Olağanüstü hâl: Kazakistan'da neler oluyor?

Kazakistan'da akaryakıt fiyatlarına zam yapılmasından sonra ülke genelinde protestolar başladı. Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, hükümeti görevden aldı ve ülkede olağanüstü hâl ilan edildi. Tokayev, Alikhan Smailov'u geçici başbakan olarak atadığını açıkladı.

• Arka plan: Akaryakıt fiyatlarına %50 oranında zam yapılması, ülkenin Zhanaozen şehrindeki protestoları da beraberinde getirmiş; Tokayev göstericilere sükûnet çağrısı yapmıştı. Zam oranı %25'e düşürülmesine rağmen eylemciler hükümetin istifa etmesi talebinde bulunmuştu. 

Neler oluyor? 

Olaylarda polisin, göstericiler üzerinde sersemletici el bombası ve göz yaşartıcı gaz kullandığı öğrenildi. Protestolar başladıktan sonra internet kesintiye uğradı ve mesajlaşma uygulamaları engellendi. Yerel haber sitesi Zakon'a göre, Almatı'da sopa ve demir çubuk taşıyan bir grup belediye başkanının ofisine girdi. Tokayev, hükümet binasına yapılan saldırıların yasa dışı olduğuna yönelik açıklama yaptı. Cumhurbaşkanlığı konutunun önünde eylemler sürerken savcılık binasında da yangın çıktığı bildirildi. Göstericileri "radikal" olmakla suçlayan Almatı'nın polis şefi Kanat Taimerdenov, protestocuların iş yerlerini yağmaladığını ve 500 sivile saldırdığını belirtti. Almatı'da protestolarda en az 40 kişinin hastaneye başvurduğu, dördü polis olmak üzere yedi kişinin de yoğun bakımda tedavi gördüğü bilgisi paylaşıldı. Gösterileri bastırmak için ordunun devreye girdiği, protestolar başladığından bu yana 200'den fazla insanın tutuklandığı aktarıldı. Göstericilerin havalimanını bastığı ve beş uçağı ele geçirdiği ileri sürüldü. 

Valery Sharifulin\TASS\Getty Images

• Yardım talebi: Tokayev, göstericileri "toplumun istikrarını ve birliğini baltalamak isteyen bireyler" diye tanımladı. Ülkenin "terörist grupların" saldırısına uğradığını söyleyen Tokayev, aralarında Rusya ve Belarus'un da bulunduğu Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü'nden ülkedeki "yabancı saldırganlığını" bastırmak için askerî yardım istedi. Örgüt, Tokayev'in çağrısına Kazakistan'a "barış gücü" olarak adlandırılan birlikleri göndereceğini açıklayarak cevap verdi.
• Tokayev'in hamlesi: Hükümetin istifasına rağmen bakanların yeni bir kabine kurulana dek görevlerinde kalacağı açıklandı. Hükümete kişisel bir iflas kanunu hazırlanmasını, kamu hizmetlerinin fiyatlarının dondurulmasını ve yoksul ailelerin kira ödemelerinin sübvanse edilmesini emreden Tokayev; eyalet valilerine de akaryakıt fiyatlarını eski hâline getirmeleri konusunda uyarıda bulundu. Eski lider Nursultan Nazarbayev'in Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanlığı görevinden alındığı da duyuruldu. 

Nasıl yorumlanıyor? 

Radio Free Europe'un Orta Asya uzmanı Bruce Pannier, gösterilerin şaşkınlık yarattığı yorumunda bulunuyor. Pannier, protestoların ekonomik nedenlerle başladığını; ancak üst düzey yetkililerin görevden alınması çağrısının yapılması üzerine, olayın politik bir eyleme dönüştüğüne dikkat çekiyor. Yaklaşık 30 yıl boyunca ülkeyi yöneten Nazarbayev'in de ülke yönetimi üzerinde etkisi olduğuna inanılıyor. Almatı'da Nazarbayev'in parti binasının ateşe verilmesi ve çeşitli bölgelerde Nazarbayev'e atıfla "yaşlı adam dışarı" ifadelerinin kullanılması, Pannier'in yorumunu destekliyor. 

• Rusya'nın etkisi: Öte yandan Nazarbayev'in Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in desteğini aldığı da belirtiliyor. Moskova, 1991 yılında Sovyetler Birliği'nden ayrılarak bağımsızlığını kazanan Kazakistan'ı kendi "etki alanının" bir parçası olarak görüyor. Kazakistan'daki protestoların bölgede karışıklık yaratabileceği yönünde değerlendirmeler de öne çıkıyor. Geçtiğimiz haftalarda ABD'den Ukrayna gerginliğine yönelik güvenlik garantileri de talep eden Rusya, bölgedeki etkisinin zayıflayacağından endişe duyuyor. Kremlin sözcüsü Dmitri Peskov, Kazakistan'ın kendi sorunlarını çözebileceğini ve dışarıdan kimsenin müdahale etmemesinin önemli olduğu görüşünün altını çizerken Rusya'nın ülkedeki durumu yakından takip ettiği de biliniyor.