Trump, İsrail’e askerî yardımı yıl sonunda keseceklerini söyledi

ABD Başkanı Donald Trump, 3 Kasım Salı sabahı ara seçimlerde oy verme işlemleri başlarken telefonla katıldığı Fox News yayınında, İsrail’e askerî yardımın yıl sonunda sona ereceğini söyledi. İsrail’in artık bu desteğe ihtiyaç duymadığını savunan Trump, “Onlara 4 milyar dolar veriyorduk. Ancak bu, yıl sonunda kesilecek” dedi.

Trump, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’yla bu konuda aylar önce anlaşmaya vardıklarını öne sürdü. Yardımların sona ermesinin ardından İsrail’in ABD’den silah satın almaya devam edeceğini belirtti.

Silah satışları devam edecek

Trump’ın yaklaşık 4 milyar dolar olarak ifade ettiği olağan yıllık yardımın tutarı tam olarak 3,8 milyar dolar. Bunun 3,3 milyar doları silah, askerî teçhizat ve hizmet alımını finanse eden hibelerden; 500 milyon doları ise Demir Kubbe, Arrow ve Davut’un Sapanı gibi füze savunma programlarına ayrılan kaynaktan oluşuyor. Hibeler, İsrail’in Amerikan yapımı silahları satın almasını sağlıyor.

• Eski ABD Başkanı Barack Obama döneminde, 2016’da imzalanan mutabakat, 2019-2028 mali yıllarında toplam 38 milyar dolar askerî destek öngörüyordu. Ancak Kongre, savaş döneminde bu tutara ek kaynaklar da ayırdı. Nisan 2024’te kabul edilen paket, İsrail’e 3,5 milyar dolarlık ek askerî finansman ile füze ve lazer savunma sistemleri için 5,2 milyar dolar içeriyordu.

Trump’ın açıkladığı modelde İsrail, silah alımlarını kendi kaynaklarıyla finanse edecek. Bu geçiş, teslimatları gelecek yıllara yayılan mevcut siparişlerin ödemelerini de gündeme getiriyor. Anadolu Ajansı’nın İsrail basınından aktardığına göre savunma ve maliye yetkilileri, imzalanmış sözleşmelerin finansmanını ve kesintinin bütçeye etkisini değerlendiriyor.

Yardımın bütçesini Kongre belirliyor

Kesintinin uygulanmasında Kongre’nin bütçe yetkisi belirleyici olacak. Kongre Araştırma Servisi’ne göre iki ülke arasındaki mutabakat siyasi bir taahhüt niteliği taşıyor; yardımın miktarı ve aktarılacak kaynak, her yıl Kongre’nin kabul ettiği bütçe yasalarıyla belirleniyor.

Başkan, gelecek yıllar için daha düşük yardım talep edebiliyor. Daha önce kanunlaşmış ödeneklerin iptali ise ayrı bir süreç gerektiriyor. ABD’nin federal harcamaları denetleyen kurumu GAO’nun açıkladığı kurallara göre başkan, iptal önerisini Kongre’ye sunarak ilgili ödenekleri belirli koşullarda geçici olarak bekletebiliyor. Kaynağın kalıcı olarak iptal edilmesi için Kongre’nin onayı gerekiyor.

• Trump’ın yıl sonu hedefi, yeni Kongre’nin göreve başlayacağı Ocak ayından önceye denk geliyor. Ocak'ta çoğunluğu devralacak Demokratlar, sonraki bütçe görüşmelerinde İsrail’e ayrılacak kaynağın miktarı ve koşulları üzerinde söz sahibi olacak. Yönetimin mevcut ödenekleri nasıl kullandığını da denetleyebilecekler.

Washington’da mevcut yardım takvimini korumak isteyenler de bulunuyor. İsrail yanlısı Amerikan İsrail Halkla İlişkiler Komitesi (AIPAC), yardım mutabakatının 2028’e kadar sürdürülmesini desteklediğini bildirdi.

İsrail bütçesinde yeni kaynak arayışı

Kesinti ihtimali, İsrail’in yüksek askerî harcamalarını sürdürdüğü bir döneme denk geldi. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’ne (SIPRI) göre ülkenin 2025’teki askerî harcaması 48,3 milyar dolara ulaştı. Olağan yıllık Amerikan yardımının büyüklüğü, bu tutarın yaklaşık %8’ine karşılık geliyor.

• İsrail Meclisi'nin Mart ayında yayımladığı açıklamaya göre, 2026 savunma bütçesine 30 milyar şekelden fazla ek kaynak aktarıldı ve bütçe 142 milyar şekelin üzerine çıktı.

İsrail kamu yayıncısı KAN’ın ekonomi yorumcusu Shaul Amsterdamski, Amerikan yardımının Ocak'ta kesilmesi hâlinde savunma bütçesinde yılda yaklaşık 12 milyar şekellik açık oluşacağını hesaplıyor. Amsterdamski, hükümetin bu açığı vergi artışları, harcama kesintileri veya ekonomik büyümenin sağlayacağı ek vergi geliriyle kapatabileceğini belirtiyor. En olası seçeneğin ise vergi artışı olduğunu düşünüyor.

Amerikan üreticilerinin siparişleri yıllara yayılıyor

Amerikan yardımı, İsrail’in alım gücünü desteklerken ABD’deki savunma şirketlerine de sipariş sağlıyor. Bu nedenle şirketler açısından kesintinin etkisini, İsrail’in alımlarını kendi kaynaklarıyla hangi ölçüde sürdüreceği belirleyecek.

Mevcut sözleşmelerin bir bölümü gelecek yılların yardım ödemeleri hesaba katılarak hazırlanmış durumda. Lockheed Martin’in duyurusuna göre İsrail’in 2024’te imzaladığı, 25 F-35’i kapsayan yaklaşık 3 milyar dolarlık anlaşma Amerikan askerî yardımıyla finanse ediliyor. Uçakların teslimatının 2028’de başlaması planlanıyor.

İsrail Savunma Bakanlığı'nın Kasım 2024’te duyurduğu 25 Boeing F-15 alımında ise teslimat başlangıcı 2031 olarak açıklandı. Kongre Araştırma Servisi, bu tür uzun vadeli alımların mevcut yardım mutabakatının sonrasına uzanan finansman ihtiyaçları doğurduğuna dikkat çekiyor.

İsrail muhalefetinden Netanyahu’ya tepki

Trump, yardımı sonlandırma fikrinin Netanyahu’dan geldiğini ve konuyu birkaç yıldır görüştüklerini söyledi. Netanyahu daha önce ABD’nin askerî desteğini 10 yıl içinde kademeli olarak sona erdirmek istediğini belirtmişti. Trump’ın açıkladığı takvim, bu sürenin birkaç aya indirilmesini öngörüyor.

The Guardian, açıklamanın İsrailli yetkililer için sürpriz olduğunu yazdı. Başbakanlık için Netanyahu’ya rakip olan Gadi Eisenkot, güvenlik kurumlarının böylesi bir değişikliği medyadan öğrenmesini eleştirdi. Eisenkot, bunun Netanyahu’nun ülkeyi yönetme biçiminin yarattığı tehlikeyi gösterdiğini savundu.

Muhalefetteki Demokratlar partisinin lideri Yair Golan da Netanyahu’yu güvenlik ve ekonomi alanındaki krizi derinleştirmekle suçladı. Golan, sorumlu bir başbakanın Amerikan yardımını sona erdirmek yerine artırmak için çalışması gerektiğini söyledi.

Seçim günü gelen açıklama

Trump, kararın iç politikadaki gerekçesine de değindi. İsrail’e desteği eleştiren Michigan’daki Demokrat Senato adayı Abdul El-Sayed’i hedef alan ABD Başkanı, yardımın siyasi rakiplerinin kullandığı bir eleştiri konusuna dönüştüğünü söyledi.

The Guardian, açıklamanın İsrail’e desteğe ve Gazze’deki savaşa karşı çıkan seçmenlere yönelik bir hamle olarak göründüğünü belirtti. Gazetenin aktardığı, Quinnipiac Üniversitesi’nin Eylül ayında yayımladığı ankette Amerikalıların %48’i, ABD’nin İsrail’e gereğinden fazla destek verdiğini düşünüyordu.