Tekstil sektörünün döngüsel potansiyeli

Döngüsel ekonomi bir düşünce ve iş yapış sistemi olduğu için toplumsal yapılarımızı baştan aşağı değiştirmemiz için de kritik öneme sahip. Fakat özellikle gündemdeki yeri dolayısıyla döngüsel ekonomiyi iklim kriziyle mücadelede çeşitli sektörlerin dönüşümü özelinde daha fazla görüyoruz.

Bu mücadelede sektörlerin en kritik olanı gıda sistemi gibi tüketiciyi de fazlasıyla dahil eden, ama mevcut yapısı nedeniyle dönüşümü çok daha karmaşık olan tekstil sektörü. Tekstil sektörü hem barındırdığı potansiyel nedeniyle hem de direkt olarak tüketici etkili bir sektör olması nedeniyle çok önemli bir konumda. Bu nedenle de diğer sektörlere nazaran çok daha dikkatli şekilde ele alınarak döngüsel dönüşümünü yürütmesi gerekiyor.

Bu haftaki yazımızda da Fashion For Good ve Circle Economy tarafından hazırlanan “Sorting for Circularity Europe: an Evaluation and Commercial Assessment of Textile Waste Across Europe” raporunu referans alarak Avrupa Birliği ülkeleri başta olmak üzere tekstil sektörünün dönüşümü ve paydaşların görev ve sorumluluklarını tartışacağız.

👕 Tekstil sektörü ne durumda?

Dünya genelinde her yıl 92 milyon ton tekstil ürünü toprağa gömülüyor ("landfill"). 92 milyon ton size hiçbir şey ifade etmediyse başka bir benzetme yapalım. Dünya genelinde her saniye bir çöp kamyonu dolusu tekstil ürünü toprağa gömülüyor.

Ne yazık ki tekstil sektörünün atık oluşumu sadece üretilen ürünlerle sınırlı değil. Tekstil sektörü mevcut uygulamalarında yer alan kimyasal kullanımı nedeniyle bugün su kirliliğinin %20’sine tek başına neden oluyor.

Tekstil sektörünün etki alanı dolayısıyla potansiyeli de negatif etkileri kadar fazla. Raporda paylaşılan araştırmaya göre sadece altı Avrupa Birliği ülkesinde 500 bin tona yakın giyim ve tekstil ürünü döngülerin kapatılmasına olanak tanıyacak yapıya sahip. 92 milyon tonluk tekstil atığının yanında bu miktar az görünse de sadece altı ülkedeki tekstil atıklarının bu potansiyele sahip olduğunu düşündüğümüzde sektörün barındırdığı potansiyeli de daha iyi anlayabiliriz. Bu potansiyel bir başka taraftan ele alındığında ise tekstil sektörünün yıllık ortalama 74 milyon Euro civarında değer yaratma potansiyeli ortaya çıkıyor.

Peki bu potansiyelin ortaya çıkması, tekstil sektörünün döngüsel ekonomiye uygun şekilde dönüşmesi için paydaşların görev ve sorumlulukları nelerdir? Hep birlikte bakalım.

🚚 Atık toplayıcılar, ayırıcılar ve geri dönüştürücüler

Döngüsel ekonomi içerisinde ürünlerin geri toplanması birçok farklı paydaşın aynı anda görev ve sorumluluğunu yerine getirmesini gerektirdiği için diğer süreçlere göre çok daha karmaşık. Bugüne kadar geri toplama süreçlerinde çoğunlukla toplama sürecine odaklanılsa da ürünlerin toplandıktan sonra dahil edilecekleri atık yönetim süreçleri göz ardı edildi veya ön plana çıkartılmadı. Bu da ürünler bir şekilde geri toplansa bile doğru şekilde atık yönetimine dahil edilememesine ve dolayısıyla da atık oluşumuyla kirliliğe neden oluyor.

Döngüsel bir atık yönetim sürecinin yürütülmesi için mevcut süreçlerin hepsinden bağımsız, inovatif yaklaşımlarla ele alınan, yeni teknolojilerin aktif kullanıldığı ar-ge süreçlerinin yürütülmesi gerekiyor. Tekstil sektörü özellikle üretim süreçlerinde kullanılan kimyasallar dolayısıyla geri dönüşümü ve ayrıştırılması zor ürünlere sahip. Bu da mevcut teknolojilerin döngüsel ekonomi içerisinde yer alan R-stratejilerinin doğru şekilde hayata geçirilmesinin önünde büyük bir engel oluşturuyor. Bu nedenle toplayıcılar, geri dönüştürücüler ve ayrıştırıcılar olarak ele alabileceğimiz, atık yönetim süreçleri ile atıkları döngü içinde tekrar kullanılabilir hâle getirmekle sorumlu olan paydaşların görevleri; bu süreçlerle ilgili yasal yönetmelikleri de değişime zorlayacak yenilikçi çözümleri bulmak ve atık yönetim süreçlerini baştan tasarlamak olarak karşımıza çıkıyor.

🏭 Üreticiler ve tekstil markaları

Üreticiler döngüsel ekonomi içerisinde en fazla sorumluluk yüklenen paydaşlar olarak görülüyor. Fakat önceki yazılarımızda da bahsettiğimiz gibi tek başlarına attıkları adımlar tam bir döngüsel sistem kurulması için yeterli değil. Fakat yine de etki alanları fazlasıyla yüksek olduğu için üreticilerin de kritik öneme sahip görev ve sorumlulukları var.

Ürünlerin daha en başta, tasarım aşamasında döngüsel ekonomi prensiplerine uygun şekilde tasarlanması, ham madde tedarikinden üretim süreçlerine, lojistikten tüketim anına ve hatta tüketim sonrası atık yönetim süreçlerine kadar tüm detaylar üreticilerin sorumluluğunda. Bu da üreticilerin etkisini kanıtlar nitelikte. Bu nedenle üreticilerin, tekstil markalarının ürünlerin kullanım sonrası yeniden döngüye girmelerini sağlayacak stratejileri hayata geçirmesi, yukarıda toplayıcılar, geri dönüştürücüler ve ayrıştırıcılar olarak tanımladığımız paydaşlara yol gösterecek yenilikçi iş modellerini benimsemelerini zorunlu hâle getiriyor.

⚖️ Yasa yapıcılar

Yasa yapıcılar genellikle dönüşüm sürecini hızlandırma görevine sahip olsa da durum ne yazık ki dünyanın hiçbir yerinde bu doğrultuda ilerlemiyor. Fakat döngüsel ekonomiye geçişin doğru şekilde yürütülmesi için yasa yapıcıların dikkatle ele alması gereken iki ana konu başlığı var. Bunlardan ilki özel sektörün döngüsel ekonomiye geçişini kolaylaştıracak regülasyonların hayata geçirilmesi. Finansal teşviklerin yanında özel sektör, atık yönetimi paydaşları, akademi ve STK gibi paydaşları bir araya getirerek dönüşümün ivmesini artırmaya yönelik platformların kurulması ve liderlik edilmesi yasa yapıcıların görevi olarak karşımıza çıkıyor.

İkinci konu başlığı ise özellikle geri dönüştürülmüş tekstil ham maddelerinin serbest piyasa içerisindeki fiyatının sıfır ham maddelere (raw material) göre daha düşük olmasını sağlayarak bu ham maddelere olan talebin artmasını sağlamak. Yasa yapıcılar gerekli noktalarda ürün bazlı fiyat kontrolünü sağlayıp tüketicilere ve üreticilere destek olma zorunluluğunda. Döngüsel ekonomiye geçiş için de özellikle “maddi getiri” özelinde bakan paydaşları da sürece dahil etmek adına yasa yapıcıların fiyat kontrolleri, finansal teşvikleri kritik önem taşıyor. Regülasyonların özellikle yeni teknolojilerle uyumlu hâle getirilerek kaynakların izlenebilirliğinin sağlanması mümkün olabilir. Veri biliminin dahil olacağı kapsamlı bir kaynak izleme regülasyonu ise tekstil atıkları başta olmak üzere birçok farklı sektör için de atık oluşumunu önlemeye yardımcı olacaktır.

🛍️ Tüketiciler

Tüketiciler döngüsel ekonomiye geçişte çok fazla dikkate alınmıyor olsa da birçok sektörde olduğu gibi tekstil sektöründe de döngü içerisinde diğer tüm paydaşlardan daha büyük bir sorumlulukları var. Satın alma kararlarında yalnızca maddi boyutun değil, çevresel ve sosyal boyutların da etkili olması tüketicilerin tüm dönüşüm sürecine olan potansiyel etkisini açıkça gösteriyor.

Buradan yola çıkarak tüketicilerin tek bir ham madde kullanılarak üretilmiş tekstil ürünlerini tercih ederek geri dönüşüm oranlarını yükseltmeye katkı sağlamaları, özel baskılı ürünler yerine ayrıştırılması daha kolay olan ürünleri tercih etmeleri ve belediyeler başta olmak üzere çeşitli paydaşların sundukları geri toplama imkanlarını aktif ve doğru şekilde kullanmaları gerekiyor.

Sonuç olarak, özellikle düşük değerli tekstil ürünleri olarak ele alabileceğimiz, gündelik yaşamda sıklıkla kullandığımız tekstil ürünlerinin döngüsel ekonomi içerisindeki potansiyeli göz ardı edilemez. Fakat giriş bölümünde de belirttiğimiz gibi bu süreç oldukça karmaşık bir yapıya sahip. Bu nedenle tüm paydaşların dönüşüm süreci içindeki görev ve sorumluluklarını bilerek hareket etmesi, karar alma süreçlerinin çevresel, sosyal ve ekonomik boyutların derinliklerine inerek yürütülmesi kritik öneme sahip.

Döngüsel ekonomiyi yalnızca atık yönetim süreci olarak değil, bir düşünce ve sistem kurma şekli olarak ele aldığımız, prensiplerini özümseyerek tüm karar alma mekanizmalarına entegre ettiğimiz noktada eksiksiz bir dönüşümü sağlamak mümkün olabilir.