Hantavirüs'ün Andes türü hakkında neler biliyoruz?

Hollanda bandralı MV Hondius adlı cruise gemisi, 1 Nisan'da Arjantin'in en güneyindeki Tierra del Fuego eyaletinde bulunan Ushuaia'dan denize açılırken kimse yolculuğun bir salgınla kabusa dönmesini beklemiyordu. 

• 23 farklı milletten 88 yolcu ve 61 kişilik mürettebat, Arjantin’den Yeşil Burun Adaları’na uzanan ve gezegenin en ücra adalarından bazılarını da uğrayacak 35 günlük “Atlantik keşif gezisi” için gemiye binmişti. Yolculuğun ilk günleri, kambur balinalar, yunuslar, albatroslar ve denizaslanları eşliğinde geçmişti.

6 Nisan'da gemide yolculuk yapan 70 yaşındaki Hollandalı bir yolcuda solunum yoluyla ilgili semptomlar görülmeye başlandı. Beş gün sonra, 11 Nisan'da bu Hollandalı yolcu, gemide hayatını kaybeden ilk kişi oldu. Aynı gemideki 69 yaşındaki eşi dahil hiç kimse bu aşamada bir salgından şüphelenmemişti. Geminin kaptanı Jan Dobrogowski yolculara şunu söyledi:

"Her ne kadar trajik de olsa, bu ölümün doğal nedenlerden kaynaklandığına inanıyoruz."

Ölen yolcunun naaşı, 24 Nisan'da St. Helena'ya ulaşan gemiden indirildi. Ancak üç gün sonra, Hondius gemisi Ascension Adası'na ulaştığında, kaptana, ölen yolcunun eşinin de gemiden ayrıldıktan sonra hastalandığı ve öldüğü bildirildi.

Aynı gün, gemide bir İngiliz vatandaşı ağır bir şekilde hastalandı ve Güney Afrika'ya nakledildi. Ardından 2 Mayıs günü gemide bulunan 80 yaşındaki bir Alman kadın hayatını kaybetti. Üçüncü ölümle aynı gün Güney Afrika'daki doktorlar, tahliye edilen İngiliz yolcudaki patojeni hantavirüs olarak tanımladılar. Hayatını kaybeden Hollandalı kadın yolcunun testi ise 4 Mayıs'ta Andes hantavirüsüne işaret etti. Ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tabloyu "salgın" olarak sınıflandırdı. 

Bu sırada geminin demirlemiş olduğu Yeşil Burun Adaları yetkilileri, gemide semptom gösteren hastaların durumunu değerlendirmek için bir sağlık ekibi gönderdi ancak "ada halkını koruma" gerekçesiyle kimsenin karaya çıkmasına izin vermedi. Yalnızca ciddi şekilde hastalanan iki mürettebat üyesinin Avrupa'daki hastanelere tahliye edilmesine izin verildi. 6 Mayıs'ta İsviçre, St. Helena’da gemiden inmiş bir yolcuda daha Andes hantavirüsü olduğu doğruladı ve böylece doğrulanmış vaka sayısı en az beşe çıktı. 

Kanarya Adaları da pek istekli değildi. DSÖ ile yapılan görüşmelerin ardından, İspanya, geminin özerk adalar grubuna demirlemesine izin vermeyi kabul etti, ancak bölge liderleri buna itiraz etti. Sonunda bir uzlaşma sağlandı ve Kanarya Adaları, tüm yolcular inene kadar geminin Tenerife kıyılarında demir atarak beklemesi konusunda anlaştı. Hondius nihayet Perşembe günü Kanarya Adaları'na doğru yola çıktı.

Tenerife kentindeki Granadilla de Abona Limanı’na iki gün boyunca demirlenen gemide, 35 yolcunun tahliye işlemleri 11 Mayıs günü tamamlanırken içeride sadece 32 kişilik mürettebatın kaldığı duyuruldu. Yakıt ikmalini tamamlayan gemi, kalan mürettebat ile Tenerife’den ayrılarak Rotterdam’a doğru hareket etti. 

Tahliye edilen 35 yolcunun karantinaya alınmasının ardından İspanya, Fransa ve ABD vatandaşı üç kişinin daha testlerinin pozitif çıktığı, bir ABD vatandaşının ise semptomları gösterdiği belirtildi. DSÖ, şu ana kadar virüsün Andes varyantına ait dokuz vakayı doğruladı.

Ancak Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, salgının yayılmasını beklememekle birlikte daha fazla vaka görülebileceği konusunda uyarıyor:

“Daha fazla vaka bekliyoruz çünkü hatırlayacağınız üzere gemideki ilk vaka 6 Nisan’da ortaya çıkmıştı ve o sırada bulaşıcı hastalık önleme tedbirleri uygulanmaya başlamadığı için yolcular arasında yoğun temas vardı. Ve bildiğiniz gibi virüsün kuluçka süresi 6-8 haftadır.”

Türkiye’deki durum

Virüsün evrimi, bulaş riskleri ve olası tedavi yöntemleri üzerine Dokuz Eylül Üniversitesi Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet Ali Öktem ile konuştuk.

Hantavirüs nasıl ortaya çıktı?

Adını Güney Kore'deki bir nehirden alan hantavirüsler, tek bir hastalıktan çok bir virüs ailesini tanımlıyor. DSÖ'ye göre bu ailede 20'nin üzerinde farklı virüs türü var. Prof. Dr. Öktem, virüsün kökeninin 1950'li yıllara dayandığını belirtiyor:

"Hantavirüs ilk defa 1950'li yılların başlarında Kore savaşı sırasında Hantaan Irmağı'nın civarında bulunan askerler arasında kümelenmiş yüksek ateş ve kanama ile ilişkili bir hastalıkla bağlantılı olarak fark edildi. O dönemde etkenin ne olduğu bilinmezken virüsün hücre kültüründe izole edilerek tanımlanabilmesi için yaklaşık 30 yıl geçmesi gerekti.

Yeni bir virüs olarak tanımlandıktan sonra, Hantaan Nehri'nin adından esinlenerek izole eden ilk hekim olan Dr. Ho Wang Lee tarafından Hantaanvirüs olarak adlandırıldı. Daha sonra aynı aileden ve benzer hastalık oluşturan başka virüslerde tanımlandıkça bu cinsten virüslere Hantavirüs adı verildi."

'Andes virüs' nedir?

Hantavirüslerin neredeyse tamamı, sıçan ve fareler başta olmak üzere kemirgenlerin idrar ve dışkısı yoluyla bulaşıyor. Bugüne kadarki verilerde, insandan insana bulaşma gösteren tek hantavirüs türü ise ağırlıklı olarak Güney Amerika’da görülen Andes virüs.

Hantavirüslerin çok büyük bir aile olduğunu vurgulayan Öktem, klinik tabloların coğrafi yayılıma göre değiştiğini söylüyor:

"Hantavirüsler çok büyük bir aile. Özellikle insanlarda sık hastalık yapanları ele alacak olursak bu virüsler doğada çok büyük çoğunlukla farklı türden kemirgenlerle taşınmaktadır ve oluşturdukları klinik tablolara göre Eski Dünya (Avrasya ve Afrika) ve Yeni Dünya (Kuzey ve Güney Amerika) türleri olarak iki büyük gruba ayrılırlar.

Eski dünya grubu, böbrek yetmezliği ve kanamalı ateşin ön planda gittiği bir hastalığa yol açarken yeni dünya grubu, akciğer ödemi ve solunum yetmezliğinin ön planda olduğu bir tabloya yol açar.

Şu anda gündemde olan, Andes virüs olarak anılan, bilimsel taksonomideki adı Orthohantavirus andesense olan virüs, bir yeni dünya grubu üyesidir; solunum ve kalp yetmezliğinin ön planda olduğu klinik tabloya neden olur."

Bir adım geriden: The New England Journal of Medicine dergisinde yayınlanan bir makaleye göre, 2018 yılında Hondius gemisinde de görülen Andes virüsle bağlantılı bir hantavirüs salgını, Arjantin’in Epuyén kentinde başlamıştı. Salgın, "sıfırıncı hasta"nı yaklaşık 100 kişinin davetli olduğu bir doğum günü partisine katılmasıyla başladı. Bu kişinin ateşi vardı ve yorgun hissediyordu; yaklaşık bir buçuk saat sonra partiden ayrıldı. O odada bulunan beş kişi daha sonra hastalandı.

• Salgının merkezindeki isimlerden Mailen Valle, sadece bir ay içerisinde babasını ve iki kız kardeşini bu hastalık yüzünden kaybettiğini dile getirdi. Valle, virüsün ilk taşıyıcısının babasıyla aynı masada oturduğunu ve bu temasın ardından ailelerin hızla yok olduğunu belirtti. Babasının cenaze töreni ise yeni bir bulaş noktasına dönüştü. Cenaze töreni sırasında, 10 kişi daha enfekte oldu. Cenazeye katılan üç kız kardeşinden biri, hastalık belirtileri gösterdikten sadece birkaç saat sonra hayatını kaybetti.

Halk sağlığı yetkilileri, durumun ne kadar tehlikeli olduğunu fark edince 100 kişi için 45 gün süren çok sıkı bir karantina uyguladı. Salgın bu şekilde nihayet sona erdi.

Hantavirüs enfeksiyonunun başlıca belirtileri neler, ölüm oranı ne düzeyde?

Hastalığın belirtileri ve ölüm oranları üzerine Prof. Dr. Öktem şu uyarıları yapıyor:

‘’Yukarıda iki ana klinik tabloya yol açtıklarını söylemiştim ancak her iki grupta virüsün alınmasından sonra bir kuluçka döneminden sonra prodromal dönem adı verilen başlangıç dönemi bulguları benzerdir. Başlangıç döneminde ani başlayan ateş, üşüme, titreme, baş ağrısı, kas ağrıları, halsizlik gibi bulgular ön plandadır. İki tablo arasındaki asıl fark bu dönemden sonra ortaya çıkan bulgulardadır.

Yeni dünya virüslerinde, akciğer ve kalp etkilenmesi belirgindir. Prodromu takiben saatler içinde öksürük, nefes darlığı, akciğer ödemi ve hipotansiyon gelişir; tablo, akciğer ve kalp yetmezliğine evrilir.

Eski dünya virüslerinde ise böbrekler etkilenir. Bunlarda prodromdan sonra hipotansiyon, idrar azalması ve ardından çok işemenin olduğu poliürik evreler gelir. Tablo akut böbrek hasarı ve kanama eğilimi ile seyreder.

Ölüm oranları etken virüslere göre değişmekle birlikte, genel olarak yeni dünya tipinde daha yüksektir. %40-50’lere varabilen oranlar söz konusudur. Son salgında şimdiye kadar 8 kişi etkilenmiş ve üçü kaybedilmiştir. Bir kişinin de durumu ağırdır.’’

Virüs nasıl bulaşıyor?

Bulaş yollarındaki en kritik farkın Andes virüsünün insandan insana geçebilmesi olduğunu belirten Öktem, "yakın temas" kavramını şöyle açıklıyor:

"Hantavirüsler temel olarak taşıyıcı kemirgenlerin idrar, dışkı ve salya gibi salgıları ile yoğun olarak çevreye atılır ve bunların bulaştığı toz, toprak ve aerosollerin solunması ile insana bulaşır. Bunun tek istisnası salgına neden olan Andes virüs (Orthohantavirus andesense) türüdür.

Andes virüsün diğer hantavirüs türlerinden farklı olarak insandan insana bulaştığı bildirilmiştir. Buna karşın Andes virüsün insandan insana bulaşıcılığı hızlı ve kolay değildir. Uzun süreli ve yakın temas gerekir. Örneğin aynı odada yatanlar, cinsel partnerler veya hastaya doğrudan bakım veren sağlık çalışanları en yüksek risk grubundadır.’’

Pandemi riski var mı?

Prof. Dr. Öktem’e göre MV Hondius gemisindeki salgın, hantavirüslerin "salgın yapma potansiyeli olmayan yerel hastalıklar" kategorisinden çıkıp Andes virüsü özelinde uluslararası seyahatle taşınabilen ve sınırlı bulaş zincirleri oluşturabilen bir risk faktörü hâline geldiğini gösteriyor. Ancak Öktem, buna rağmen küresel bir pandemi riskinin düşük olduğunu belirtiyor:

"MV Hondius yolcu gemisindeki salgın, hantavirüs tarihinde kritik bir dönüm noktasıdır çünkü bu, Andes virüsünün 'bir gemi ortamında' insandan insana bulaşma potansiyelini gösteren ilk belgelenmiş salgındır.

Arjantin'den yola çıkan gemideki salgının, başlangıçta Güney Amerika'da (Arjantin veya Şili) virüsü kapan yolcular aracılığıyla başladığı ve gemideki kapalı alanlarda diğer yolculara geçtiği düşünülmektedir. Bu olay, hantavirüslerin genellikle 'salgın yapma potansiyeli olmayan yerel hastalıklar' kategorisinden çıkıp, Andes virüsü özelinde uluslararası seyahatle taşınabilen ve sınırlı bulaş zincirleri oluşturabilen bir risk faktörü hâline geldiğini kanıtlamıştır.

Andes virüsünün insandan insana bulaşma kabiliyeti, ciddi bir halk sağlığı meselesi olsa da mevcut bilimsel veriler ve Mayıs 2026'daki MV Hondius vakası ışığında küresel bir pandemi riski çok düşüktür. DSÖ, bu durumun COVID-19 gibi bir küresel pandemiye dönüşme riskinin, virüsün hâlâ çok yakın temas gerektirmesi nedeniyle 'düşük' olduğunu vurgulamıştır."

Virüsün gemiye nasıl girdiği ve yayıldığına dair klinik verileri paylaşan Öktem; hastalardan alınan genetik haritaların, virüsün gemiye kemirgen kökenli olarak bir insanla geldiğini ve ardından insanda insana bulaştığını doğruladığını söylüyor. Ayrıca virüsün genetik yapısının, daha önce insandan insana bulaştığı kanıtlanmış olan Andes virüsün Arjantin kökeni ile tam uyumlu olduğu vurguluyor.

Tedavi ve aşıyla ilgili seçenekler neler?

Aşı tarafındaki güncel durumu ve Türkiye’deki projeleri Prof. Dr. Öktem şöyle özetliyor:

“Andes virüsü özelinde aşı stratejileri bu salgınla ivme kazanmış olsa da henüz genel kullanıma hazır bir ürün yoktur. Ülkemizde Tübitak Korunma ve Tedavi Ulusal Platformu kapsamında, AR-GE çalışmaları sürdürülen aşı projelerinden biri de benim yürütücülüğünü yaptığım Hantavirüs aşısıdır.

Ancak bu aşı, Türkiye’de dolaşımda olan bir eski dünya tipi virüs temel alınarak tasarlanmıştır.”

Hangi gruplar için risk daha yüksek?

Son olarak Andes virüsünün yakın teması sevdiğini yineleyen Öktem, "Hastayla aynı evi veya yatağı paylaşanlar, cinsel partnerler en yüksek risk altındaki gruptur. Uygun koruyucu ekipman (N95 maske, siperlik, sıvı geçirmez önlük) kullanmadan Andes virüsü vakasına müdahale eden sağlık personeli de ciddi risk altındadır" ifadelerini kullanıyor.