ISO 500 neler anlatıyor?

İstanbul Sanayi Odası Türkiye’nin en büyük 500 sanayi şirketi 2023 yılı araştırmasını yayınladı. Araştırma sonuçlarına göre 2023 yılında ISO 500 şirketlerinin satışları bir önceki yıla göre %42 oranında artış gösterdi. 2022 yılında %119 artan ciroların 2023 yılında daha düşük bir oranda artış göstermesi dikkat çekici. Ciro verisine enflasyondan arındırıp reel olarak bakıldığında ise aslında %13’lük bir daralma ortaya çıkmış durumda. Üretimdeki satışların %25’i ilk 10 şirketten gelirken ilk 50 şirketin payı %51,2 oranında gerçekleşti. Vergi öncesi karlılıktaki artış ise cirodaki artıştan daha düşük gerçekleşerek %32, 9 oldu. Ciro ve karlılıktaki bu reel düşük Türkiye’nin en büyük sanayi şirketlerinin kamuoyundaki genel algısının aksine enflasyonist ortamdan artık olumsuz etkilendiğini göstermekte. Son dönemlerde büyük şirketlerin fiyatları enflasyon oranından daha fazla yükselterek enflasyonun daha yüksek gerçekleşmesine neden olduğu ve böylece edilen süper karlar ile enflasyon ortamının büyük şirketlere yaradığı iddia edilmekteydi. Küresel talepteki düşüş, Şubat depreminin negatif etkileri ve ekonomi politikalarındaki değişim bu sonuçlardaki temel nedenler olarak görülmekte. 

        *Kaynak: İstanbul Sanayi Odası

İhracat tarafına bakıldığında ise en büyük 500 şirketin yaptığı ihracat dolar bazında %2,9 düşerek 95,1 milyar dolar olarak gerçekleşti. Yine de küresel durgunluk ortamında düşüşe rağmen genel olarak iyi bir performans gösterdikleri görülmekte. 2024 yılında bu şirketlerin maliyetlerinin bir kısmının enflasyon oranında artarken gelirlerinin kurdaki yatay seyir nedeniyle artmaması ihracat tarafında işlerini daha da zorlaştıracaktır. İlk 500 şirketin toplam ihracattaki payı ise %37 olarak gerçekleşti.

Enflasyon ile karların erimesi bir yana 500 şirketten 96’sı 2023 yılında zarar açıklamış durumda. 2022 yılında zarar eden şirket sayısı ise 58 idi. Rapor uzun süre sonra firmaların ilk kez kambiyo zararı yazdığını da özellikle vurgulamakta. Firmaların karlılıkları düşerken finansman maliyeti de hızla artmakta. 2023 yılında finansman giderleri % 92,5 gibi oldukça yüksek bir oranda artış göstermiş. Bu artış sonucunda firmaların faaliyet karının %56,9 kadarı finansman giderine gitmiş durumda. İstihdam tarafında ise yaklaşık olarak 15 bin kişilik çok küçük bir artış görülmekte ama bahsi geçen şirketlerin Türkiye’nin en büyük şirketleri olduğu göz önünde bulundurulduğunda Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu istihdam artışı açısından oldukça yetersiz bir istihdam artışı gerçekleşmiş.

Genel olarak veriler olumsuz seyrederken ilk 500 şirketin üretimde orta yüksek teknoloji ve yüksek teknolojiye doğru bir kayış eğiliminde olduğu görülmekte. Orta yüksek teknolojinin payı %27,2’den %30,3’e yükselirken yüksek teknolojinin payı %6,2’den %7,1’e yükselmiş durumda. Böylelikle yüksek teknolojinin toplam payı %33,4’ten %37,4’e yükselerek kayda değer bir artış göstermiş durumda.

        *Kaynak: İstanbul Sanayi Odası

Genel ISO 500 Profili

ISO 500 listesine genel olarak bakıldığında ise en büyük şirket olarak 484 milyarlık üretim satışı ile Tüpraş görülmekte. Üçüncü en büyük şirket olan Star Rafineri firması da yine bir rafineri şirketi.  İlk 13 şirketten 6’sının otomotiv sektöründe faaliyet gösterdiği görülmekte: Ford Otomotiv, Toyota Otomotiv, Oyak-Renault, Mercedes Benz, Tofaş Otomotiv ve Hyundai Assan Otomotiv. Bu şirketlere üst sıralarda yer alan Ereğli ve İskenderun Demir Çelik’i eklediğimizde en büyük şirketlerde bir yoğunlaşma görülmekte. İlk 500 için sektörel dağılıma bakıldığında ise şirketlerin %22,5’luk kısmı ana metaller ve makine imalat sanayiinde faaliyet gösterirken kimyasal ürünler, plastik ve kauçuk ürünleri sanayi %19,7, kara, deniz taşıtları ve yan sanayi %17,7 oranı ile en büyük üç sektör olarak ilk 500’de yer almış durumda. İlk 500 şirketin coğrafi dağılımında da yoğunlaşma problemi gözükmekte. İstanbul ve Ankara 500 şirketin 196’sına yani kabaca %40’ına ev sahipliği yapmakta.

Geçen sene listenin 35. sırasında bulunan Gramaltın Kıymetli Madenler Rafineri San. ve Tic. A.Ş. bu sene oldukça hızlı yükseliş göstererek 9. sıraya kadar çıkmış durumda. Savunma sanayinin listede yukarılara doğru tırmanması da bir diğer dikkat çekici durum oldu. Savunma sanayi tarafında en büyük şirket 13 sıra ilerleyerek 17. sıraya yükselen TUSAŞ olurken, Aselsan bir sıra ilerleyerek 19, Roketsan 15 sıra ilerleyerek 50. oldu.

* Caner Gerek

1 AYM, E.2018/117, K.2023/212, 07/12/2023. Karar metnine şuradan erişilebilir: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/2023/212

2 https://tr.euronews.com/2024/06/23/yurt-disi-cikis-harcina-10-kat-zam-yeni-vergi-paketinden-cikarilmadi

3 https://www.dunya.com/ekonomi/yurt-disi-cikis-harci-3-bin-tlye-mi-cikiyor-gibin-onerisi-eski-cikti-haberi-732976

4 https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/gibden-yurt-disina-cikis-harci-aciklamasi-yururlukteki-tutarlar-odenmesi-gerekir-863728.html

5 https://x.com/GurkaynakGonenc/status/1802249038281998694