İsrail’de yargı reformu

İsrail'de Başbakan Netanyahu liderliğindeki sağ koalisyonun önerdiği yargı reformuna halktan ve muhalefetten gelen tepkiler sürüyor. Yüksek Mahkemenin anayasa taslağı olarak kabul edilen "temel yasalara" aykırı bulduğu yasaları iptal etme yetkisini ciddi ölçüde sınırlayacak reform planı, 14 Mart Salı günü parlamentoda 61’e 52 oyla onaylandı. Ancak tasarının yasalaşması için hâlâ ikinci ve üçüncü tur oylamalarını geçmesi gerekiyor. Başta başkent Tel Aviv olmak üzere ülke genelinde yapılan gösterilere katılım giderek artarken, son yapılan anketlerde ise İsraillilerin %66'sının söz konusu reform planına karşı çıktığı görüldü.

Hükümetin çizgisi

2018’den bu yana süregelen bir siyasi krizin etkisindeki ülke, son 4 yılda 5 seçim gördü. İsrail’in tek kamaralı meclisi Knesset’te hükümet kurulmasını zorlaştıran başlıca etken, “Bibi” lakaplı Benjamin Netanyahu’nun destekçileri ve karşıtları arasındaki güçlü kutuplaşma. Bir kez daha koalisyon hükümetinin dağılmasının ardından Kasım 2022’de yapılan seçimlerle 6. kez ülkenin başbakanı olan Netanyahu, 29 Aralık’ta 6 partiden oluşan ve aşırı sağ grupları da içeren bir koalisyon hükümeti kurdu.

4 Ocak 2023’te, yeni atanan Başbakan Yardımcısı ve Adalet Bakanı Yariv Levin, İsrail yargısında reform planını açıkladı. Açıklanan reform, Yüksek Mahkeme'nin yasal denetim yetkisini sınırlandıracak, hükümete yargı atamaları üzerinde kontrol verecek, ve (başsavcıyı da içeren) bakanlık hukuk müşavirlerinin yetkilerini kısıtlayarak yargının kanun yapma ve kamu politikası üzerindeki etkisini azaltmayı amaçlıyor.

Uygulamaya girmesi hâlinde, İsrail parlamentosu Knesset, Yüksek Mahkeme'nin anayasa niteliğinde kabul edilen "temel yasalara" aykırı olduğu kararı ile iptal ettiği kanun tasarılarını meclise yeniden sunabilecek. Meclis üyelerinin çoğunluğu tarafından onaylanması durumunda söz konusu Yüksek Mahkeme kararı geçersiz kalacak ve yasa onanabilecek. Ayrıca Yargı Seçim Komitesi'nin yapısını değiştirecek reform, komite üyelerinin çoğunluğunun atama yetkisini yargıdan hükümete devredecek.

Levin ve iktidardaki koalisyon hükümeti, bu maddelerin yargı reformunun ilk adımı olduğunu ifade etti. Levin, ilerleyen süreçte bakanlıklardaki hukuk müşavirlerinin atanma ve görevden alınma yetkisinin bakanlıklara devredilmesi, hukuk müşavirlerinin hukuki tavsiyelerinin bakanlar üzerinde bağlayıcı olmaktan ziyade öneri niteliği taşıması, ve hukuk müşavirlerinin yargının profesyonel gözetimi yerine doğrudan bakanlara bağlı hale getirilmesi gibi ilave adımların da planlandığını belirtti. Başbakan Netanyahu, demokratik olarak seçilmiş yasa koyucular ile kendi üyelerini seçen ve kamu politikası üzerinde aşırı etkiye sahip olduğunu savunduğu aktivist yargı arasında bir denge kurulması gerektiğini savunuyor.

Gelen tepkiler

Bu açıklamanın ardından aralarında muhalefet partilerinin de bulunduğu çeşitli örgütler 7 Ocak Pazar günü Tel Aviv'de protesto gösterileri düzenleyeceklerini duyurdular. Habima Meydanı'nda 20,000 kişinin katıldığı ilk eylemin ardından, 10 haftadır her pazar devam eden protesto gösterilerine katılım giderek artıyor. Son olarak, 11 Mart Pazar günü gerçekleşen eylemlere ülke çapında birçok şehirde toplamda 500 bin kişi katıldı.

Reform karşıtları, tasarının uygulamaya girmesi hâlinde, yasama ve yürütme üzerindeki denge ve denetleme mekanizmasının ciddi ölçüde zayıflayacağını savunuyor. Knesset’in tek kamaralı bir meclis olması yasama ve yürütme yetkilerinin genellikle meclis çoğunluğuna sahip iktidarda birleşmesine sebep oluyor. Buna ek olarak, birçok benzer parlamenter sistemin aksine, İsrail’in büyük ölçüde törensel cumhurbaşkanı yasaların geçmesini engelleme yetkisine sahip değil. Reformlar kapsamında, mecliste yeterli çoğunluğa sahip bir hükümet neredeyse istediği her yasama ve yürütme kararını uygulayabilir. Muhalifler bu durumun ülkede bir “çoğunluk diktatörlüğüne” yol açacağını ve azınlık hakları için önemli bir tehdit teşkil edeceğini savunuyor. Netanyahu ve hükümeti ise bu tasarı sayesinde “halkın iradesinin” galip geleceğini iddia ediyor. Birçok muhalif ise, hakkındaki yolsuzluk davası sebebiyle reform konusunda demeç vermesi yargı tarafından yasaklanmış olan Netanyahu’nun, yasa tasarısını kendini suçlamalardan korumak için gündeme getirdiğini düşünüyor. 

Geçtiğimiz hafta yaptığı sert açıklamada, Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, hazırlanan reformun “yanlış, yağmacı ve demokratik temellerimizi ortadan kaldıracak nitelikte olduğu” uyarısında bulundu. Cumhurbaşkanı, reformun sunulduğu hâliyle kabul edilemez olduğunu ve değiştirilmesi gerektiğini ifade etti. Herzog, hükümetin muhalefet gruplarıyla müzakere ederek geniş bir anlaşmaya varmaması durumunda ortaya çıkacak kaostan sorumlu olacağını belirtti.

Uzlaşı mümkün mü?

Pazartesi günü, İsrail’in önde gelen akademisyenleri "anayasal kaosu önlemek" amacıyla reformların uzlaşmacı bir versiyonunu parlamentoya sundu. Meclisin hukuk komitesi başkanı bu versiyonun reform muhalifleriyle "müzakereler için bir temel" oluşturabileceğini söyledi.

Öte yandan, reform planının 14 Mart Salı günü meclisteki ilk oylamayı geçmesinden sonra, henüz tarihi açıklanmayan ikinci ve üçüncü tur oylamaları öncesinde protestoların daha da güçlenmesi bekleniyor.