Paşinyan yeniden başbakan: Ermenistan’ı yeni dönemde ne bekliyor?

Ermenistan Cumhurbaşkanı Vahagn Haçaturyan, 2 Ağustos’ta yayımladığı kararnameyle Nikol Paşinyan’ı yeniden başbakan olarak atadı. Atama, 7 Haziran’daki parlamento seçimlerini kazanan Paşinyan’ın Sivil Sözleşme Partisi'nin yeni Ulusal Meclis'te tek başına hükümet kuracak çoğunluğu elde etmesinin ardından yapıldı. 

• Aynı gün hükümetin istifasını sunması ise yeni parlamentonun ilk toplantısıyla başlayan anayasal sürecin zorunlu bir adımından kaynaklandı.

Paşinyan böylece 2018’deki Kadife Devrim’in ardından başladığı başbakanlık görevini yeni dönemde de sürdürecek. Fakat yeni hükümetin önünde iç politika başlıklarının yanı sıra Azerbaycan’la barış sürecini kalıcılaştırmak, Türkiye’yle normalleşmeyi ilerletmek, Avrupa’yla yakınlaşırken Rusya’yla ekonomik bağları idare etmek gibi birbirine bağlı dosyalar bulunuyor.

Hükümet neden önce istifa etti?

Ermenistan’da parlamenter sistem uygulanıyor. Anayasa'nın 158. maddesi uyarınca hükümet, yeni seçilen Ulusal Meclis'in ilk oturumunu yaptığı gün istifasını sunuyor. Bu nedenle Paşinyan, 2 Ağustos sabahı hükümetin istifasını açıkladı.

• Cumhurbaşkanı Haçaturyan istifayı kabul etti; mevcut bakanların yeni kabine kuruluncaya kadar görevlerini sürdürmesi kararlaştırıldı. Ardından parlamentodaki çoğunluğa sahip Sivil Sözleşme grubu Paşinyan’ı yeniden aday gösterdi. Cumhurbaşkanı da anayasanın 149. maddesi uyarınca aynı gün Paşinyan’ı başbakanlığa atadı.

Yani yaşanan birkaç saatlik istifa ve yeniden atama süreci, seçimlerden sonra yürütmenin parlamentodaki yeni çoğunluğa dayanarak yeniden kurulmasını sağlayan anayasal bir prosedürdü.

Paşinyan seçimi nasıl kazandı?

Ermenistan’da parlamento seçimleri 7 Haziran’da yapıldı. Resmî sonuçlara göre Sivil Sözleşme Partisi oyların yüzde 49,75’ini aldı. Parti, doğrudan dağıtılan 61 sandalyenin yanı sıra ulusal azınlıklara ayrılan üç sandalye ile birlikte 105 üyeli parlamentoda toplam 64 milletvekilliğine ulaştı. Hükümet kurmak için gereken sayı 53’tü.

Rusya’yla daha yakın ilişkileri savunan iş insanı Samvel Karapetyan’ın Güçlü Ermenistan ittifakı yüzde 23,27 oyla 29 sandalye kazandı. Eski Cumhurbaşkanı Robert Koçaryan’la bağlantılı Ermenistan İttifakı ise yüzde 9,92 oyla 12 milletvekili çıkardı. Böylece Paşinyan’ın partisi koalisyon ortağına ihtiyaç duymadan hükümet kurabilecek çoğunluğu sağladı.

Bu seçim neden diğerlerinden ayrılıyordu?

Seçim, büyük oranda Ermenistan’ın dış politika yönüne ilişkin bir tercih olarak görüldü. Paşinyan, ülkenin Rusya’ya tarihsel bağımlılığını azaltmayı, Avrupa Birliği ve ABD’yle ilişkileri derinleştirmeyi, Azerbaycan’la barış anlaşmasına ulaşmayı ve Türkiye’yle sınırların açılmasını savunuyordu. Muhalefetin önemli bölümü ise bu politikaların güvenlik ve ulusal çıkarlar açısından fazla tavizkar olduğunu öne sürdü.

Rusya, Ermenistan’ın Avrupa’ya yönelmesine açık biçimde karşı çıktı. Seçim öncesinde Moskova öncülüğündeki Avrasya Ekonomik Birliği, Avrupa Birliği üyeliğine yönelmesi hâlinde Ermenistan’ın birlik içindeki konumunun askıya alınabileceği uyarısında bulundu. Rusya ayrıca ucuz doğalgaz tedariki ve Ermeni ürünlerinin pazara erişimi gibi ekonomik araçların geleceğini tartışmaya açtı.

Karabağ yenilgisinden sonra Paşinyan nasıl yeniden kazandı?

Paşinyan’ın yeniden seçilmesi, birkaç yıl önce düşünüldüğünde sürpriz sayılabilirdi. Azerbaycan’ın 2023’te Dağlık Karabağ’ın tamamında kontrol sağlamasının ardından bölgede yaşayan 100 binden fazla Ermeni Ermenistan’a göç etmişti. Paşinyan, yenilginin ve Karabağ’ın kaybının başlıca siyasi sorumlusu olarak sert biçimde eleştirilmişti.

Buna rağmen seçmenlerin önemli bir bölümü, yeni bir savaşa dönmek yerine barış ve ekonomik açılım çizgisini destekledi. Paşinyan kampanyasını “egemenlik, bağımsızlık ve barış” üzerine kurdu; Karabağ meselesini yeniden askerî yollarla çözmeye çalışmanın Ermenistan’ı daha büyük bir felakete sürükleyeceğini savundu.

Muhalefetin önemli isimlerinin eski yönetimlerle, oligarklarla veya Rusya’yla yakın bağları olması da Paşinyan’ın işine yaradı. Hükümet karşıtı hoşnutsuzluk mevcut olsa da muhalefet, seçmenlere ortak ve güvenilir bir iktidar alternatifi sunmakta zorlandı.

Azerbaycan’la barış sürecinde ne bekleniyor?

Paşinyan’ın yeni dönemindeki en önemli dosya Azerbaycan’la barış anlaşmasının tamamlanması olacak. Erivan ve Bakü, yıllardır süren görüşmelerin ardından anlaşma metninin büyük bölümünde uzlaşmış durumda. Ancak sınırların tanınması, ulaşım hatlarının statüsü ve Ermenistan Anayasası konusunda anlaşmazlıklar sürüyor.

Azerbaycan, Ermenistan Anayasası’nın başlangıç bölümünde yer alan tarihî belgelere yapılan atıfların Karabağ üzerinde örtülü bir toprak iddiası oluşturduğunu savunuyor ve anayasa değişikliği istiyor. Paşinyan’ın partisi parlamentoda tek başına hükümet kurabilecek çoğunluğa sahip olsa da anayasa değişikliği için gereken üçte iki çoğunluğa ulaşamadı. Böyle bir değişiklik halkoylaması ve muhalefetle daha geniş bir uzlaşma gerektirebilir.

Türkiye’yle normalleşme süreci

Türkiye ile Ermenistan arasında diplomatik ilişkiler bulunmuyor ve kara sınırı 1993’ten beri kapalı. Son yıllarda iki ülke özel temsilciler aracılığıyla normalleşme görüşmeleri yürüttü; üçüncü ülke vatandaşlarına ve diplomatik pasaport sahiplerine sınırın açılması gibi bazı adımlar üzerinde prensipte uzlaşıldı.

• Fakat Ankara, Ermenistan’la tam normalleşmeyi büyük ölçüde Azerbaycan’la yürütülen barış sürecindeki ilerlemeye bağlıyor. Paşinyan da seçim zaferinin ardından sonucun Türkiye ve Azerbaycan’dan “olumlu bir karşılık” görmesini umduğunu söyledi.

Sınırın açılması, denize kıyısı olmayan Ermenistan için yalnızca diplomatik değil ekonomik bir dönüşüm anlamına da gelebilir. Türkiye üzerinden Avrupa ve Akdeniz pazarlarına daha kısa ulaşım yolları kurulabilir; doğu bölgelerinde ticaret ve yatırım hareketlenebilir.

Rusya’yla ilişkiler nasıl ilerleyebilir?

Paşinyan’ın Batı’ya yönelmesi, Rusya’yla ilişkilerin hemen ve bütünüyle kesileceği anlamına gelmiyor. Ermenistan ekonomisi hâlâ Rusya’ya enerji, ticaret, işçi dövizleri ve altyapı bakımından önemli ölçüde bağlı. Rus askerî varlığı da tamamen sona ermiş değil.

• Erivan, Rusya öncülüğündeki Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’ndeki faaliyetlerini fiilen dondururken Avrupa Birliği ve ABD’yle güvenlik ve ekonomi ilişkilerini geliştirdi. Buna rağmen Avrasya Ekonomik Birliği üyeliğini sürdürmeye ve Moskova’yla tüm bağları koparmadan dış politikasını çeşitlendirmeye çalışıyor.

Paşinyan’ın önündeki zorluk da burada yatıyor: Avrupa’ya yaklaşırken Rusya’nın ekonomik misillemelerini sınırlamak ve ülkenin güvenliğini yeni ortaklıklarla desteklemek.

Yeni parlamentoda muhalefet ne yapacak?

Yeni parlamentoda iki ana muhalefet grubu bulunuyor. Güçlü Ermenistan 29, Ermenistan İttifakı 12 sandalyeye sahip. Bu iki blok birlikte anayasa değişikliklerini engelleyebilecek ve barış süreci üzerindeki toplumsal muhalefeti parlamentoya taşıyabilecek güce sahip.

• Muhalefet seçim sonuçlarına itiraz etti, bazı sandıklarda yeniden sayım talebinde bulundu ve seçimlerin yenilenmesini istedi. Merkez Seçim Komisyonu üç kırsal sandığın sonuçlarını geçersiz saydı ancak bunun genel sonucu değiştirmeyeceğine karar verdi. Bağımsız gözlemciler de muhalefetin ileri sürdüğü yaygın hile iddialarını doğrulayacak bir kanıt bulunmadığını belirtti.

Yeni dönemde tartışmaların yalnızca dış politikayla sınırlı kalması beklenmiyor. Muhalefet, Paşinyan’ı iktidarı merkezileştirmek, yargıyı siyasi rakiplerine karşı kullanmak ve eleştirel kurumlar üzerinde baskı kurmakla suçluyor. Hükümet ise soruşturmaların darbe veya yolsuzluk iddialarıyla ilgili olduğunu savunuyor.