.

Gizli aşk bu, söyleyemem derdimi hiç kimseye
Zevke veda, neşeye de veda artık her şeye

Sevdim amma görmüyor bak gözlerim hiç kimseyi
Gizli aşk bir gizli dertmiş, feda ettim her şeyi

Arzular bir bir hayal oldu
Baharımın gülleri soldu
Gönlüm, hicran, hasret, gamla doldu

Şarkının sözlerinde geçen “hiç” sözcüğü, birden fazla anlam ve işlevde kullanılabilen çok zengin bir sözcüktür. Japon sinemasının dünya çapında en büyük ustalarından biri olan Yasujirō Ozu'nun mezar taşı, isminin veya fotoğrafının yer almamasıyla bilinir. Bunun yerine mezar taşında sadece, Zen Budizmi felsefesinde “hiçlik” anlamına gelen Japonca ‘Mu’ (無) kanji  karakteri kazılıdır. 

Farsça kökenli bir sözcük olan “hiç” olumsuz cümlelerde fiilin anlamını pekiştiren, soru cümlelerinde belirsizlik ya da olasılık bildiren, “değersiz, boş şey” anlamlarına gelen çok işlevli bir sözcüktür.

TDK Sözlüğü, “hiç”in kullanımlarını şöyle verir: 

1. Olumsuz yargılı cümlelerde fiilin anlamını pekiştiren bir söz. 

2. Soru cümlelerinde belirsiz bir zamanı anlatan bir söz: Hiç ava gittiniz mi? 

3. Bir soruya açık cevap verilmek istenmediğinde cevap cümlesinin başına getirilen bir söz: -Ne gördün? -Hiç.

4. Boş, değersiz, önemsiz olan şey, kimse: Bir hiç için darıldı. O benim gözümde hiçtir. hiç de kesinlikle, katiyen: Dersleri hiç de iyi deǧil. 

Hiç değil asla, kesinlikle: -Küçük tıpkı dedesi. –Hiç deǧil. 

Hiç değilse (veya olmazsa)

1. Önemli olmasa bile, başka bir şey olmasa bile: “Bu mahluk hiç deǧilse, hep aynı noktada dönüp dolaştıǧının farkında deǧil.” Y.K.Karaosmanoğlu. 

2. en az: “Hiç deǧilse şu avuç içi kadar havuza bir fıskiye koysalarmış ya…” T. Buğra. 

3. bari: “İnsan hiç olmazsa arada bir uǧrar. / Böyle ihmalci değildin önceleri.” B. Necatigil. 

Hiçe saymak (veya indirgemek) önemsememek, önem vermemek. 

Hiç mi hiç Kesinlikle, hiç: “Seni artık hiç mi hiç anlamıyorum.”

Hiç yoktan Hiçbir sebep ve zorunluluk yokken, sebepsiz olarak: “İki mahpus baş başa verip konuştuktan sonra hiç yoktan bir kavga çıkardılar. Emine'yi bir iyi dövdüler.” R. H. Karay

Aşağıda görüleceği üzere dil bilimciler arasında “hiç” sözcüğüne dair bir görüş birliği sağlanamamıştır. “Hiç” ve “hiç”in yer aldığı yapılar, dil bilgisi kitaplarında birbiriyle çelişen farklı görevlerle ele alınmıştır. Hiç’in edat, zarf, ünlem, bağlaç görevlerinde kullanıldığına dair bu bilgiler, tartışmaya açıktır.

Yazar ve dil bilimci Haydar Ediskun “hiç”i “Bulunduğu cümleyi olumsuz cümle yapar.” biçiminde tanımlar. Bu sözcüğü edatlar ve bağlaçlar içinde değerlendirmiştir. “Hiç olmazsa” yapısını kimi yerde bağlaç kimi yerde edat olarak; “hiç de”, “hiç değilse” yapılarını ise edat olarak görevlendirmiştir.

Dil bilimci Doğan Aksan yönetiminde hazırlanan Sözcük Türleri kitabında “hiç”, “hiçbir” belirteç (zarf) olarak ele alınır; ancak kitapta verilen şu örnekte bu görevde değil de zamir görevindedir. 

“Ben şimdi ne küçüğüne ne büyüğüne hiçbirine ağzımı açıp bir şey söylemiyorum.”

Dil bilimci Mehmet Hengirmen bağlaç olarak ele aldığı “hiç olmazsa”, “hiç değilse” yapılarının cümleleri koşul anlamıyla bağladığını ileri sürer: 

“Çok yorgunsun, hiç olmazsa biraz dinleniver.”

Yazar-filolog Tahir Nejat Gencan kesinlik belirteçleri içinde ele aldığı “hiç”in olumsuzluğu pekiştirmek ve kesinleştirmek için kullanıldığını, deyim olarak gördüğü “hiç olmazsa”, “hiç değilse” yapılarının yüklemleri belirginleştirerek durum belirteci işlevi gördüğünü belirtir. 

Prof. Dr. Zeynep Korkmaz “hiç”, “hiç mi hiç” yapılarını durum bildiren zarflar içinde kesinlik pekiştirme göreviyle, azlık-çokluk zarfları içinde aşırılık derecesi gösterme işleviyle ele alır. “Hiç olmazsa”, “hiç değilse”, “hiç yoksa”, “hiç şüphesiz” yapılarını bağlaç olarak değerlendirir. Bunların kendilerinden önce gelen cümlelere açıklama, sonra gelen cümlelere sonuç bildirme işleviyle bağlandığını belirtir. “Hiç”i olumsuzluk, ret, inkâr anlamındaki ünlemler arasında sayar.

Türkçe öğretimini zorlaştıran bu konu üzerinde zihin açıcı bir çalışma yapan Kerime Üstünova ve Meral Akkök’ün yazdıkları “Hiç’in Yer Aldığı Yapılar ve Yüklendiği Anlamsal İşlevler” başlıklı makalede şöyle bir sınıflandırma yapılmıştır:

Karşılaştırma işlevi

• Karşılaştırarak yeğleme işlevi

 “Hiç değilse Osman tahtaya kalkıyor.”, “Hiç olmazsa Osman tahtaya kalkıyor.”

• Karşılaştırarak dilek bildirme işlevi

 “Hiç değilse biraz çorba iç.”, “Hiç olmazsa teyzeni aramasaydın.”

• Karşılaştırarak kesinlik bildirme işlevi

 “Ayrılık deǧil, özlemek hiç deǧil; en büyük acı, bu giderek büyüyen boşlukmuş…”

• Karşılaştırarak yetinme bildirme işlevi

 “Hiç değilse altı ay sonra arama zahmetine katlandı.”

Reddetme işlevi

İtiraz cümlelerinde hiç de bile, hiç de deǧil yapılarından yararlanılır. Olumlu cümleye itiraz amaçlı verilen karşılıksa bu eksiltili yapı, olumsuz cümlenin yerini tutar: “- Sen kuru köfte seversin. - Hiç de bile.” (Ben kuru köfte sevmem.) Olumsuz cümleye itiraz olarak verilmişse eksiltili yapı, olumlu cümle niteliğindedir: “- Sen kuru köfte sevmezsin. - Hiç de bile.” (Ben kuru köfte severim.)

Reddetme amaçlı kullanılan “hiç de deǧil” yapısının aynı zamanda kesinlik bildirme işlevini yerine getirdiği görülür. “Yolculuǧa çıktıǧı tekne parçalanıp batınca sular neler götürmemişti ki? Gene de çok şey kaldı ona.” “Hiç de deǧil”, “Yalnız deǧildi”

Belirsiz zamanı öne çıkarma işlevi

Baştan sona “hiç”in kullanıldığı olumlu soru cümlelerinden oluşan, “Bir İlkbahar Sabahı” adlı şarkı, belirsiz zamanı öne çıkarma işleviyle güzel bir örnek oluşturmaktadır. Olumlu soru cümlelerinde zarf görevinde kullanıldığında “hiç”, bazen vurguyu yakınında olan ögenin üstüne çeker. Sorunun yanıtı evet ya da hayır olabilir: “--Bir ilkbahar sabahı güneşle uyandın mı hiç?” sorusuna verilen karşılık “--Evet uyandım.” / “--Hayır uyanmadım.” olabilir.

Olumsuzluk bildirme işlevi

“Siz hiç eski tahtalara yaǧlı boya yaptınız mı?” (Behçet Necatigil) örneğinde alıcının söz konusu ana kadar yağlı boya yapmadığı düşünülmektedir. Örnekte yer alan “hiç”, zarf görevindedir. 

Olumluluk bildirme işlevi

Olumsuz soru cümlelerinde yer alan “hiç”, cümlenin anlamını olumluya çevirmektedir. “Hiç bilmez mi?” tarzı kullanımların amacı da sorgulamak değildir. Ancak sözde soru cümlesi olsa bile bir yanıtı olacaktır. Evet yanıtı, cümlenin “bilir” biçiminde algılanmasını sağlayacaktır.

Boş vermişlik, aldırmazlık, umursamazlık işlevi

“- Burada ne yapıyorsun?” “- Hiç!”

“- Burada ne yapıyorsun?” “- Hiç! Güneşin batışını izliyorum.”

“- Burada ne yapıyorsun?” “- Hiç! Annemin gelmesini bekliyorum.” 

“- Burada ne yapıyorsun?” “- Hiç! Beni rahat bırak.”

vb. cümle örneklerinde yüklendiği anlam aynı değildir.

Kararlılık ve kesinlik işlevi

“- Cambaza gitmiyor musun?  - Hiç niyetim yok.” (Sait Faik Abasıyanık) Alıcıya yöneltilen soruya karşılık olarak verilen “Niyetim yok.” cümlesinde eylemin, sözün söylendiği anda (şimdiki zaman) gerçekleşmeyeceği bildirilmektedir. Bu cümle, “Şimdilik niyetim yok ama daha sonra kararım deǧişebilir.” düşüncesinin alıcıda yerleşmesine yol açar. Ancak cümle “Hiç niyetim yok.” biçimine getirildiğinde zamandaki sınırlandırma kalkar ve yüklemdeki zaman geleceğe taşınır. 

Tahmin bildirme işlevi

“Hiç yoksa on beşinde vardır.” cümlesinde yapılan tahminin alt sınırı bildirilmektedir.

Belirsizlik bildirme işlevi

“Hiç”, olumsuz cümledeki belirsizlik anlamını güçlendirebilir. “Ne zaman döner acaba? Valla hiç belli deǧil.” Kimi zaman belirsizliğin başka dil birimlerinin katkısıyla hafifletildiği olur. “Biliyorsun Almanların Romanya topraklarına saldırısı sürüyor. Ortalık daha da karışırsa belki hiç gelmez.” örneğinde belki, “hiç”in güçlendirdiği belirsizlik işlevini olasılığa dönüştürmektedir.

Süreklilik bildirme işlevi

Orhan Veli Kanık, “İstanbul'u Dinliyorum” başlıklı şiirindeki “Uzaklarda, çok uzaklarda / Sucuların hiç durmayan çıngırakları / İstanbul'u dinliyorum gözlerim kapalı” (Orhan Veli Kanık) dizelerinde “hiç”in katkısıyla eylemin (durmamak) süreklilik işlevine dikkat çeker. 

Nedensizlik bildirme işlevi

“Hiç yoktan birbirinizi kırdınız.”, “Hiç yoktan bu kadar yolu yürüttüler.”, “Meǧer evleri hiç yoktan satılmış.” cümlelerinde böyledir ve zarf olarak kullanılmıştır.

Kimi zaman “hiç”li yapılar, tek başına bir cümlenin yerini bile tutabilir. 

'Hiç'li yapıların kullanımında rastlanan yanlışlar

Şimdi de “hiç” ve “hiç”li yapıların kullanımında rastlanan yanlışlara bakalım. Dil bilimci Ömer Asım Aksoy Dil Yanlışları kitabında “hiç” kullanımıyla ilgili medyada yer alan metin örneklerine yer vermiştir:

“Bu istek, hiç şüphesiz Başkan Einsenhower 'in da kulağına erişmiş olmalıdır.”

“Hiç şüphesiz” kesinlik belirtecidir; eylemi “erişmiştir” olacaktı ki kesinlik kavramı tamamlansın. Oysa eylem “erişmiş olmalıdır” sözüyle olasılık gösteriyor. Bu da “hiç şüphesiz” ile uyuşmuyor. Belirtilecek düşünce, olasılık idiyse "hiç şüphesiz" kullanılmamalı, sadece "erişmiş olmalıdır" denilmeliydi.

'Her / hiçbir' karmaşası

“Onu her türlü girişimden çekinmeyen bir insan olarak tanırım.”

“Her türlü işe karışan” denir, ama “her girişimden çekinmeyen” denmez, “hiçbir girişimden çekinmeyen” demek gerekir.

“… ve… tarihleri arasında her çeşit balık avlanmayacaktır.”

Burada “her”, yanlış olarak “hiçbir” anlamında kullanılmıştır. Balığın bütün çeşitlerini avlamaya izin verilseydi “her çeşit balık avlanacaktır” denilecekti. Yani eylem olumsuz ise özneyi nitelendiren sözcüğün “hiçbir” olması, eylem olumlu ise özneyi nitelendiren sözcüğün “her” olması gerekir. Bununla birlikte “her çeşit balık avlanmayacaktır” cümlesinin doğru olabileceği bir durum da vardır: “Balığın bütün çeşitleri avlanmayacak, kimi çeşitleri avlanacak” denilmek istenmesi gibi bir durumda kullanım hatası yoktur. Ne var ki bu durumda “her çeşit balık avlanmayacak”tan sonra “yalnız şu çeşit balıklar avlanabilecek” gibi bir cümle de bulunur.

“Türkiye üzerine yapılacak her türlü baskı bizi yolumuzdan alıkoymayacaktır.”

Burada da “her türlü baskı” yerine “hiçbir baskı” denilmeliydi.

Tümü / hiçbiri karmaşası

“Esnafla, tüccarla, politikacılarla görüştük. Ve gördük ki hemen tümü …e şans tanımıyor.”

Olumsuz eylemin öznesini niteleyen sözcük, olumsuzluk belirten bir sözcük olur. Yani buradaki “hemen tümü şans tanımıyor” anlatımı “hemen hiçbiri şans tanımıyor” biçiminde düzenlenmeliydi. Eylem olumlu olsaydı “hemen tümü şans tanıyor” denilirdi.

Yazar Necmiye Alpay “tüm / hiçbir” ayrımını şöyle açıklamıştır:

“Olumlu bağlamlar için ‘tüm’, olumsuzlar için ‘hiçbir’. ‘Tüm’ sözcüğünün olumsuz bağlamlarda kullanılması, kısmi bir geçerlilik anlatır. Örneğin, ‘(...) bu yürekli dostlar, tüm kısıtlamalara da ödün vermiyorlar.’ cümlesi, söz konusu dostların bazı kısıtlamalara ödün verdiğini anlatıyor. Oysa bağlamdan anlaşıldığına göre kasıt şu: ‘(...) bu yürekli dostlar, hiçbir kısıtlamaya ödün vermiyorlar.”

Yazar Feyza Hepçilingirler bir reklam metninde “hiç” kullanımına dair yapılan bir mantık yanlışını esprili bir dille şöyle aktarmıştı: 

“Margarin ve deterjan reklamlarını birleştiren bir örnekte de iki boş deterjan kutusu getirene iki paket margarin verileceği açıklanıyor ve ısrarla belirtiliyordu: Margarinlerinizi ‘hiç para vermeden alacaksınız, yani bedava.’ ‘Hiç para vermeden’in, ‘bedava’ anlamına geldiğini bilmeyen çıkabilir mi? Belki ‘bedava’nın (bunca ‘dolaylı ödetme’ anlamı kazanmışken) ne demek olduğunu açıklama gereği duyabilirsiniz; ama tersi? Kötü!”

Yazının başında rahmetli babamı anmış, sözlerinde “hiç” sözcüğü geçen sevdiği bir şarkıyı paylaşmıştım. Cemal Süreya’nın dizelerinde “hiç” sözü geçen “Sizin Hiç Babanız Öldü mü?” şiiriyle yazıyı bitirelim:

Sizin hiç babanız öldü mü?
Benim bir kere öldü kör oldum
Yıkadılar aldılar götürdüler
Babamdan ummazdım bunu kör oldum
Siz hiç hamama gittiniz mi?
Ben gittim lambanın biri söndü
Gözümün biri söndü kör oldum
Tepede bir gökyüzü vardı yuvarlak
Şöylelemesine maviydi kör oldum
Taşlara gelince hamam taşlarına
Taşlar pırıl pırıldı ayna gibiydi
Taşlarda yüzümün yarısını gördüm
Bir şey gibiydi bir şey gibi kötü
Yüzümden ummazdım bunu kör oldum
Siz hiç sabunluyken ağladınız mı?