Türkiye’de toplumsal cinsiyet eşitliği

(Görsel: Pexels)

Cinsiyet Eşitliği İzleme Derneği (CEİD) tarafından geçtiğimiz dönemde Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet Eşitliğini İzleme Raporu yayımlandı. Türkiye’de ilk defa hazırlanan söz konusu yıllık rapor, CEİD tarafından yayınlanan tematik izleme raporlarına ve izleme göstergelerine dayanarak hazırlanmış olup; 2019 - 2020 döneminde yaşanan önemli gelişmeler doğrultusunda ulusal ve uluslararası kamuoyunun dikkatini çekme amacındadır. Mevcut rapor, toplumsal cinsiyet eşitliği özelinde uluslararası norm ve yaklaşımlara uygun şekilde, CEİD tarafından daha önce yayınlanmış olan 16 tematik alan izlemesinin önemli, ortak ve zaman içinde izlenmeye değer konuları kapsayan bir ilk niteliğinde periyodik ulusal izleme raporudur. Bu nedenle raporda, söz konusu misyonu hayata geçirmeyi görev edinmiş kurumların ve politikaların, Türkiye’nin imza attığı ve uygulamayı taahhüt ettiği evrensel normlara ya da strateji ve hedeflere ne derece uyabildiği saptanmaktadır.

Metodoloji açısından raporda sırasıyla; 1)Eğitim, 2)Sağlık, 3)İstihdam, 4)Kadınlara Yönelik Şiddet, 5)Çocuk Yaşta, Erken ve Zorla Evlilikler, 6)İnsan/Kadın Ticareti,  7)Kentsel Haklar ve Hizmetler, 8)Medya, 9)Din Hizmetlerine Erişim, 10)Spor, 11)Siyasal Kararlara Katılım, 12)Yoksulluk, Sosyal Koruma ve Sosyal Yardımlar, 13)Adalete Erişim, 14)Mülteci Kadınlar, 15)Bilim, Teknoloji, Mühendislik ve Matematik, 16)Erkekler, Erkeklikler ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği başlıklarında spesifik izleme göstergelerine yer verilmiş ve yıllar içindeki değişimler ortaya konulmuştur.

Öncelikle raporda; istihdam alanında COVID-19 ve ekonomik krizin etkileri de açıkça görülüyor. Hem kadınlarda hem de erkeklerde, istihdam edilenlerin oranı epey azalmış durumda. 2016 yılında kadınlarda istihdam edilme oranı yüzde 30,6 iken, 2020’de yüzde 26,3’e düşmüştür. Erkeklerde ise istihdam edilme oranı 2016’da yüzde 69,4 iken 2020’de yüzde 59,8 şeklinde gerçekleşmiştir. Yine kadınlarda tarım dışı işsizlik oranı 2016’da yüzde 18,1 iken 2020’de bu oran yüzde 20,7 seviyesine yükselmiştir. Erkeklerde ise söz konusu oran 2016'da yüzde 10,9 iken, 2020'de yüzde 13,9 şeklinde gerçekleşmiştir.

Yine kadınlara yönelik şiddet çok önemli bir sorun başlığı iken; şiddetle mücadele mekanizmalardan biri olan sığınma evlerinin sayısının sadece 145 adet olduğu görülüyor. Kadınlara yönelik şiddetin bir biçimi olan çocuk yaşta, erken veya zorla evlilikler de sorun olmaya devam ediyor: Sözgelimi 20-24 yaş aralığında olup 18 yaşından önce evlen(diril)enlerin oranı yüzde 14,7 şeklinde.

Rapora göre, Anayasanın 10. maddesinde uygulanması öngörülmüş pozitif ayrımcılık politikaları; sınırlı bir alanda ve sadece sosyal yardımlar eliyle uygulanıyor. Örneğin, cinsiyete dayalı ayrımcılıkların ve eşitsizliklerin devam ettiği stratejik alanlara yönelik olarak ulusal eylem planlarında dönüştürücü politikaların öngörülmediği tespit ediliyor. Paralel şekilde, 2018'den bu yana hükümetin resmi belgelerinde, ulusal eylem planlarında veya uygulamaya dönük belgelerinde toplumsal cinsiyet eşitliğinin temel bir norm olarak yer almadığına dikkat çekiliyor. Söz konusu ifadeler, “kadın haklarının korunması”, “kadın erkek eşitliği” ve “toplumsal cinsiyet eşitliği” yerine “ailenin korunması ve güçlendirilmesi”, “milli ve manevi değerlerin korunması” şeklinde formüle ediliyor. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın resmi yazışmalarından hareketle merhamet, şefkat, adalet ve benzeri kavramların, eşitlik yerine sıklıkla kullanılmaya başlandığının tespit edilmesi bu duruma yönelik bir diğer örneği teşkil ediyor.

Öte yandan Türkiye, 20 Mart 2021 tarihli Cumhurbaşkanı Kararı ile İstanbul Sözleşmesi’nden imzasını çekti. Kadınlara yönelik şiddet hakkında en kapsamlı yasal düzenleme olan İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararının olası etkileri, önümüzdeki dönemde daha açık şekilde görülecek ve bundan sonraki yıllık izleme raporlarında ele alınacaktır.