Kızıl Çin'in Beyaz Kitap'ı: Çin nasıl bir dünya düzeni istiyor?

Çin, Haziran 2026’da yayımladığı yeni “Beyaz Kitap”la küresel yönetişim vizyonunu daha açık biçimde ortaya koydu. Pekin, BM’nin güçlendirilmesini, Küresel Güney’in karar alma süreçlerinde daha fazla söz sahibi olmasını ve ticaret ile tedarik zincirlerinin önündeki engellerin azaltılmasını savunuyor. Bu yaklaşım, Çin’in ABD ile rekabetinde doğrudan bir hegemonya arayışından çok, ekonomik yükselişini sürdürebileceği daha çok kutuplu ve daha az korumacı bir düzen talebine işaret ediyor.
Kızıl Çin'in Beyaz Kitap'ı: Çin nasıl bir dünya düzeni istiyor?

Çin dediğimiz zaman aklımıza dünyanın en kalabalık ülkesi gelirdi önceleri. Az buz değil, o zamanlar milyar civarı şimdilerde 1,4 milyar insan… Ne yer ne içer nerede yaşar bu nüfus derken Çin dünyanın en kalabalık ülkesi niteliğini kaybetti. Artık Hindistan dünyanın en büyük nüfusuna sahip.

Çin ise başka hedeflerin peşinde, kalabalık nüfusunun verdiği dinamizm ile dünyanın en büyük ekonomisi olma yolunda ilerliyor, çok da beklemeyecek gibi… Evet, 1978’de başlatılan ekonomik reformlar sonrası, 1990 yılında dünyanın ilk 10 ekonomisi arasında yer almayan, 2000 yılında dünyanın 6. büyük ekonomisi hâline gelen Çin artık ABD ile zirve yarışı veriyor ve yakın gelecekte o zirveye yerleşecek.

Çin'in önlenemez yükselişi

Çin ekonomisi hayatımıza, ucuz ve kalitesiz, hatta çoğunun sağlıksız olduğunu bildiğimiz ürünlerle girdi. Ancak Çin Komünist Partisi (ÇKP) öncülüğünde başlatılan kontrollü kapitalizm hamlesini yıllar içinde öyle bir yere getirdi ki, bir yandan devasa hacimli ucuz üretim ile neredeyse kapitalizmin, tüketim ekonomisinin can damarını oluştururken öte yandan teknoloji üreten ve kritik teknolojiler üzerinde hakimiyet oluşturan bir ülke hâline geldi.

  • Dünyanın ilk toryum yakıtlı nükleer santralini Çin hayata geçirirken, elektrikli araç batarya teknolojilerinde ve üretimindeki egemenliği birçok ülkeyi fazlasıyla rahatsız ediyor, kritik minerallerin rafinasyonu konusundaki pazar hakimiyeti ise rahatsızlığın ötesinde sonuçlar doğuruyor.

Çin’in bu önlenemez yükselişi hepimizin bildiği üzere en çok ABD’yi rahatsız ediyor. Dünya üzerindeki hakimiyetini açık şekilde kaybetmeye başlayan ve bunu kabullenip gücünü tekrar toplayabilmek için kabuğuna çekilme kararı alan ABD’ye karşı Çin, başlattığı ekonomik hamlesini emin adımlarla sürdürürken, 2010’larda ortaya koyduğu Kuşak Yol Girişimi (KYG) ile de küresel ölçekte tedarik kanalları ve pazarlarını her zaman ulaşılabilir kılmak konusunda çok önemli projeler hayata geçirerek yeni hegemon pozisyonuna doğru ilerliyor.

Bu kapsamda;

  • 2021 yılında Küresel Kalkınma Girişimi
  • 2022 yılında Küresel Güvenlik Girişimi
  • 2023 yılında Küresel Medeniyet Girişimi
  • 2025 yılında Küresel Yönetim Girişimi

açıklamaları ile dünyaya bakışını ve değerlendirmelerini resmî düzeyde gözler önüne seren Çin, gizli amaçları olmadan yeni bir dünya düzeni peşinde olduğunun işaretlerini verirken Haziran 2026’da açıkladığı "Beyaz Kitap" ile de arzuladığı yeni dünya düzeninin ilkelerini ve tanımını dünyaya sunmuş oldu.

'Daha adil ve eşit küresel yönetişim: Çin'in ilkeleri, önerileri ve eylemleri'

Beyaz Kitap’ın adı, içeriği hakkında yeterince bilgi veriyor zaten: Daha adil ve eşit küresel yönetişim. Yeterince adil ve yeterince eşit olmayan bir düzen var, yönetilebilir olması için kartların yeniden dağıtılması gerekiyor:

“Ancak son zamanlarda, tek taraflılık, korumacılık ve hegemonizm kontrolsüz bir şekilde yayılırken barış, kalkınma, güvenlik ve güven alanlarındaki açıklar da artmaya devam ediyor. Bu zorlukların üstesinden gelmek ve Birleşmiş Milletler'in (BM) temel bir rol oynamasına izin vermek için küresel yönetişimi reforme etmek ve iyileştirmek, insanlığın geleceği için kritik bir konu hâline geldi.”

Çin, mevcut dünya düzeninden besleniyor aslında. İstediği çok büyük bir değişim değil. Kendisi zaten köşe başlarını tutmuş durumda. İstediği kaynaklara engelsiz ulaşım, malını pazarlara kısıtlamalar olmadan sunma…

Çin savaş istemiyor. Hammaddeye ulaşımı kısıtlıyor, engelliyor, pazarlara ulaşımda sorun yarattığı gibi, harcamayı, tüketimi azaltıyor. Çin korumacılık istemiyor, serbestlik onun hareket alanını genişletiyor, mevcut durum zaten lehine:

“Tüm ülkeler, BM'nin merkezinde yer aldığı uluslararası sistemi kararlılıkla savunmalı, uluslararası hukuka dayalı uluslararası düzeni korumalı ve BM Şartı'nın amaç ve ilkeleriyle desteklenen uluslararası ilişkileri yöneten temel normları, sıfırdan bir sistem kurmak yerine, korumalıdır.”

Mevcut durum lehine olduğu için, çekilin kenara artık ben yöneteceğim diye bir derdi, talebi yok. ABD örneğinden biliyor, dünya jandarmalığı maliyetli bir konu. Savaş ekonomisinden beslenen bir ülke olmadığı için buna ihtiyaç duymuyor. 

Onun yerine istiyor ki BM, katılımın arttığı ve yetkilerin daha eşit dağıtıldığı, etkinliğinin arttığı bir yapıya kavuşturulsun; onun liderliğinde küresel yönetim anlayışı sergilensin: 

“Şimdi, her zamankinden daha çok, dünyanın çok taraflılığı canlandırması, hukukun üstünlüğünü koruması ve daha verimli bir yönetişim sağlaması gerekiyor.”

Beyaz Kitap açıklamalarına göre derdi hegemon olmak değil, kutup olmak da değil, “Çokkutupluluk beni bozmaz” diyor ama bunu koruyacak, kimsenin tek başına kontrol edemediği bir merkezî yapının da (burada BM oluyor), çokkutuplu dünyanın güvencesi olmasını talep ediyor. En çok önem verdiği noktaya vurgu yapıyor: 

“Bazı ülkelerin çitler ve engeller inşa etmesi, ayrışmayı hedeflemesi, endüstriyel tedarik zincirlerini koparması ve tek taraflı gümrük vergileri uygulamasıyla küresel ekonomik düzen bozuluyor ve ekonomik küreselleşme güçlü engellerle karşılaşıyor. Dünya genelinde 830 milyondan fazla insan aşırı yoksulluk içinde yaşarken, 2,3 milyar insan gıda güvensizliğinden muzdarip ve Kuzey-Güney ayrımı ve servet uçurumu giderek genişliyor.”

Endüstriyel tedarik zincirinin kopması, ekonomik küreselleşmenin engellenmesi… Çin’in en istemediği şeyler. Aslında Beyaz Kitap’ın ve öncesinde her yıl belirlenen dört temanın temelini oluşturan konular bunlar. Bir temel konu daha var, ondan da birazdan bahsedeceğiz.

“Tek taraflılık ve hegemonizm, uluslararası hukuku ve uluslararası ilişkileri yöneten temel normları açıkça çiğneyerek yalnızca ciddi zararlara yol açmaktadır. İki dünya savaşının yıkıntıları üzerine kurulan BM, barış ve kalkınma için bir sığınak görevi görüyor… Her ne pahasına olursa olsun orman kanununa geri dönülmesini engellemeliyiz.”

Israrla şuna vurgu var: "Ben sorumluluk istemiyorum, BM’yi etkinleştirelim, zorba güçlerden arındıralım dünyayı, ben ticaretime ve para kazanmaya devam edeyim."

“BM merkezli uluslararası sistem, küresel yönetişimde yeri doldurulamaz ve hayati bir rol oynamaktadır. BM gibi çok taraflı kurumların operasyonel verimliliğini, acil müdahale kapasitesini ve şeffaflığını iyileştirmeye odaklanılmalıdır.”

Ve asıl söylenmek istenen geliyor, biraz önce yukarıda bahsettiğimiz diğer temel konu:

“BM'nin temsili son derece yetersiz. Bazı ülkeler, hegemonyalarını sürdürmek ve kendi çıkarlarını korumak için uzun zamandır BM ve kuruluşlarının reform sürecini engellemekte… Gelişmekte olan ülkeler yeterince temsil edilmemekte ve sesleri yeterince duyulmamaktadır.”

Yani Çin, dünyayı hegemonlardan, "güç bendeyse benim sözüm geçer" diyenlerden kurtarıp, etkinliği artırılmış bir BM kontrolünde yolumuza devam etmemizi ve bugüne kadar yeterince söz sahibi olamamış ülkelere de daha fazla yetki verilmesini savunuyor. 

  • Neden? Çünkü o ülkelerin çoğu KYG kapsamında etki alanına girmiş ülkeler; Çin'in hammadde kaynakları ve hatta gelecekte daha da önem kazanacak pazarları.

ABD yıllardır savaşlara trilyon dolarlar döküyor, kendi savunma sanayii firmaları daha çok silah satsın diye uğraşıyor ama aynı dönemde Çin, trilyonları 150 civarı KYG ülkesinde altyapı projelerine, yatırımlara harcadı. Hem bu ülkelerdeki değerli madenlere, enerji kaynaklarına erişim sağladı hem bunların tedarik yollarını kontrolü altına almaya çalıştı hem de okul, hastane gibi sivil halka yönelik projelerle sosyo-kültürel anlamda “güleryüzlü bir emperyalizm” yaklaşımı sergiledi.

Şimdi "Küresel anlamda BM’yi etkin kılalım ama BM’de de, daha önce yeterince temsil edilmeyen ve yetkisi olmayan, benim de artık aramın iyi olduğu ülkeleri etkin kılalım" diyor:

“Küresel Güney, dikkat çekici bir şekilde güçlendi. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra, ulusal bağımsızlık ve kurtuluş hareketleri Asya, Afrika ve Latin Amerika'yı kasıp kavurarak küresel sömürge sistemini yıktı. BM üye devletlerinin sayısı, 1945'teki kuruluşunda 51 iken bugün 193'e yükseldi. Satın alma gücü paritesine göre Küresel Güney, artık dünya ekonomisinin %60'ından fazlasını oluşturuyor ve küresel ekonomik büyümeye %80 oranında katkıda bulunuyor. Uluslararası ilişkilerin az sayıda ülke tarafından tekelleştirilmesi artık sürdürülebilir değil ve uzun süredir devam eden tarihsel adaletsizlikler giderilmelidir.”

Küresel Güney artık daha önemli çünkü artık paranın ekseni de kayıyor. Çin de "Avrupa’ya, ABD'ye satacağım ama Afrika’ya, Güney Amerika’ya da satacağım, oraların da parası olmaya başlayacak ve benim için önemliler" diyor.

Batı ülkeleri Çin'in önünü kesmek için geç mi kaldı?

Komünist Çin’in, kendi ülkesini ucuz işgücü hâline getirerek çokuluslu sömürgeci şirketlere kapısını açarak çıktığı yolda 25-30 yıl içinde geldiği nokta gerçekten inanılmaz boyutlarda. Ucuz işgücü, yabancı teknoloji, kalitesiz, ucuz ürünler derken günümüzde dünyanın ikinci büyük ekonomisi, yüksek teknoloji üreten, Avrupa’nın, ABD’nin, ürünlerinin kendi pazarlarına hâkim olmasına engel olmaya çalıştıkları bir ülke ve durdurmak için artık çok geç. Arkasına Küresel Güney'i de alarak dolu dizgin geliyor.

ABD bunun farkında; başa çıkabilmek için evine dönmeye çalışıyor, kendi kapılarını güvence altına almaya çalışıyor ama komünist görünümlü Çin farklı bir açılım sergiliyor Beyaz Kitap ile. Sayfalarca lafın arasında mesajları açık ve net: "Ekonomik olarak dünyanın bir numarası olmak üzereyim, az kaldı. Bunu sağlayan durumun çok değişmesini istemiyorum, kimseyi yönetmek gibi bir derdim yok, yoluma taş koymayın yeter" diyor.

"ABD, Avrupa biraz geri dursun. BM’yi, artık daha önemli hâle gelmeye başlayan, az gelişmiş veya gelişmekte olan Küresel Güney ülkelerinin de daha etkili katılımı ile güçlendirelim. Söz, karar, yetki, iktidar BM’de olsun, ben kaynaklara ulaşayım, çokça üretip çokça satayım. Yıllık 1 trilyon ABD doları ticaret fazlam var, bunun devamını istiyorum, o kadar" diyor.

Bundan 10 yıl önce "Çin, ABD tahvillerine yatırım yaptığı sürece ABD dolarına zarar verecek girişimlerde bulunmaz" derdim. O zamanlar yaklaşık 1.3 trilyon dolarlık ABD devlet tahvili vardı elinde. Bugün bu tutar yarıya inmiş durumda. ABD doları önemini kaybediyor artık Çin’in gözünde, yeni dünya düzeni için gün ağarmaya başlıyor gibi. İpler daha da gerginleşecek ama Çin çatışma istemiyor.

Savaş Sanatı adlı eserinde “En büyük zafer savaşmadan kazanılandır" demiş Sun Tzu. Çinliler büyük filozoflarının peşinden gidiyor sanki… Ne dersiniz?

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

Birol Oğuz

Birol Oğuz

1966 Ankara doğumlu. İlk, orta ve lise eğitimimi Ankara'da, üniversite eğitimi İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesinde tamamladı. 1991 yılında Tekofaks A.Ş. de başladığı iş hayatını daha sonra Aselsan A.Ş. de sürdürdü. 1993-97 yılları arasında Özbekistan, 2014-17 yılları arasında Azerbaycan'da yerleşik olarak görev yaptı. 2017 yılında, Aselsan Bakü Şirketi Genel Müdürlüğü görevinden emekliye ayrılarak Antalya'ya yerleşti.

Spektrum

Spektrum

Her perşembe yerel ve ulusal politikadan en kritik meseleleri ele alarak derinlemesine inceliyor, bağımsız bir tutumla alanında uzman akademisyenlere mikrofon uzatıyoruz.

İLGİLİ OKUMALAR