Leylâ Erbil’in Görsel Koordinatlarındaki Kimi Noktalar

Çağdaş Türk yazınında benzeri olmayan kurgu tekniklerini devreye sokarak, öncesi sonrası olmayan bir noktada “özgün imge” üreten Leylâ Erbil’in Hallaç’tan Tuhaf Bir Erkek’e dek yayımladığı bütün kitapları kavramsal bir bütünlüğe sahiptir. Bu bütünlük bir yanda İstanbul kentinin tarihindeki önemli olaylara, mekânlara gönderme yapması açısından, diğer yanda da itilmiş, horlanmış, dahası sürekli yok sayılmış kitlelere ses vermesi, onları tarihin tortularından kurtarıp günümüze taşıması açısından önemlidir. Erbil çağdaş Türk yazınında bu bütünlüğü kuran ve koruyarak üst boyutlara çıkaran bir yazın işçisi olarak ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Ne var ki yazın anlayışının köklü farklılığı yüzünden yeterince tartışmaya açılmamış, dilde yakalamaya çalıştığı tempo ve yapıtlarının soyutlamayla olduğu kadar politik bilinçlilikle, feminist bakış açılarıyla şekillenen çokkatmanlılığı nedeniyle değeri uzun süre kavranamamış bir yazardır.(1)

Erbil’in yazı serüveni Türk edebiyatında göremediğimiz görsel bir algı ve deneysellik üzerine kuruluydu. 1956’larda adını duyurduğu ilk öykülerinden itibaren kendine özgü bir tavır geliştiren Erbil çok sevmesine rağmen, dostluğunu kazandığı Sait Faik’in yolundan da ilerlemeyerek kendisine farklı bir yol çizdi. 1961’de yayımladığı Hallaç onun için bir bağımsızlık ilanı olduğu kadar, yazın alanında köşe başını tutmuş kişilere ve çevrelere verdiği mücadelenin başyapıtıdır. O yıllarda Marx ve Freud’u kendine yol gösterici ve etkileşim kaynağı olarak gösteren Erbil, kendisinin “üç silahşörler” adını taktığı eleştirmen çevreleri tarafından sürekli dışlanmış, yok sayılmıştı. Ama o, tekil duruşunu elli yıldan uzun bir döneme yayılan yazarlık uğraşında belli konular üzerinde ısrarla durarak güçlendirdi. Erbil leitmotivlerini tekrarlamayıp dönüştürdüğü, neredeyse her kitabında yeni biçimlere soktuğu için hem Türkçeye yeni bir dil zenginliği kazandırmış, hem de imgenin görkemli gücünü gösteren bir yazı stili geliştirmiştir. Geliştirdiği izlek sayesinde, gelenek-görenek çerçevesinde ailenin, evliliklerin, eğitim kurumlarının, dostluk ilişkilerinin kıskacında kalan, ister kadın ister erkek isterse eşcinsel olsun “birey”e farklı pencerelerden bakmıştır. Keskin zekâsıyla kendisini yok sayan çevreleri de kitaplarına konu etmesiyle ironisini taçlandıran yazar, gülümsemeyi hiçbir zaman elden bırakmayarak kendi stilini geliştirmiştir. Toplumun, tarihin, dinin, ailenin baskısı altındaki bireyi tanımlarken, ona kimlik(ler) kazandırırken, geliştirdiği kurgularla adeta özgün bir “yerleştirme tekniği”, installation oluşturmuştur. Installation, Türkçeye yerleştirme olarak çevrilse de modern sanatın en önemli kavramsal açılımlarını geliştiren Marcel Duchamp’ın tartışmaya açtığı(2) bir kavram olarak çoğu kez özgün biçimiyle dilimize aktarılmıştır. Sanat tarihi araştırmalarında installation, resim, heykel, obje, rölyef gibi geleneksel tekniklerden farklı olarak bir mekân, alan için onun mimari, çoğrafi özelliklerini dikkate alarak geliştirilmiş, sadece sergi süresince varlığını koruyan bir yaratı biçimidir.(3) 1970’ten sonra gündeme gelen kavramsal sanat, land art, new media art gibi çağdaş sanat oluşumlarında gerçekleştirilen çalışmaları tanımlamak için kullanılan installation birçok açıdan Erbil’in kurgularında karşımıza çıkan özelliklerle ortaklık gösterir. 21. yüzyılın en önemli sanatçılarından biri olarak değerlendirilen Joseph Beuys ile Leylâ Erbil arasındaki ortaklıklarla(4) birlikte ele alındığında installation, her iki yaratıcı sanatçının farklı metotlarla kullandığı teknik olarak karşımıza çıkar. Erbil yazıyı, yazma eylemini cümlelerin, paragrafların ikiboyutluluğundan çıkarıp edebiyatın sosyal, etik sorumluluklarıyla harmanlayarak “görsel bir imge dünyası” geliştirmişti. Bunu alabildiğine deneysel bir formlandırmaya dayalı yazı biçimiyle yaparken hem noktalama işaretlerini hem de yazım kurallarını altüst eden bir görsellik oluşturuyordu. Bu yazıda onun kendi görselliğini oluştururken dolaylı olarak katkısı olduğunu düşündüğüm ressamlardan, fotoğrafçılardan, sanatçılardan söz ederek Erbil’in görsel sanat ortamıyla olan yakınlaşmasını büyüteç altına almayı hedefliyorum.