İki devletli çözüm, savaşı bitirebilir mi?

Avrupa Birliği (AB) Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, İsrail'in Gazze'deki askerî operasyonlarını eleştirirken iki devletli çözüm çağrısını yineledi. Borrell, "Yapmak istediğimiz şey, iki devletli bir çözüm inşa etmek. Bu yüzden bu konu hakkında konuşalım" dedi. 

Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock da İsraillilerle Filistinlilerin birarada yaşamasına imkan tanıyan iki devletli çözümün "tek çözüm" olduğunu söyledi. İki lider de AB dışişleri bakanlarının Brüksel'de İsrailli ve Filistinli en üst düzey diplomatlarla yapacağı toplantı öncesi konuştu. 

Birkaç gün önce açıklama yapan İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, hem AB'nin hem de ABD'nin ısrarcı olduğu "iki devletli çözüm"ü açık bir şekilde reddetmişti. 

"30 yıldır tutarlı bir şekilde tek bir şeyi söylüyorum. Bu çatışma bir devletin yokluğuyla değil, bir devletin varlığıyla ilgili. İki devletli çözüme karşıyız.”

Netanyahu açıkça reddediyor, ABD ve AB ise ısrarla diretiyor. Yıllardır, farklı zamanlarda yeniden gündeme geliyor. İsrail ve Filistin sorunu için iki devletli çözüm ne anlama geliyor?

Nedir? 

Norveç'in Oslo kentinde yürütülen görüşmelerin ardından 13 Eylül 1993 tarihinde ABD'nin Washington eyaletinde imzalanan Birinci Oslo Anlaşması, iki devletin üst düzeyde ilk doğrudan yüz yüze anlaşma çabasıydı. Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) Başkanı Yaser Arafat ile dönemin İsrail Başbakanı İzak Rabin'in imzaladığı anlaşmada iki devletin karşılıklı olarak birbirini tanıması kabul edildi. 

_{Foreign Policy}

"İki devletli çözüm" önerisinin hazırlığı da bu anlaşma sırasında yapılmaya başlandı. En basit hâliyle bu, mevcut İsrail devletinin yanında her iki halkın da kendi topraklarına sahip olacağı bağımsız bir Filistin devletinin kurulmasını öngörüyor, ancak bu planın önünde bir dizi engel de bulunuyor.   

Fikir Turu'nda yer alan Sky News'un konuya ilişkin haberinde "İki devletli bir çözümün önündeki en büyük engel, muhtemel bir Filistin devletinin sınırlarının ne olacağına karar vermek" ifadeleri yer alıyor. 

Birçok kişi, sınırların İsrail'in Doğu Kudüs, Batı Şeria ve Gazze'yi işgal ettiği 1967'deki Altı Gün Savaşı’ndan önceki hâliyle aynı olması gerektiğini savunuyor. Batı Şeria'da artan İsrail yerleşimleri, uluslararası hukuka göre yasa dışı olsa da bu yerleşimler bölgenin Filistin toprağı olarak tanınmasını zorlaştırıyor. 

Kudüs'e ilişkin sınırlar da tartışmanın en keskin hatlarından birini oluşturuyor. İki ülke de inançlarına göre büyük öneme sahip bu bölgenin, kendi başkenti olduğunu savunuyor. İki devletli çözüm önerisinde, Kudüs'ün iki ülkenin de başkenti olarak tanındığı bir senaryo da mevcut. 

İki devletli çözümün engellenen yolları 

Haberde, iki tarafın barışçıl bir çözüm üzerinde anlaşmaya varma şansını azaltan faktörler ise şöyle sıralanıyor:

"Batı Şeria’daki Yahudi yerleşimlerinin artması, Donald Trump’ın başkanlığı ve ABD Büyükelçiliği’ni Tel Aviv’den Kudüs’e taşıması, ülke tarihindeki en sağcı İsrail hükümeti, bu ayki Hamas saldırısı ve ardından gelen savaş..."

2000 yılında Camp David'de dönemin ABD Başkanı Bill Clinton'ın ev sahipliğinde yeniden yapılan görüşmelerden de herhangi bir sonuç çıkmamıştı. 

_{The Times of Israel}

Öte yandan BBC Türkçe'de yer alan haberde Hamas'ın müzakerelere yönelik engeli de "1987'de Gazze'de kurulan İslami Direniş Hareketi (Hamas), rakibi El Fetih'in barış konusundaki tavizlerine karşı çıktı ve 1994'ten itibaren görüşmeleri intihar saldırılarıyla sabote etmek için çok sayıda fırsat buldu" ifadeleriyle aktarılıyor.

Şimdi mümkün mü?

Eski Ürdün Enformasyon Bakanı Faysal eş-Şebul, Independent Türkçe'de yer alan "İki devletli çözüm: Hangi iki devlet?" başlıklı yazısında ABD'nin bölgede ne zaman bir gerilim çıksa "iki devletli çözüm dosyasını çekmeceden çıkardığını, ortalık yatıştığı anda ise yeniden çekmeceye koyduğunu" söylüyor ve yazısının devamında şu ifadelere yer veriyor: 

"Bana göre ABD için iki devletli çözüm şu anlama geliyor: İsrail adında askerî ve ekonomik olarak güçlü ve ahlaki açıdan zayıf bir devlet. Filistin adında sınırları olmayan, egemenliği olmayan, yaşaması mümkün olmayan varsayımsal bir devlet. 

ABD bölgenin verdiği dersleri öğrenmedi ve bu sefer de öğrenmeyecek. Irak ve Lübnan dahil pek çok ders var. 

Irak, ABD'nin önce yok ettiği, ardından örgütlerin, İran’ın ve radikalizmin istedikleri gibi at koşturmasına izin verdiği 2003'ten bu yana toparlanamadı. DEAŞ bunun en açık örneğiydi. Afganistan, ABD'nin son hayal kırıklığı ve yanlış hesabıydı, tıpkı Rusya-Ukrayna savaşının Avrupa için bir hayal kırıklığı olacağı gibi.

Bu savaş çok sayıda ölüme, yıkıma, adaletsizliğe, acıya ve zulme yol açacak. Yüzler ve akımlar ortadan kaybolacak ve devredilemez haklar kaba kuvvet tarafından silinemeyeceği için zayıflığı veya teslim olmayı kabul etmeyecek başkaları ortaya çıkacak.

7 Ekim'den bu yana ABD ve Avrupalı müttefikleri iki devletli çözüm hakkında konuşmaya geri döndüler. Dünyada İsrail dışında bu temeli ihlal eden hiçbir ülke yok, bu durumda söz konusu çözümü uygulamaktan alıkoyan ne?"

AB ülkelerinin liderleri, ABD ve Birleşik Krallık yetkilileri, iki devletli çözümün savunucularının başında geliyor. The Guardian'ın konuya ilişkin haberinde Chatham House düşünce kuruluşunda yardımcı araştırmacı olan Yossi Mekelberg, "Başka uygulanabilir alternatif yok. İki devletli çözüm, hem İsraillilerin hem de Filistinlilerin siyasi, medeni ve insani haklarını yerine getirmelerini sağlayacak en az kötü seçenek" değerlendirmesinde bulunuyor. 

Bölgede bir barış sağlanması gerekiyor, ancak bunun çözümü 30 yıl önce, üzerine herhangi detaylı bir çalışma yapılmayan bir anlaşma mı? Bu nokta tartışmaya açık. Mevcut hâliyle iki devletli çözüm önerisinde doldurulması gereken pek çok boşluk bulunuyor ve devletlerin bu öneriyi gündeme getirmeden önce boşlukları tamamlaması ve gerçekten bir seçenek yaratması gerekiyor. 

Öte yandan, 30 yıl öncesi ile bugün arasında başta siyasi olmak üzere büyük değişiklikler mevcut. Filistin her ne kadar Mahmud Abbas'ın yönetiminde olsa da Hamas'ın ülkedeki kontrolü azımsanamayacak ölçüde. Netanyahu ise aşırı sağ politikalarıyla kendi ülkesinde dahi eleştirilen bir lider. Ülkelerdeki siyasi değişimlerin ve geçen 30 yılda yaşanan gelişmelerin de ortaya konacak barış anlaşmasında yer alması gerekiyor.