Sınırsız güç

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Muğla'da gençlerle bir araya geldiği programda "Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde Meclis çoğunluğunun nasıl bir önemi var?" sorusuna verdiği yanıt oldukça dikkat çekiciydi. Cumhurbaşkanı, "Tabii belli oranlar, belli sayılar parlamento içinde sizi özellikle yasal düzenlemelerden öte, fırsat olsa anayasal düzenlemeyi getirmesi bakımından çok önemli. Mesela 400 rakamını yakalamak ciddi manada ne yapar? Parlamentonun gücünü çok artırır ve anayasal düzenleme, değişiklik gerektiği zaman da siz o gücünüzle anayasal değişikliği de yaparsınız." yanıtını verdi.

Yasal düzenlemeler konusunda sıkıntı yaşamadıklarını ifade eden Cumhurbaşkanı Erdoğan, kurumlar nedeniyle zaman zaman yaşanan sıkıntıların üstesinden de Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle gelindiğini söyledi. Erdoğan, “Gençlik eğer bu sandıkları inşallah şöyle patlatacak olursa, hele hele bize bir de anayasal noktada bir değişim gücü verecek olursa o zaman bizim ülkemizi yönetme noktasındaki gücümüz çok daha farklı olacaktır. Ben şu anda gençliğin bize olan ilgi alakasında bunu görüyorum, meydanlarda bunu görüyorum." ifadelerini kullandı.

Valilik'ten parti propagandası

Muğla'daki buluşmanın ardından Muğla Valiliği'nin sosyal medyadan "Muğla aşkı içimizde hiç bitmeyecek, Recep Tayyip Erdoğan" ifadeleriyle paylaştığı videoda AK Parti propagandası yapılması, muhalefetin "valilerin parti devletinin il başkanı gibi çalıştığı" eleştirilerine yol açmıştı.

Erdoğan'ın anayasa değişikliği yapabilecek parlamento çoğunluğu ile "daha güçlü bir yönetim" vaadinde bulunması, ister istemez merkezî hükümetin yetkilerinin daha ne kadar genişletilmek istendiğiyle ilgili endişeye yol açtı.

2017 referandumuyla genişleyen yetkiler

2017’de yapılan referandumla kabul edilen ve 2018'deki genel seçimle yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı sistemi, Cumhurbaşkanlığı makamının yetkilerini oldukça genişletmişti.

• 87. maddede yapılan değişiklikle TBMM'nin bütçe yapma yetkisi kaldırılmış, bu yetki Cumhurbaşkanı'na verilmişti. TBMM'ye Cumhurbaşkanı'nın hazırladığı bütçeyi değiştirme yetkisi verilmezken onaylama ya da geri gönderme yetkileri sağlanmıştı. Ayrıca TBMM'nin Bakanlar Kurulu'nu denetleme ve belirli konularda kanun hükmünde kararname çıkarma hakkı verme yetkileri kaldırılmıştı.
• 98. maddede yapılan değişiklikle denetleme yöntemi olan gensoru ile hükümet ve bakan düşürme usulü kaldırılmış, TBMM'nin Cumhurbaşkanı'nı düşürmek için ancak seçime gidebilmesi mümkün kılınmıştı.
• 101. maddede yapılan değişiklikle partili cumhurbaşkanlığının önü açılmıştı.
• 104. maddede yapılan değişiklikle Cumhurbaşkanı hem devletin hem de hükümetin başı ilan edilmiş, Cumhurbaşkanı'na yürütmeyle ilgili konularda kararname çıkarma yetkisi verilmişti. Başbakanlık makamı kaldırılmıştı. Cumhurbaşkanı’nı denetleme yetkisi tırpanlanan TBMM'nin çıkardığı yasaların Cumhurbaşkanı tarafından iptal istemiyle Anayasa Mahkemesi’ne gönderebileceği kararlaştırılmıştı. Ayrıca cumhurbaşkanının dört yıllık üniversite mezunu olması şartı değiştirilmiş, "yükseköğrenim yapmış" olması şartı getirilmişti.
• 105. maddede yapılan değişiklikle Cumhurbaşkanı’nın bir suçtan dolayı sorgulanabilmesi için milletvekili tam sayısının beşte üçünün oyunun gerektiği şartı getirilmiş, Cumhurbaşkanı’nın Yüce Divan'a gitmesi için tam sayının üçte ikisinin sağlanması şart koşulmuştu. Ayrıca Cumhurbaşkanı’nın görevde bulunduğu sürede işlediği iddia edilen suçlar için görevi bittikten sonra da bu madde hükmü uygulanması kararlaştırılmıştı.
• 116. maddede yapılan değişiklikle Cumhurbaşkanı’na ve TBMM tam sayısının beşte üçüne seçimleri yenileme hakkı verilmişti. TBMM’nin seçimleri yenilemesi hâlinde görev süresi iki dönemle sınırlanan Cumhurbaşkanı’nın bir dönem daha aday olabileceği belirtilmişti.
• 119. maddede yapılan değişiklikle Cumhurbaşkanı’na olağanüstü hâl ilan etme yetkisi verilmişti. Süresi altı aya uzatılan olağanüstü hâlde Cumhurbaşkanı’nın kararname çıkarma yetkisi artırılmıştı.
• 123. maddede yapılan değişiklikle Cumhurbaşkanı’na kamu tüzel kişilikleri düzenleme yetkisi verilmişti.

Cumhurbaşkanı’nın yetkilerini oldukça genişleten, yasama ve yürütme erkini Cumhurbaşkanı’na teslim ederek güçler ayrılığını ortadan kaldıran ve Cumhurbaşkanı liderliğindeki hükümetin TBMM’ye hesap verme yükümlülüğünü azaltan bu anayasa değişikliği paketi, 16 Nisan 2017’deki referandumda %51,4’ün evet oyuyla kabul edilmişti. Yüksek Seçim Kurulu'nun henüz oylama sürerken verdiği mühürsüz oyların geçerli sayılması kararı muhalefet çevrelerinde referandumun meşruiyetine dair şüphe doğursa ve protestolara yol açsa da Cumhurbaşkanı Erdoğan, “Boşuna uğraşmayın. Atı alan Üsküdar’ı geçti, haberiniz yok.” açıklamasında bulunmuştu.

Ne umduk, ne bulduk?

Referandumdan önce yeni sistemin hükümetin bürokratik engelleri hızla aşmasını sağlayacağı iddia ediliyordu. Etkili ve istikrarlı bir yönetim sözü verilirken ekonomide yapısal reformların yapılmasının önünün açılacağı söyleniyordu. 

24 Haziran 2018’deki seçimden günler önce "Bu kardeşinize yetkiyi verin, ondan sonra bu faizle şunla bunla nasıl uğraşılır göreceksiniz." sözleriyle anayasa değişikliğiyle genişletilen yetkileri devralmak üzere halktan oy isteyen Recep Tayyip Erdoğan, ilk turda seçimleri kazanmayı başarmıştı. Oysa gerçekler, vaatlere uymadı. 

• Ekonomide düşüş: 2017’de dünyanın en büyük 17’nci ekonomisi olan Türkiye’nin 2022 verilerine göre 23’üncü sıraya düşmesi bekleniyor. 
• Millî gelir: 2017’nin ilk çeyreğinde Türkiye’nin millî geliri dolar bazında 840 milyar dolar düzeyindeydi. Kişi başına düşen millî gelir 10 bin 600 dolardı. 2022’nin üçüncü çeyreğinde millî gelir 241 milyar dolara, kişi başına düşen millî gelir 10 bin doların altına düştü.
• Enflasyon: Nisan 2017’de %11,87 olarak ölçülen enflasyon, Aralık 2022’de baz etkisine rağmen %64,2 olarak ölçüldü. Referandum öncesinde 3,68 lira olan dolar kuru, bugün 18,80 lira.
• CDS oranı: Türkiye'nin yurt dışı tahvillerinde iflas risk primini gösteren CDS oranıysa 230 puan seviyelerindeydi. Aralık 2022’de, Türkiye’nin risk priminin 500 puanın altına düşmesi “başarı” olarak lanse edildi.
• Dış ticaret açığı: Nisan 2017’de 54 milyar dolar olan 12 aylık dış ticaret açığı ise 2022’de 110,2 milyar dolara yükseldi.
• Demokrasi Endeksi: Türkiye yalnızca ekonomide değil, hak ve özgürlükler alanında da geriye gitti. Economist Intelligence Unit’in Demokrasi Endeksi’nde 2017’de 97’nci sırada yer alan ülkemiz, 2022’de 103’ncü sırada yer aldı.

Tüm bunlar ortadayken, tüm yetkiyi elinde bulunduran bir Cumhurbaşkanı'nın referanduma da gitmeden dilediğince anayasa değişikliği yapma gücüne sahip olduğu bir Türkiye'nin hem ekonomi alanında, hem de hak ve özgürlükler alanında bugünden daha iyi performans göstereceğine kamuoyunun ikna olması oldukça zor. Tüm araştırmalar, muhalefetin Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem önerisine destek verenlerin sayısının, mevcut sistemin devamından yana olanlardan fazla olduğunu gösteriyor. 

Belki de Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın henüz sahip olmadığı hangi güce sahip olmak istediğini daha net söylemesi gerekiyor.