Güven ve şeffaflık: Derneklere bağış yapmadan önce nelere dikkat edilmeli?

Ahbap Derneği'ne yönelik soruşturma kapsamında derneğin kurucusu Haluk Levent ile asistanı Yeliz Kaya ve avukat Ece Güner’in de aralarında bulunduğu 14 kişi 16 Temmuz’da tutuklandı. 

• İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen soruşturmada, 6 Şubat depremlerinin ardından toplanan bağışların kullanımı ile yüksek tutarlı para transferleri incelenirken Haluk Levent ise hakkındaki suçlamaları reddediyor.

Soruşturma, Türkiye'de milyonlarca kişinin bağış yaptığı dernek ve vakıflara ilişkin güven ve şeffaflık tartışmalarını yeniden gündeme getirdi. Peki bir derneğe bağış yapmadan önce nelere dikkat edilmeli? Bir derneğin güvenilir olduğu nasıl anlaşılır?

Bağış ile yardım toplama arasındaki fark ne?

Türkiye'de günlük hayatta sıkça birbirinin yerine kullanılan "bağış" ve "yardım toplama" kavramları hukuken aynı anlama gelmiyor.

• Sosyal Politika, Cinsiyet Kimliği ve Cinsel Yönelim Çalışmaları Derneği'nin (SPoD) hazırladığı Bağış ve Yardım Toplama El Kitabı'na göre bağış, kişi veya kurumların herhangi bir karşılık beklemeden, kendi iradeleriyle yaptığı maddi katkıyı ifade ediyor. Yardım toplama ise belirli bir amaç doğrultusunda kamuya çağrı yapılarak destek istenmesini kapsıyor.

Bu ayrım mevzuata da yansıyor. 5253 sayılı Dernekler Kanunu, derneklerin tüzüklerinde belirtilen amaçları doğrultusunda bağış kabul edebilmesine imkân tanırken, 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu ise kamuya yönelik yardım toplama faaliyetlerinin usul ve esaslarını düzenliyor.

Bu nedenle her bağış çağrısı aynı hukuki kapsamda değerlendirilmiyor ve bazı yardım toplama faaliyetleri için izin alınması gerekiyor. Bağış yapmadan önce çağrının hangi kurum adına yapıldığı, hangi amaçla düzenlendiği ve resmî kanallar üzerinden duyurulup duyurulmadığının kontrol edilmesi, olası mağduriyetlerin önüne geçilmesi açısından önem taşıyor.

Derneklerin bağış kabul etmesi için önceden izin alması gerekmiyor. Ancak kamuya yönelik yardım toplama faaliyetleri birçok durumda 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu kapsamına giriyor ve izin alınmasını gerektirebiliyor.

Derneğin resmî kaydı kontrol edilmeli

Bağış yapmadan önce ilk adımlardan biri, destek verilecek kuruluşun resmî olarak faaliyet gösterip göstermediğini kontrol etmek.

• Türkiye'de dernekler İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü'nün kayıtlarında yer alıyor. Derneğin resmî kaydının bulunması, açık iletişim bilgilerine sahip olması ve faaliyetlerini kamuoyuyla paylaşması güvenilirlik açısından ilk göstergeler arasında kabul ediliyor.

Resmî internet sitesi bulunmayan, iletişim bilgileri paylaşılmayan veya hangi tüzel kişilik adına faaliyet yürüttüğü açık olmayan oluşumlara bağış yapmadan önce ek doğrulama yapılması öneriliyor.

Faaliyet ve mali raporlar incelenmeli

Bir derneğin güvenilirliğini değerlendirirken yalnızca sosyal medya paylaşımlarına bakmak yeterli olmayabiliyor. Birçok sivil toplum kuruluşu her yıl faaliyet raporlarını ve mali tablolarını internet sitelerinde yayımlıyor. Bu raporlar, toplanan bağışların hangi projelerde kullanıldığını, kurumun hangi faaliyetleri yürüttüğünü ve kaynakların nasıl değerlendirildiğini gösteriyor.

• 5253 sayılı Dernekler Kanunu’na göre dernekler, yıl sonu itibarıyla faaliyetleri ile gelir ve gider işlemlerinin sonuçlarını her yıl nisan ayı sonuna kadar mülki idare amirliğine bildirmekle yükümlü. Derneklerin amaçları doğrultusunda faaliyet gösterip göstermediği ve kayıtlarını mevzuata uygun tutup tutmadığı da yetkili makamlar tarafından denetlenebiliyor.

Bağış yapmadan önce kuruluşun faaliyetleri, geçmiş çalışmaları ve mali raporlarının incelenmesinin şeffaflık açısından önemli. Düzenli raporlama yapan kuruluşlar, bağışçıların kaynak kullanımını takip edebilmelerine de imkan sağlıyor.

Bağışın hangi hesaba yapıldığı önemli

Bağış yapılacak hesabın gerçekten ilgili kuruma ait olup olmadığı da dikkat edilmesi gereken başlıklardan biri.

• Resmî internet sitesinde yer alan kurumsal banka hesapları üzerinden işlem yapılması öneriliyor. Sosyal medya üzerinden paylaşılan kişisel isimlere ait IBAN'lara para gönderilmesi ise daha dikkatli değerlendirilmesi gereken durumlar arasında gösteriliyor.

Bağış yapılmadan önce hesap bilgilerinin derneğin resmî internet sitesinde yer alan bilgilerle uyuşup uyuşmadığı kontrol edilmeli. Bağış sonrasında dekontun, mümkünse makbuzun saklanması da olası uyuşmazlıklarda önem taşıyor.

Mevzuata göre yapılan bağışlarda alındı belgesi düzenlenebiliyor, banka aracılığıyla yapılan ödemelerde ise banka dekontu ödeme kaydı niteliği taşıyor. Elektronik alındı belgelerinin doğruluğu da karekod veya doğrulama koduyla kontrol edilebiliyor.

Bağışçıların bilgi alma hakkı bulunuyor

Bağışçı Hakları Beyannamesi’ne göre bağışçıların kuruluşun güncel mali raporlarına erişme, bağışlarının hangi amaçla kullanılacağını öğrenme ve organizasyonun yönetim yapısı hakkında bilgi alma hakları bulunuyor.

Beyannamede ayrıca bağışçıların yaptıkları bağışlarla ilgili sorularına açık ve doğru yanıt alma, bağışlarının belirtilen amaç doğrultusunda kullanılmasını bekleme ve kişisel verilerinin gizliliğinin korunmasını talep etme haklarının da bulunduğu belirtiliyor.

Sosyal medyadaki her kampanya güvenilir değil

Özellikle deprem, yangın ve sel gibi afet dönemlerinde sosyal medyada çok sayıda bağış kampanyası dolaşıma giriyor.

• Kuruluşun resmî internet sitesi ile sosyal medya hesaplarının birbiriyle uyumlu olması, iletişim bilgilerinin açıkça paylaşılması ve kampanyanın farklı resmî kaynaklardan doğrulanabilmesi önem taşıyor.

Bağış çağrılarında kullanılan internet adreslerinin doğruluğunu kontrol etmek, yalnızca sosyal medya paylaşımındaki bağlantılar yerine kuruluşun resmî internet sitesine doğrudan girerek hesap bilgilerini teyit etmek de önerilen yöntemler arasında yer alıyor.

Bağış yapmadan önce kontrol listesi

Bağış yapmadan önce şu soruların yanıtını kontrol etmek olası riskleri azaltıyor:

• Dernek resmî kayıtlarda yer alıyor mu?
• Resmî internet sitesi ve iletişim bilgileri açık mı?
• Faaliyet ve mali raporlarını düzenli olarak yayımlıyor mu?
• Bağışın hangi amaçla kullanılacağı açıkça belirtiliyor mu?
• Bağış kurumsal banka hesabına mı yapılıyor?
• Hesap bilgileri derneğin resmî internet sitesindeki bilgilerle uyuşuyor mu?
• Bağış karşılığında makbuz veya dekont alınabiliyor mu?
• Kampanya derneğin resmî hesapları üzerinden mi duyuruluyor?