Görünmeyene ulaşmak için görünmez olanlar: Gazetecilikte kimlik gizleme yöntemi

BirGün muhabiri Ebru Çelik’in CHP’nin üye katılım töreninde cast ajansları üzerinden para karşılığı figüran tutulduğunu ortaya koyduğu haber, yalnızca siyasi sonuçlarıyla değil, gazetecilik yöntemi bakımından da dikkat çekti. Çelik’in kendisini figüranlardan biri olarak göstererek yaptığı haber, aslında gazetecilik tarihinin en eski, etkili ve aynı zamanda en fazla sorumluluk gerektiren yöntemlerinden birini yeniden gündeme taşıdı.

Gazetecinin kimliğini gizleyerek bir yapının içine girmesi, gündelik habercilikte başvurulan sıradan bir yöntem değil. Ancak kamu yararı taşıyan bilgilerin başka yollarla elde edilemediği durumlarda, gazeteciliğin araçlarından biri olarak kullanılıyor. Bu yöntemin etkisi de çoğu zaman gazetecinin dışarıdan gözlemlemekle yetinmeyip olayın işleyişini doğrudan deneyimlemesinden kaynaklanıyor.

Ebru Çelik’in haberinin dayandığı gazetecilik yönteminin köklerini anlamak için 19. yüzyıla kadar gitmek mümkün.

Akıl hastanesinde geçen 10 gün

Kamuoyunda Nellie Bly adıyla tanınan Amerikalı gazeteci Elizabeth Cochrane Seaman, 1887’de yayımlanan haber dizisi için akıl hastası rolüne girmişti. New York’taki Blackwell’s Island akıl hastanesine yatırılan Bly, burada 10 gün geçirmiş; hastaların maruz kaldığı kötü muameleyi, sağlıksız koşulları ve kurum içindeki ihmalleri birinci elden gözlemlemişti.

• Bly’ın çalışması yalnızca büyük ilgi uyandırmakla kalmadı, kurumun koşullarına ilişkin resmî bir soruşturmanın başlamasına da katkı sundu. Gazetecinin görünür olmaktan çıkıp araştırdığı yapının içine girmesi, kamuoyunun başka türlü ulaşamayacağı bilgilerin açığa çıkarılmasını sağladı.

Benzer bir yöntem, yaklaşık bir asır sonra Alman gazeteci Günter Wallraff tarafından kullanıldı. Wallraff, 1985’te yayımlanan ve Almanya’daki göçmen işçilerin karşılaştığı ayrımcılığı ve sömürüyü anlatan çalışması için “Ali Levent” adıyla Türk bir işçi kimliğine büründü. Saçlarını koyu renge boyadı, koyu renkli lensler kullandı ve farklı işlerde çalışarak göçmen işçilerin günlük yaşamına içeriden tanıklık etti.

Bu araştırma daha sonra En Alttakiler adıyla kitaplaştırıldı ve 38 dile çevrildi. Wallraff’ın çalışması, kimlik gizleme yönteminin yalnızca bilgi toplamaya değil, görünmez kılınmış bir toplumsal deneyimi doğrudan aktarmaya nasıl hizmet edebileceğini gösteren en bilinen örneklerden biri oldu.

Türkiye’den yakın dönem örnekleri

Türkiye’de de gazetecilerin başka türlü erişilemeyecek yapılara ulaşmak amacıyla kimliklerini gizlediği çalışmalar oldu. Gazeteci Filiz Gazi, 2023’te başını örterek Adıyaman’daki Menzil köyüne gitmiş ve tarikatın dışarıdan görülmesi güç işleyişini okurlarına aktarmıştı. Gazeteci Hale Gönültaş da yıllar boyunca insan ticareti, çocuk istismarı, göçmen kaçakçılığı ve kapalı toplumsal yapılar üzerine yaptığı araştırmalarda zaman zaman kimliğini gizleyerek bilgiye ulaşmıştı.

• Bu örneklerin ortak noktası, gazetecinin yöntemi haberin önüne çıkarmak için değil, kamunun ulaşamadığı bir gerçeği görünür kılmak amacıyla kullanmasıydı.

Ebru Çelik’in figüran olarak katıldığı organizasyona ilişkin haber de bu gelenek içinde değerlendirilebilir. Burada gazetecinin rolü, siyasi bir etkinliği yönlendirmek değil; etkinliğin nasıl organize edildiğini, katılımcıların hangi yöntemle bulunduğunu ve kamuoyuna sunulan görüntünün gerisinde nasıl bir mekanizma bulunduğunu belgelemekti.

Kimlik gizlemek hangi koşullarda meşru olur?

Gazetecinin gerçek kimliğini açıklamadan bilgi toplaması, meslek etiği açısından daima dikkatle değerlendirilmesi gereken bir yöntem. Çünkü gazeteciliğin temel ilkeleri arasında açıklık, doğruluk ve dürüstlük bulunuyor.

Medya Ombudsmanı köşesinde gazeteci Faruk Bildirici’ye 2012’de yöneltilen bir soru, bu tartışmanın sınırlarını gösteren örneklerden biriydi. Hürriyet’in spor sayfasında yayımlanan bir haberde muhabirin, Fenerbahçeli futbolcu Miloš Krasić’in oturduğu sitenin yöneticilerine kendisini telefonda “Fenerbahçe yöneticisi” olarak tanıttığı belirtilmişti. Bir okur, haberin kimlik yanıltması yoluyla yapılmasının gazetecilik ilkelerine uygun olup olmadığını sormuştu.

Bildirici yanıtında şu değerlendirmeyi yapmıştı:

“Gazetecilik, şeffaf yöntemlerle, dürüstlükle yapılması gereken bir meslek. Ne ajanlık yöntemleri kullanmak yakışır biz gazetecilere, ne de kimliğini gizleyip insanları yanıltmak. Kuşkusuz gazetecinin kimliğini gizlemesini zorunlu kılan istisnai durumlar da olabilir.”

Bu istisnanın belirlenmesinde temel ölçüt kamu yararı. Haberin başka yöntemlerle yapılıp yapılamayacağı, kullanılan yöntemin elde edilen bilgiyle orantılı olup olmadığı, gazetecinin olayın akışını değiştirip değiştirmediği ve haberin doğrulanabilir biçimde sunulup sunulmadığı da etik açıdan bir değerlendirme yaparken önemli.

Haber neden bu kadar ses getirdi?

Ebru Çelik’in haberinin bu kadar geniş bir tartışma yaratmasının nedenlerini Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi akademisyeni Gökhan Bulut’a sorduk. Bulut’a göre haberin bu kadar etkili olmasının üç temel nedeni bulunuyor:

"İlki, Türkiye'de siyasal temsil rejiminin geçirdiği dönüşümü ve siyasetin katılım alanı olmaktan çıkarılıp seyirlik bir gösteriye dönüştürülmesini görünür kılması. Rozet törenine parayla figüran taşınması pratiği, Türkiye’de son yıllarda yaşanan depolitizasyonun ve siyasal boşluğun simgesidir. Yoksullaştırılan kitleler siyasetin aktif öznesi ya da yurttaşı olmak yerine bir organizasyon şirketinin temin ettiği görsel dekora dönüştürülmüştür. Herhangi bir toplumsal tabana organik olarak yaslanamayan bir siyasal çizgi, kitle desteğini ancak piyasadan satın aldığı 'figüranlarla' simüle edebilmektedir. Bu durum, siyasetin düşünsel ve toplumsal içeriğinin büyük ölçüde boşaldığını da gösterir. Haber, bu sosyolojik ve siyasal gerçekliği son derece açık şekilde ortaya koyduğu için bu derece etkili oldu. 

Haberin bu derece tartışılmasının ikinci nedeni, butlan CHP'sinin bu gösteri içinde üstlendiği figüran rolünü deşifre ederek bu partinin içinde bulunduğu siyasal meşruiyet krizini somut biçimde ortaya koymasıdır. İktidarın, bir sonraki seçimlerde kazanma ihtimali çok yüksek olan bir partiyi ve o partinin kadrolarını saf dışı bırakmak için giriştiği operasyonlar, belediyelerin ardından partinin yönetimine kadar uzandı. Bu aşamada, desteğinin yanı sıra saygınlığını dahi yitirmiş Kemal Kılıçdaroğlu’nun hukuk dışı yollarla CHP’nin başına getirilmesi halkın geniş kesimlerinde siyasal bir 'figüranlaşma' olarak görüldü. Ebru Çelik’in haberi, doğrudan bunu ele almamakla birlikte bu yargıya kanıt olarak değerlendirildi."

Gazeteciliğin temel işlevi: Görünenin ardındakini göstermek

Bulut’a göre haberin ses getirmesinin üçüncü nedeni doğrudan gazetecilik mesleğiyle ilgili. Uzun süredir siyasi, ekonomik ve hukuki baskılarla karşı karşıya bulunan gazetecilik, kimi zaman resmî açıklamaları aktarmaya veya kamuoyuna zaten açık olan gelişmeleri izlemeye sıkışıyor. Oysa gazeteciliğin temel işlevlerinden biri, görünen olayın arkasındaki mekanizmayı ortaya çıkarmak. 

Bulut bu durumu şöyle anlatıyor:

“Gazetecilik, yurttaşların ulaşamadığı bilgilere kamu adına ulaşma mesleği ve bunun için gösterilen çabadır. İktidar ilişkileri yalnızca devlet kurumlarında değil şirketlerde, tarikatlarda, siyasal yapılarda ve ekonomik ağlarda da kendilerini görünmez kılacak mekanizmalar üretirken gazeteciliğin kamusal işlevi tam da bu görünmezliği teşhir etmektir. Diğer yöntemlerin işlemediği veya engellendiği durumlarda gazetecinin kimliğini gizleyerek bilgiye ulaşması, kamu yararının ortaya çıkarılması için gereklidir.”

Bu bakımdan Çelik’in haberi, yalnızca siyasi bir organizasyondaki usulü ortaya çıkarmadı. Gazetecinin sahaya girerek, ilan sürecini takip ederek ve organizasyonun parçası hâline gelerek elde ettiği bilgi, gazeteciliğin toplumun doğru bilgiye erişimindeki rolünü de yeniden hatırlattı.

Bu yöntem neden daha az kullanılıyor?

Türkiye’de gazetecilerin açık kaynaklardan ulaştıkları bilgiler veya resmî belgeler nedeniyle dahi soruşturmalara maruz kalabildiğini hatırlatan Bulut, kimlik gizleyerek yapılan araştırmalardaki risklerin çok daha yüksek olduğuna dikkat çekiyor:

"Türkiye’de Resmî Gazete’de yayımlanan bir bilgiyi paylaşmak bile soruşturmaya konu oluyorken ancak kimlik gizleyerek ulaşılabilecek bilgilerin haberleştirilmesiyle karşılaşılabilecek riskler, gazetecilerin mesleklerini yaparken—doğal olarak—bir nebze geri çekilmesine neden olabilir. Zaten Ebru Çelik, BirGün internet editörleri Uğur Koç ve Berkant Gültekin ve Sözcü TV'den muhabir Nedim Bayhan’ın bu haberler nedeniyle ifadeye çağırılmış olması da bu geri çekilmeyi artırmayı da hedefliyor."

Yöntem haberin önüne geçmemeli

Nellie Bly’ın akıl hastanesinde ortaya çıkardıkları, Günter Wallraff’ın göçmen işçilerin yaşadığı sömürüyü görünür kılması, Filiz Gazi’nin Menzil yapılanmasına ilişkin araştırması veya Hale Gönültaş’ın kapalı yapılara ulaşmak için kullandığı yöntemler aynı temel noktada birleşiyor: Gazeteci, hikayenin kahramanı olmak için değil, kamunun göremediği yapıyı açığa çıkarmak için görünmez oluyor.

Gazetecinin bağlı kalması gereken temel sorumluluk gerçeği kamuoyuna ulaştırmaktır. Gazeteci başkalarına zarar vermediği, gerçeği çarpıtmadığı ve çıkar ilişkilerine girmediği sürece kullandığı yöntem tek başına tartışmanın merkezine yerleştirilmemelidir. Aksi takdirde teknik tartışması, anlamın önüne geçer ve sonunda da yöntem değil gerçeğin kendisi tartışılır hâle gelir.

Dikkat çekici başka bir nokta ise bu alandaki önemli örneklerin büyük bölümünde kadın gazetecilerin imzasının yer alması. Nellie Bly’dan Filiz Gazi ve Hale Gönültaş’a uzanan çizgi, gazeteciliğin sabır, cesaret ve kamusal sorumluluk gerektiren alanlarında kadınların üstlendiği öncü rolün de altını çiziyor. Bu da üzerinde ayrıca durulması gereken bir konu.