Kira zammı krizi

“Ev sahibi %150 istedi, en son %87 yapabileceğimizi belirttik. Oğlum gelecek yalanıyla şu an çıkarmaya çalışıyor. Bu nedenle %25 zamlı olarak kirayı ödüyoruz. Hukuk bizim yanımızda, çıkmayı düşünmüyoruz.” -Bir kiracı 

“Kirayı daha fazla artıramıyoruz ama mevcut durumda da büyük kaybımız var. O yüzden satmaya karar verdik. Emlak piyasası altüst olduğu için kiracılar da, ev sahipleri de rahatsız.” -Bir ev sahibi 

Şubat 2023'e geldik, yeni yılın ilk bir ayını geçirdik. 2023’e girmemizle birlikte yeni hayaller, yeni hedeflerin yanı sıra zamları da konuşmaya başladık. Asgari ücrete yapılan zammın yanında “doğal gaza zam geliyor mu?” diye sorarken bir yandan elektrik, suyu da takip ettik. Tabii ki bu süreçte zamlanan bir diğer unsur da kiralar oldu. 

Kiraların kuralı var mı? 

Evet. Normal şartlarda TÜFE verilerine göre hesaplanan kira artış oranları, hükümet tarafından getirilen uygulama sonrasında %25'le sınırlandırıldı. Buna göre; 11 Haziran 2022 ile 1 Temmuz 2023 tarihleri arasında yenilenen sözleşmelerde, kiracıya %25'in üzerinde zam yapılmaması gerekiyor. 

Hazine ve Maliye Bakanı Nureddin Nebati de geçtiğimiz haftalarda konuya ilişkin açıklamasında olağanüstü bir dönemde “olağanüstü bir düzenleme” olarak nitelediği bu uygulamanın Temmuz ayında süresi bitince yenilenmeyeceğini, kira artışlarının kiracı ve ev sahipleri arasında kararlaştırılacağını söylemişti.

Peki bu kurala uyuluyor mu? 

%25 kuralına uyulup uyulmadığını öğrenebilmek için okurlarımızla bir anket gerçekleştirdik. 300’den fazla kişinin katıldığı anketin sonuçlarına göre; her 5 kişiden yalnızca 1’ine %25 veya altında bir zam oranı uygulanmış.

• Neden? Kira oranının enflasyonun çok altında kalması ana etmenlerden biri. Bunun yanında geçtiğimiz haftalarda TCMB tarafından yayımlanan Konut Fiyat Endeksi verileri de %25'lik artışın etkisinin son derece az olduğunu gösteriyor. Veriye göre; Konut Fiyat Endeksi, kasımda yıllık bazda %174,3 artarken bu dönemde reel yükseliş %54 oldu. Artış, kira oranlarının da yükselmesinde etkili oldu.

“Önceki yıl da olduğu gibi diğer evlerindeki kiracıların çok daha yüksek zam yaptığını (%100 ve fazlası), benden de aynısını beklediğini söyledi. Ben sözleşmeye sadık kalarak belirlenen %25’i de dikkate almayıp %60 civarında artış yaptım.”

Veriler başka neler diyor? 

Hatta kira zammı oranlarını sorduğumuz katılımcıların yaklaşık üçte biri “%75 ve üzeri” oranında zam yapıldığını belirtmiş. Kira zammı “%50-%75” oranında kalanlar ise katılımcıların dörtte birini oluşturuyor.

“Yapılan zamma istinaden ev değiştirmeyi/kiracılarınızı çıkarmayı düşünüyor musunuz?” sorusuna katılımcıların %25’i “evet”, %75’i “hayır” cevabını vermiş.

Öte yandan “Oturduğunuz binanın aidatı ne kadar?” sorusuna katılımcıların %38’i “200 TL’nin altında”, %31’i ise “1000 TL’nin üzerinde” yanıtını verdi.

• Neden aidat? Gayrimenkul Teknoloji Platformu Tapusor, geçtiğimiz gün İstanbul'un 39 ilçesinde site içi ve site dışı aidat rakamlarını incelediği İstanbul Konut Aidat Raporu'nu yayımladı. Rapora göre İstanbul'da ortalama aidatlar site içerisinde %107 site dışında %118 artış gösterdi.

“Birkaç ay aralıklarla önce kendisinin oturacağını, sonra evi satacağını daha sonra yeğeninin yerleşeceğini söyledi. Son olarak avukatları aracılığı ile zam istediğini, evi satmayacağını, evin kendisinin oturması için küçük olduğunu, yeğeninin de İstanbul dışına yerleştiğini belirtti ve kiraya %70 oranında bir zam yaptık”

“Enflasyon %80’di biz de zam istemiyorduk, ‘siz ödeyebileceginizi söyleyin ben düşüneyim’ dedi. %40 zam yaptık kendimize ev sahibi de kabul etti. Ortada buluştuk.”

Bir kira araştırması daha..

Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi'nin (BETAM) 2022 Aralık ayına ilişkin Kiralık Konut Piyasası raporuna göre; Türkiye genelinde ortalama kiralık konut ilan metrekare fiyatındaki yıllık artış oranı aralıkta %172,9 olurken ortalama kiralık konut ilan metrekare fiyatı 71 TL'ye yükseldi. Ortalama kiralık konut ilan metrekare fiyatları İstanbul'da 100 TL, Ankara'da 47 TL, İzmir'de ise 68,2 TL oldu.

“Kira artışı yapılacağı zaman %25i geçemeyeceği konusunda ev sahibimi uyardığımda bu yasanın henüz Resmî Gazete’de yayınlanmadığını belirtti. İstersem evden çıkabileceğimi yeni alacağı kiracının daha yüksek bir fiyata giriş yapabileceğini belirtti. bende çıkmaktan vazgeçip %60 zamma razı olmak zorunda kaldım.”

Ya söylemler? 

Aposto'da düzenlenen ankete katılan katılımcılara ev sahipleri/kiracılarıyla sürecin nasıl ilerlediğine ilişkin açık uçlu bir soru da sorduk. Katılımcıların büyük çoğunluğu hâlihazırdaki evlerinden çıkmak istememeleri nedeniyle “uzlaşmaya gittiklerini” ifade etti. Uzlaşıyı açıklayan cevapların büyük çoğunluğunda “Şu an oturduğum evimden çıksam, yapılan zam oranının üzerinde bir kiraya başka bir eve geçmek zorunda kalacaktım.” ifadelerinin yer aldığını gördük:

“5. yılıma girerken, kendisi kiramı 4 bin TL’den 15 bin TL’ye çıkarmak istedi. 10 bin TL’ye anlaştık. çünkü bu evden çıkıp aynı mahallede bir eve çıkmak istesem ödeyeceğim kira en iyi ihtimalle 18 bin TL olacaktı. Taşınma masrafları ve daha küçük bir eve daha çok kira vermek yerine kendisiyle orta yolu bulmaya çalıştık.”

Bir kiracı ise sözleşmesinin 12 aylık ÜFE-TÜFE ortalaması şeklinde olduğunu ve buna göre hesaplayarak gönderdiğini ifade ediyor. Ev sahibinin hesaplamayı kabul ettiğini belirten kiracı, "Ama bu %85 zammın acıtmadığı anlamına gelmez, tabii." diyor.

Ev sahibinin ekonomik durum karşısında anlayışlı olduğu şanslı azınlıktan biri olduğunu ifade edenler olduğu gibi “Kirayı bu kadar artıramazsınız yasal değil dediğim ve çıkmakta direndiğim için beni silahlı adamlarla tehdit etti” ifadeleriyle yaşadığı sürecin zorluğunu anlatanlar da bulunuyor. Bir okurumuz da yaşadığı süreci şu şekilde paylaştı: 

"1 yıldan uzun süredir hâlihazırda onlarca evi, dükkanı olan ev sahibimiz bizi çıkarmak ve evi satmak istiyordu. Evi satmak istemesinin sebebi de sürekli olarak değişti, bir hafta 'arsa alacağım' derken ertesi hafta 'oğluma iş kuracağım' diyordu. Biz çıkmadan evi satamayacağını düşündüğünden çok kez mesajla, telefonla ve hatta iş yerime gelerek tacizde bulundu. İlk aylarda 'tamam evi sat, öyle çıkalım, sonuçta çıkmak için 6 ay yasal süremiz olacak' diyorduk. Bu süre zarfında anlaştığı emlakçının da bize karşı olan aşağılayıcı tavırları yüzünden ev sahibimizden emlakçıyı değiştirmesini istedik. Ev sahibi de başka bir emlakçıyla anlaşmadı; çünkü mevcut emlakçıya bir takım sözler vermiş. Bir yandan da ev sahibinin bizim evin de dahil olduğu mal paylaşımı davası başladı. Evin satış işi de yarım kaldı. En sonunda ağustos ayında zam zamanı geldi. Şimdiye kadar her yıl biz zam oranında pazarlık yapmaya çalıştığımızda ev sahibi 'devletin belirlediği en yüksek oran budur, devlet ne derse odur' diyordu, biz de onun bu cümlesini bu yıl ona karşı kullandık ve %25'ten fazla yapamayacağımızı söyledik. O ise %90 zam talep etti. Biz kabul etmeyince de çocuklarımıza haram para yedirdiğimizi söyledi. Bundan bir hafta sonra oğlundan ölüm haberini aldık. Şimdi ne olacak bilmiyoruz. Yeni ev sahibimiz oğlu."

Ya ev sahipleri ne dedi? 

Anketimizi yanıtlayan ev sahiplerinden biri "evimi satmaya karar verdim." derken bir diğeriyse kiracısının kanser hastası olması nedeniyle vicdani olarak %25 üzerinde bir artış yapamadığını ifade ediyor. Bir ev sahibi ise %25 artışın kendisini çok mağdur ettiğini ve hükümetin böyle bir hakkının olmadığını vurguluyor. Sorularımıza yanıt veren ev sahiplerin biri de şu soruları soruyor:

“Yasal zorunluluk ötesinde kiracıyı nasıl çıkaracaksın? Yüksek kirayı nasıl düzenli alabileceksin?”

Şimdi ne olacak? 

Anketimizde hem ev sahiplerinin hem kiracıların anlattıklarını okuduk. Ekonomik krizin yeni yılda yapılan zamlara rağmen hâlâ hissedilmeye devam ettiği bu dönemde; kiracılar günbegün artan yaşam maliyetleri arasında barınma masraflarının devletin yaptığı düzenleme doğrultusunda artış göstermesini ve bu doğrultuda krizin etkisini düşürmeyi istiyor. Ev sahipleri ise çoğunlukla enflasyonun altında ezilmemeye ve kiranın yeniden gelire dönüşmesini sağlamaya çalışıyor.

Her eve ve her çevreye aynı oranda zam uygulanması, hem ev sahibini hem de kiracıları farklı şekillerde zora sokuyor; öte yandan uygulanan %25 zammın bu yılın temmuz ayında bitecek olması ev sahipleri ve kiracılar arasında nasıl bir diyaloğa yol açacak? Bakan Nebati’nin söylediği şekilde “aralarında kararlaştırılabilecek” bir durum olup olmayacağı ise büyük bir muamma olarak yanıt bekliyor.