Medyanın Matrix ânı: Yapay zeka devleriyle anlaşmak haberciliği nereye götürür?

Matrix filmini bilirsiniz. Klasik hikaye: İnsanlık, kendi hayatını kolaylaştırmak için makineleri, yani yapay zekayı geliştirir. Başlangıçta her şey plana uygundur; makineler işgücünü devralır, verimlilik artar, savaşta ve güvenlikte müthiş faydası görülür. Sonra işler kontrolden çıkar. Yapay zeka bilinç kazanmış, özerklik talebiyle varoluşsal bir tehdide dönüşüp insanlara karşı savaş başlatmıştır. 

Bu kadarı zaten birçok bilimkurgu eserinde işlenen tema. Fakat senaryodaki özgün ayrıntılara biraz daha yakından bakalım istiyorum. İnsanlık, yapay zekayı devre dışı bırakmak için son çare olarak enerjisini kesmeyi dener. Bunun da yolu gökyüzünü karartmak ve onları güneş enerjisinden mahrum bırakmaktır. Yapay zeka, buna karşı da ilginç bir çözüm geliştirir: İnsanı enerji kaynağı olarak kullanmak. Yani insanların bedeni artık makineler için birer “pile” dönüşmüştür.  

Haber kuruluşlarının yapay zeka anlaşmaları

Matrix’te makinelerin insanları enerji kaynağına dönüştürmesini biraz haber kuruluşlarının yapay zeka devleriyle yaptığı, bugünlerde çok kazançlı görünen, lisans anlaşmalarına benzetiyorum. 

En son geçen Perşembe (18 Eylül) basına yansıdı. Meta; Axel Springer, Fox ve News Corp ile haber içeriğini lisanslamak için görüşmelere başlamış. Bu ilk değil elbette. OpenAI, 2023’ten bu yana agresif bir şekilde birçok lisanlama anlaşması yaptı zaten. AssociatedPress (2023), Axel Springer (2023), Le Monde (2024), Financial Times (2024), DotdashMeredith (2024), The Atlantic (2024), Vox Media (2024), Time (2024), News Corp (2024), Reddit (2024); Open AI’nin halihazırda lisanslama anlaşması yaptığı medya devleri. Aynı şekilde Perplexity AI de pek çok yayıncının birarada olduğu Comet Plus ile anlaşma yaptı. 

Söylemeye bile gerek yok her biri milyon dolarların konuşulduğu anlaşmalar bunlar. Örneğin News Corp’un, OpenAI ile yaptığı anlaşmanın bedeli, 5 yıl için eğitim verisi ve cevaplarda kullanmak üzere 250 milyon doları buluyor. 

Haber kuruluşları, isim ve bağlamla var olur

Doğrusu, zaten üretken yapay zeka ve Google’ın yapay zeka özetleri sonrası iyice krize giren medya sektörüne kısa vadede bu sıcak paranın çok iyi geleceği açık. Atıf ve görünürlük açısından, ürün ortaklıkları açısından da bir fırsat var. Ayrıca lisanslı içerik örnekleri arttıkça burada adil bir piyasa oluşması için de bu lisans anlaşmaları önemli. 

Ancak bir an durup düşününce, başka bir soru aklıma geliyor. Haber kuruluşları aslen isim ve bağlamla var olur. Böylece güven kazanır; o bağlamın içinde süreklilik kazanırlar. Eğer yapay zeka araçları için birer hammadde üreticisine dönüşeceklerse bu kurumsal kimlik ve bağlam nasıl korunacak? 

Bir haber kurumunun okurla doğrudan ilişki kurmasının ne kadar önemli olduğu, sosyal medya sınavıyla görüldü. Şimdi yapay zeka bunu bambaşka bir seviyeye taşıyor ve burada tartışılması gereken şeyler var.

Tıklama oranları nasıl düşüyor, bu neye yol açar? 

Birincisi haber parçacıkları, yapay zeka özetlerinde yer aldıkça haber sitelerinin trafiği de dramatik ölçüde düşüyor. Digital Context Next’in Mayıs 2025’te yaptığı bir araştırmaya göre, Google’da arama sonuçlarının en üstünde bir genel bakış, yani yapay zeka özeti göründüğünde tıklama oranları %34,5 düşmüş. 

Bu, reklam görüntülemelerinin de azalması nedeniyle doğrudan gelir kaybı demek. Ayrıca aboneliklere de mutlaka etkisi olacaktır ki, insanlar yapay zeka dil modellerine de ciddi abonelik bedelleri ödemeye başladı. Bu durum kullanıcılara, illa ki bir noktada “Haberi zaten yapay zeka araçlarından alacaksam haber kuruluşuna niye para ödeyeyim?” sorusunu sorduracaktır. 

“Zaten lisanslama anlaşmaları da bu zararı karşılamak için yapılıyor” denebilir ama bunun uzun vadede “haber markasına” etkisi daha derin bir tartışmaya konu olmalı. 

New York Times neden dava yoluna gitti? 

New York Times, bu açıdan başka bir yaklaşımı temsil ediyor. Çünkü onlar lisanslama anlaşması yerine, OpenAI’a dava açma yoluna gittiler. Davanın iddiası şu: ChatGPT’yi eğitirken New York Times içeriğini izinsiz kullanmak. 

Ancak bu hepten yapay zekaya karşı olduklarını göstermiyor. Çünkü halihazırda Amazon ile bir yapay zeka anlaşması yaptılar. Bu anlaşma da NYT, NYT Cooking ve The Athletic içeriklerinin Amazon ürünlerine ve yapay zeka deneyimlerine entegrasyonuyla ilgiliydi. 

NYT’nin yaklaşımı lisanslama karşıtlığı da olmayabilir. Belli ki, gelişmeleri bekleyip görmek istiyorlar. Belki de yapay zeka endüstrisini, kendilerinin veya yayıncıların şartlarına göre bir anlaşmaya zorlamak istiyorlar. Bunları zamanla göreceğiz. 

Haber kuruluşları bu hatayı ikinci kez yapıyor 

Tam bu noktada şunu da hatırlamak lazım. Bu anlaşmaların bir sürekliliği olacak mı? Yapay zeka devleri, alacaklarını alıp haber kuruluşlarını ortada bırakabilir mi? Facebook’un bir dönem akışında haber kuruluşlarına bel bağlayarak trafik göndermesi ve sonra aniden bundan vazgeçmesini hatırlıyorum. 

OpenAI ile 2024’ten beri lisans anlaşması içinde olan The Atlantic yazarlarından Jessica Lessin, “Haber kuruluşları yine aynı hatayı yapıyor” temalı bir yazı yazarak Facebook, Apple, Google ile yapılan önceki dijital işbirliklerinin nasıl felaketle sonuçlandığını haklı olarak hatırlatmış. Kuşkusuz burada da öyle bir risk var. 

Benzer şekilde, yine The Atlantic’in teknoloji bölümü kıdemli editörü Damon Bares da bu anlaşmayı “Open AI ile şeytanın pazarlığı” olarak özetlemiş. Bu iki yazıdan yola çıkarak daha önce yazdığım bir yazıda ben de bu anlaşmaları aceleci bulduğumu ve açılan ilk davalar bile sonuçlanmadan anlaşma yapmanın hata olduğunu belirtmiştim. Fakat süreç ilerledikçe bu konuda yazılması gerekenler de arttı.

Peki emekçilerin hakları ne olacak?

Haber kuruluşları, bu anlaşmaları kazançlı gördükleri için ve üretken yapay zeka sonrası yaşadıkları trafik kaybını telafi etmek için yapıyor olabilir. Ancak bu içeriği entelektüel sermayeleriyle üreten emekçilerin bu konudaki hakları ne olacak? 

• Örneğin bugün bir televizyon dizisinde oynayan oyuncu ya da senarist aynı dizinin yurt dışı haklarını gözeterek anlaşma yapıyor ya da yapmadıysa yeni bir ödeme alıyor. Zamanında bu içeriği, yapay zeka araçlarını hiç hesaba katmadan üreten emekçinin hakları ne olacak? 

İşte OpenAI ile 2024 yılında anlaşan Le Monde’un yaklaşımı bu noktada ilginçleşiyor. Çünkü Le Monde, lisans anlaşmasından elde ettiği gelirin %25’ini doğrudan gazetecilere dağıtacağını açıkladı. Bence bu önemli bir emsal. Sendikaların bu aşamada devreye girmesi şart.

Büyükler anlaşıyor, küçükler ne yapacak?  

Yukarıda listelediğimiz üzere, yapay zeka devleriyle anlaşanlar hep büyük medya grupları. Daha önce Google’un Avustralya’da haber kuruluşlarına arama sonuçları üzerinden ödeme yapması örneğinde, paranın neredeyse tamamının Rupert Murdoch’ın medyasına gittiğini görmüştük. Aynı açmaz burada da var. 

Bu anlaşmalar; küçük, yerel ve bağımsız medya kuruluşlarını iyice sistem dışına itiyor. Dahası, İngilizce olmayan, azınlık odaklı, yerel yayınların sesleri de algoritmik olarak silikleşebilir. Dünyanın her yerinde bağımsız medya kuruluşları ve ülke çapındaki yerel basın kuruluşları bu düzenin ilk kaybedenleri olabilir. 

Peki ne yapılmalı? 

Bana kalırsa özellikle büyük medya kuruluşlarının ilk işi, kendi tescilli yapay zeka araçlarını geliştirmeye odaklanmak, veri arşivlerini bu doğrultuda yapılandırmak ve marka kimliğini koruma yönünde politika geliştirmek olmalı. Nihayetinde günün birinde haber kuruluşlarının arayüzleri de bir GPT’ye dönüşebilir. O durumda, bugün lisans anlaşması yapılan yapay zeka devleri birer rakip hâline bile gelebilir. 

Küçük yayıncılar ise biraraya gelerek kolektif lisanslama, dijital telif kooperatifleri kurmaya öncelik vermeli. Yine özellikle küçük yayıncılar için kamu destekli altyapı teşviklerine ihtiyaç var.  

Gazetecilik bir simülasyona dönüşmeden önce

Bir klasik olduğu için Matrix filminin asıl etkileyici tarafını söylemek artık bir spoiler sayılmaz. Filmde bir noktada anlaşılır ki makineler, insanları bir tür sanal gerçekliğe (Matrix adı buradan geliyor) bağlamıştır. İnsanlar, bu sanal dünyada sıradan bir hayat yaşadıklarını sanırken aslında sadece birer bataryaya dönüşmüşlerdir. Yani gerçek dünyadan tamamen kopmuşlardır. Bu hem bireysel iradenin hem de toplumsal ve tarihsel hafızanın silinmesi anlamına gelir. 

Aynı tehlike, içeriklerini bugün kârlı görünen anlaşmalara yapay zeka devlerine lisanslayan medya kuruluşları için de var. Çünkü gazetecilik sadece bir içerik üretim endüstrisi değil. Gazetecilik, aynı zamanda bir demokratik kamu hizmeti. Medya, üretken yapay zekanın yön verdiği bir gelecekte, bu kamusal işlevini sürdürebilmek için, bu lisanslama anlaşmalarının gerçek bedelini daha iyi sorgulamalı. 

Belirli şartlar altında elbette lisanslama anlaşmaları kaçınılmaz. Ancak bunu yaparken eşzamanlı olarak hem kendilerini bir yapay zeka aracına dönüştürmenin yollarını aramalı hem de gazetecileri bu anlaşmalara dahil etmenin yolunu aramalı. 

Yoksa yapay zeka devlerine hammadde üreten bir yan sanayiye dönüşmeleri kaçınılmaz. Onun da sonu bir simülasyonun içinde yaşamaya mahkum olmaktır.