İran seçimlerine doğru

İran’da halk, yeni bir Cumhurbaşkanı seçmek için 18 Haziran’da sandık başına gidecek. Anayasa Koruyucular Konseyi (AKK) geçtiğimiz salı önemli isimleri diskalifiye ederek çoğunlukla muhafazakâr isimlerden oluşan 7 kişilik aday listesini açıkladı. Dini lider Ayetullah Ali Hamaney’in tercihlerini yansıttığı düşünülen aday listesi büyük tartışma yarattı. Zira AKK’nin kararının hali hazırda birçok sıkıntıyla boğuşan ülkede Hamaney kontrolünde bir hükümetin seçilmesini garanti ettiği düşünülüyor.

• Seçim takvimi: 28 Mayıs’ta başlayan seçim kampanyaları 17 Haziran’a kadar devam edecek. Seçimlerde herhangi bir adayın %50’lik seçim barajını geçememesi halinde en yüksek oyu alan iki aday 25 Haziran’da ikinci turda yarışacak.
• Adaylar: Üç kilit aday eski Cumhurbaşkanı  Mahmud Ahmedinejad, İslami Şûra Meclisi Başkanı Ali Laricani ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı İshak Cihangiri’nin adaylığı veto edildi. Mevcut aday listesi; Yargıtay Başkanı İbrahim Reisi, eski nükleer müzakereci Seyit Celili, Meclis Araştırma Merkezi Başkanı Alirıza Zekani, Meclis Başkan Yardımcısı Amir Hüseyin Haşemi, Muhsin Rizayi, Merkez Bankası Başkanı Abdülnasır Himmeti ve Horasan eyaleti eski Genel Valisi Muhsin Alizadeh olarak belirlendi.
• Tepkiler: Doğrudan Hamaney’in gözetimi altında çalışan AKK’nın açıkladığı aday listesi ülke genelinde büyük tepkiyle karşılandı. Kararın ardından açıklama yapan Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, listenin Reisi’nin seçimi kazanacak şekilde hazırlandığını savunarak, seçmenlerin sandıktan uzaklaşacağını ve ülkedeki meşruiyetin zedeleneceğini belirtti. Ruhani, Hamaney’den kararı gözden geçirmesini istedi. Eski Meclis üyesi Muhammet Kermani alaycı bir üslupla Hamaney’den seçimleri iptal etmesini ve Reisi’yi Cumhurbaşkanı olarak atayan bir kararname yayımlamasını önerdi. Böylelikle ülkeyi seçim yapma maliyetinden ve halkı sandık başına gitme yükünden kurtaracağını söyledi.
• Her ne kadar Ahmedinejad’ın adaylığının reddi beklenilen bir durum olsa da Laricani ve Cihangiri’nin veto edilmesi ülkede büyük şaşkınlık yarattı. Özellikle Laricani Reisi’nin en büyük rakibi olarak görülüyordu. Kararın ardından açıklama yapan Ahmedinejad şahsen oy kullanmayacağını söyleyerek halka seçimleri boykot etme çağrısında bulundu ve Devrim Muhafızları’nın kendisinden “sessiz kalmasını ve iş birliği yapmasını” istediğini söyledi. Laricani ve Cihangiri karara itiraz etmeyeceklerini belirtseler de Cihangiri yaptığı açıklamada diskalifiyeleri "halkın katılımı ve adil rekabet için ciddi bir tehdit” olarak nitelendirdi.
• Anketler: İranlılar senelerdir yaşanılan yoksulluk, işsizlik ve diğer tüm sıkıntılardan rejimi ve özellikle Hamaney’i sorumlu tutuyor. Bu sebeple nüfusun neredeyse %60’ı seçimde oy kullanmayacağını dile getirilirken AKK’nın kararından sonra yapılan son anket çalışmalarında oy kullanacakların sayısının %27’ye kadar gerilediği görülüyor.
• Reisi: Yapılan eleştirilerin ardından seçimlerin daha rekabetçi olabilmesi adına diskalifiye edilen bazı adayların tekrar kabul edilmesi için AKK’ya başvuruda bulunacağını belirten Reisi’nin seçimleri kazanmasına kesin gözüyle bakılıyor. Reisi'nin Hamaney’den aldığı destekle bir sonraki Velayet-i Fakih olacağı düşünülüyor. ABD ve diplomasi karşıtlığı ile bilinen Reisi’nin seçilmesi halinde katı bir dünya görüşünü hayata geçirerek İran’ı uluslararası toplumdan daha da soyutlaması bekleniyor. En son 2017’de Ruhani’ye karşı aday olan Reisi’nin ekonomi, siyaset ve özellikle dış politikadaki bilgisizliği alay konusu olmuştu.
• İran’ı neler bekliyor: Analistler, rekabetçi bir seçim ortamından kaçınılmasının aslında rejimin seçimlerden korktuğunu gösterdiğini ve seçimlerin kazanmalarını garantileyecek şekilde hazırlandığı yorumunu yapıyor. ABD’nin nükleer anlaşmazlık yüzünden devam eden yaptırımları ve Covid-19’un yarattığı ekonomik darboğaz sebebiyle son yıllarda İran’da ciddi halk ayaklanmaları yaşandı. Halkın değişecek hükümetten hiçbir beklentisi olmadığı için seçimlere düşük katılım olması halinde yaşanılacak bir meşruiyet krizi hükümeti daha da derin bir çıkmaza sürükleyebilir ve ayaklanmaların önüne geçilemeyebilir. Bu sebeple 18 Haziran’da gerçekleşecek olan seçimler İran’ın ve özellikle rejimin geleceğine dair birçok cevabı da beraberinde getiriyor.