Suça sürüklenen çocuklar düzenlemesi: 15-18 yaş arasına müebbet hapisin önünü açan teklif ne getiriyor?

AK Parti, ağır suçlara karışan çocuklara verilecek cezaları ağırlaştıran ve ailelerin sorumluluğunu artıran yasa teklifini Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) sundu. 

• Çocuk Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanunu’nun da aralarında bulunduğu yedi yasada değişiklik öngören 18 maddelik paket, 15-18 yaş grubundaki çocuklara belirli koşullarda müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verilmesini mümkün kılıyor.

AK Parti Grup Başkanvekili Leyla Şahin Usta, Meclis’te yaptığı basın toplantısında düzenlemenin amacını “suçu önlemek, caydırıcılığı artırmak, toplum güvenliğini sağlamak ve çocukların korunarak rehabilite edilmesini güçlendirmek” sözleriyle anlattı. Genel gerekçede, çocuklar tarafından işlenen cinayetler, bıçaklı-silahlı saldırılar ve ağır yaralanmaların son yıllarda arttığı, mevcut sistemin kimi uygulamalarının “cezasızlık algısı” yarattığı öne sürülüyor. Teklifte şu ifadeler yer alıyor:

"Bazı suç çevrelerinin ve örgütlü yapıların çocukları kendi faaliyetlerinde kullanmaya yöneldiği, çocukların hukuki statülerinden kaynaklanan koruma mekanizmalarını bir istismar alanına dönüştürmeye çalıştığı görülmektedir. Çocuk adalet sistemindeki mevcut bazı uygulamalar zaman zaman bir cezasızlık algısının oluşmasına neden olmakta, bu durum hem çocukların suç örgütlerinin etkisine daha açık hâle gelmesine hem de toplumda adalet duygusunun zedelenmesine yol açabilmektedir. Çocukların korunması ile kamu düzeninin sağlanması arasında sağlıklı bir denge kurulabilmesi için mevcut sistemin güncel ihtiyaçlar ışığında yeniden değerlendirilmesi kaçınılmaz görünmektedir."

15-18 yaş grubu için ne değişecek?

Teklifin en tartışmalı unsuru, 15-18 yaş grubuna ilişkin ceza rejimi. Mevcut sistemde bu yaş grubundaki çocuklara, işledikleri suçun ağırlığı ne olursa olsun yaş küçüklüğü nedeniyle zorunlu ceza indirimi uygulanıyor. Yeni düzenleme ile kasten öldürme ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama gibi suçlarda hâkime, bu indirimi tamamen kaldırma yetkisi tanınıyor.

Yeni yasa teklifi “kasıt, güdülen amaç, suçun işleniş şekli ve geçmiş cezalar” dikkate alınarak ağır suçlarda çocuk sanıklar için müebbet veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının önünü açıyor.

Daha küçük yaştakileri kapsıyor mu?

Teklif, 12-15 yaş grubundaki çocuklar için de ceza indirimini daraltıyor. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda bu yaş grubuna verilebilecek ceza aralığı 13-18 yıla çıkarılırken, müebbet hapis gerektiren suçlarda ceza 10-12 yıl arasında belirleniyor; diğer suçlarda ise verilebilecek azami hapis cezası 9 yıla yükseltiliyor.

Ayrıca cezada tekerrür (yeniden suç işleme) hükümleri bakımından yaş sınırı 18’den 15’e çekiliyor. Böylece 15 yaşından sonra işlenen suçlar, tekrarlandığında yetişkinlerde olduğu gibi daha ağır infaz rejimine tabi tutulabilecek. Hükümet, bu değişiklikle özellikle suç örgütlerinin çocukları yeniden ve sistemli biçimde kullanmasının önüne geçmeyi hedeflediğini savunuyor.

'Suça sürüklenen çocuk' terminolojisi değişiyor

Teklif, çocuk ceza adaletinde kullanılan dili de değiştiriyor. Mevzuatta yer alan “suça sürüklenen çocuk” ifadesi, Çocuk Koruma Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu ve Sosyal Hizmetler Kanunu dâhil ilgili tüm düzenlemelerde “adli süreçteki çocuk” olarak değiştirilmek isteniyor.

Genel gerekçede bu adım, masumiyet karinesini daha güçlü yansıtma ve soruşturma aşamasında peşin hüküm taşıyan bir dilin önüne geçme çabası olarak açıklanıyor. Böylece çocuk hakkında henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı yokken “suça sürüklenen” ifadesinin yarattığı etiketleyici etkiyi azaltma iddiası öne çıkarılıyor.

Ailelerin sorumluluğu nasıl genişletiliyor?

Pakette, ailelerin cezai sorumluluğunu artıran hükümler de dikkat çekiyor. Türk Ceza Kanunu’ndaki “aile hukukundan kaynaklanan yükümlülüğün ihlali” suçunun ceza sınırları yükseltiliyor. Çocuğun bakım, eğitim ve gözetim görevlerini yerine getirmeyen kişiler için hâlihazırda öngörülen “1 yıla kadar” hapis cezası, “3 aydan 2 yıla kadar” şeklinde yeniden düzenleniyor.

Hamile olduğunu bildiği eşini veya birlikte yaşadığı, kendisinden hamile kaldığını bildiği evli olmayan bir kadını çaresiz durumda terk eden kişiye verilecek ceza aralığı da artırılıyor. Bu ihmalin çocuğun kasten öldürme veya neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçunu işlemesine yol açması durumunda, ebeveyn veya sorumlulara verilecek ceza yarısından iki katına kadar artırılabilecek. Çocuk hakkında verilen koruyucu ve destekleyici tedbir kararlarına uymayan anne, baba, vasi veya bakımdan sorumlu kişiler için ise “tazyik hapsi” uygulanması öngörülüyor.

Cezaevleri ve infaz süreci nasıl değişiyor?

Teklife göre çocuk hükümlülerin cezaları artık doğrudan çocuk eğitimevlerinde değil, önce çocuk kapalı ceza infaz kurumlarında infaz edilecek. İyi hâlin tespiti durumunda bu çocuklar eğitimevlerine ayrılacak. Çocukların bu kurumlarda suç türlerine, cinsiyetlerine ve fiziksel gelişimlerine göre ayrı bölümlerde tutulması planlanıyor.

İnfaz hesabında da önemli değişiklikler var. Mevcut sistemde tüm suçlar bakımından çocuğun infaz kurumunda geçirdiği her gün koşullu salıverilme hesabında iki gün olarak dikkate alınırken, yeni düzenleme bu kolaylığı kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu imal ve ticareti ile suç örgütü kurma suçları açısından kaldırıyor. Bu suçlarda bir gün, bir gün olarak sayılacak; diğer suçlarda ise 15 yaşına kadar geçirilen her günün iki gün sayılması uygulaması sürecek.

Silah ve bıçak taşıma konusunda hangi kısıtlamalar geliyor?

Paket, çocukların silah ve kesici aletlere erişimini sınırlamaya dönük yeni önlemler de getiriyor. Ateşli silahını dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı şekilde muhafaza ederek silahın çocuk tarafından ele geçirilmesine neden olan kişiler için 1-3 yıl arasında hapis cezası öngören yeni bir suç tanımı yapılıyor.

Kabahatler Kanunu’na eklenen maddeyle Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun kapsamı dışında kalan bıçak ve benzeri kesici-delici aletlerin 18 yaş altına satışı ve çocuklar tarafından satın alınması veya taşınması yasaklanıyor. Bu yasağa uymayanlara 5 bin liradan başlayan idari para cezaları ve ilgili aletlere el koyma yaptırımı getiriliyor; sayı veya nitelik bakımından “vahim” kabul edilen durumlarda ceza miktarı artıyor.

Ceza sorumluluğu olmayan çocuklar için 'yönlendirme tedbirleri'

Çocuk Koruma Kanunu’ndaki değişiklikler, ceza sorumluluğu bulunmayan adli süreçteki çocuklar için “yönlendirme tedbirleri” adı altında yeni araçlar tanımlıyor. Bu tedbirler, çocuklara özgü güvenlik tedbiri olarak konumlandırılıyor ve beş başlık altında toplanıyor: “Sosyal ve toplumsal hizmetler”, “dijital risklerden korunma”, “kitap ve kütüphane”, “çevreye saygı ve çevre temizliği” ve “bağımlılık tedbiri”.

Bu kapsamda çocukların belirli sürelerle gençlik merkezleri, spor tesisleri, kütüphaneler veya çevre temizliği çalışmalarında görev alması; dijital mecralara erişimlerinin denetlenmesi veya sınırlandırılması; bağımlılık riski taşıyanlar için tedavi ve rehabilitasyon programlarına yönlendirilmesi öngörülüyor. Uygulamada Gençlik ve Spor Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yerel yönetimler arasında koordinasyon kurulması planlanıyor.

Takvim nasıl işleyecek?

Yasa teklifi şu anda TBMM gündeminde ve ilgili komisyonların ardından Genel Kurul’da görüşülmeyi bekliyor. AK Parti, Meclis’in tatile girmesinden önce paketin yasalaşmasını hedeflediğini dile getiriyor.