Kazakistan yanıyor

Belarus’ta artan hükümet karşıtı gösterilerden sonra bölgede yeni kitlesel hareket dalgası Kazakistan’da görülüyor. 2 milyon nüfuslu Kazakistan’ın eski başkenti Almatı şehrinde halk, 1 Ocak itibarıyla LPG yakıtlarına gelen %50 fiyat zammını protesto için sokaklara döküldü.

4 Ocak Salı günü Devlet Başkanı Kasım Cömert Tokayev, hükümetin istifasını kabul etti ve fiyatların düşürüleceğini bildirdi. Bu sırada bazı şehirlerde Olağanüstü hâl (OHAL) ilan edilmesine rağmen halk protestoyu bırakmadı. Batı bölgesinde başlayan protestolar, kısa sürede ülkenin tamamına yayılırken OHAL kapsamı genişletildi.

Neden batıda isyan?

Kazakistan'ın batısı, ülke ekonomisi için önemli olan petrol ve doğal gazın bulunduğu bölge. Burada yaşayan Kazakistan vatandaşları petrol veya doğal gaz işletmelerinde işçi olarak çalışıyor ve onların emekleriyle doğal kaynaklardan elde edilen zenginlik hayatlarına yansımıyor. Gelir eşitsizliği nedeniyle ayaklanmaların önceden de çoğunlukla görüldüğü batı bölgesi, ülkenin geri kalanından farklı olarak zaten politize olmuş bir bölge. Kazak gazeteci Nazgul Kenzhetay’ın değerlendirmelerine göre, yeni yıla kadar çoğu ürüne %100 zam geldiği de hesaba katılırsa halk için LPG zamları bardağı taşıran damla olmuş gibi görünüyor. Kenzhetay, geçtiğimiz hafta tepkinin hızla yayılmasına neden olarak, zam kararlarının toplum gözetilmeden artırılması, yolsuzluk dolayısıyla devlet kurumlarına güvensizlik ve ekonomik eşitsizlik olarak açıklıyor.

Değişim için kararlılık

Kazakistan’da ilk defa gösteriler ülke çapında yayıldı. İçişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada, ülke genelinde yasal düzenin yeniden sağlanması için çalışmaların devam ettiği belirtilirken protestolarda 6 Ocak itibarıyla can kaybının en az 18’e, yaralı sayısının en az 748’e yükseldiği açıklandı. Almatı Cumhuriyet Meydanı’nda şiddetli çatışmalar devam ediyor. Sputnik’in haberine göre 5 Ocak’ta sayıları binden fazla olduğu belirtilen göstericiler, belediye binası önündeki meydanda bulunan güvenlik kameralarını kırdı ve parke taşlarını söktü. Belediye binasının 2'nci katında yangın çıktığı, binanın dumanla kaplandığı ve içeriden silah sesleri geldiği de kaydedildi. Kenzhetay "halkın siyasal ve ekonomik sistemi değiştirmek, eşitsizlikleri gidermek için kararlılık gösterdiği" yorumunu yaptı.

Ülkenin uluslararası önemi

Kazakistan, coğrafi konumu, uranyum madenlerinin önemli bir kısmını bulundurması, ayrıca bir nükleer güce ve stratejik silahlara sahip olması dolayısıyla, özellikle Rusya’nın, Çin’in ve Batı’nın odağında bir ülke. Nitekim, Murat Yetkin’in de altını çizdiği üzere Kazakistan’da protestolar başladığından beri dünyada uranyum fiyatları %10 artmış durumda.

Rusya’nın desteği

Financial Times yazarı Henry Foy, son yazısında Moskova’da bir diplomatın “Putin’in çevresi bir anda alev aldı, her şeyi aynı anda nasıl idare edecek, anlamak zor” dediğini kaydetti. Öte yandan, Tokayev, Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’ne yardım çağrısında bulundu. Sovyetler Birliği’nin yıkılışından sonra 1992’de kurulan, üyeleri arasında Rusya, Kırgızistan, Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan ve Ermenistan’ın olduğu örgütte bazı devletler sembolik olarak askerî güç yolladı. Rusya’nınsa örgüt barış gücü adına Rus Hava-Uzay Kuvvetleri uçaklarını Kazakistan’a gönderdiği kaydedildi. Tokayev de güvenlik güçlerine "teröristlere uyarı yapılmadan ateş açılması emri verdiğini" söyledi. 

ABD, Çin ve Türkiye

ABD Dışişleri sözcüsü Ned Price, Kazakistan’daki durumun yakından takip edildiğini açıkladı, tüm Kazak halkını anayasaya ve insan haklarına uymaya davet etti. Kazakistan Dışişleri Bakanı Tileuberdi ile görüşen Blinken, ABD’nin Kazakistan anayasal kurumlarına ve medya özgürlüğüne tam destek verdiğini belirtti. 

330 günü aşkın bir süredir Çin karşıtı eylemlerin sürdüğü Kazakistan'daki son gelişmelere ilişkin Çin hükümetiyse "yaşananların Kazakistan'ın iç işleri olduğu ve Kazak makamlarının sorunu gerektiği gibi çözebileceğine inandıklarını" söyledi. 

Diğer yandan, Tokayev ile telefonda görüşen Cumhurbaşkanı Erdoğan, Kazakistan'daki olayları yakından takip ettiğini ve Kazakistan ile dayanışma içinde olduğunu ifade etti. 

Yaşananlar uzun yıllar boyu demokratik haklarından mahrum bırakılmış bir toplumun yaşaması muhtemel olan bir patlama noktasını örneklerken hükümetin bir sonraki adımları ve protestoların varabileceği son noktanın tahmini zor görünüyor.