Ukrayna ve Moldova, AB ile tam üyelik müzakerelerine başladı: Türkiye'nin başvurusu ne durumda?

Avrupa Birliği, Ukrayna ve Moldova ile tam üyelik müzakerelerine 25 Haziran’da resmen başladı. AB üyesi 27 ülkenin dışişleri bakanları, Ukrayna ve Moldova ile resmî olarak ilk kez müzakere masasına oturdu.

Neden önemli? Ukrayna ve Moldova ile yapılan müzakereler, AB tarihinde bir ilk. AB, ilk kez bir ülke ile başvuru tarihinden 2 yıl gibi kısa bir süre sonra masaya oturuyor. Ayrıca ilk kez fiilen savaştaki bir ülkeyle tam üyelik görüşmesi yapılıyor.

Bir adım geriden: Rusya’nın 24 Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesinden 4 gün sonra, 28 Şubat 2022’de, Kiev yönetimi AB’ye tam üyelik başvurusunda bulunmuştu. Ukrayna’nın ardından Moldova da, 3 Mart 2022’de AB Komisyonu’na üyelik talebini iletmişti. 

• AB yönetimi, Rusya’ya karşı bu iki ülkenin yalnız olmadığı mesajını vurgulamak için, Ukrayna ve Moldova’nın başvurusuna rekor sayılabilecek kadar kısa bir sürede olumlu yanıt vermişti. AB Konseyi, Haziran 2022’de Ukrayna ve Moldova’nın başvurularını kabul ederek aday üye statüsü verdi.

Bir adım sonrası: AB Konseyi’nin açıklamasına göre, müzakere sürecinin ilk adımı olarak Ukrayna ve Moldova'nın görüşmelerde nasıl ilerlemek istediklerine dair bir plan yapılacak. İlerleyen süreçte her iki aday ülkenin Avrupa Birliği Antlaşması'nın 2. maddesinde sıralanan insan hak ve onuruna saygı, özgürlük, demokrasi, eşitlik ve hukukun üstünlüğüne uygun düzenlemeleri hayata geçirip geçirmediği takip edilecek.

Yorumlar: Müzakerelerde Ukrayna heyetine başkanlık eden Avrupa Entegrasyonundan Sorumlu Başbakan Yardımcısı Olga Stefanishyna, "2030 yılına kadar tam üyelik için hazır olmak istiyoruz" dedi.

• AB heyetine başkanlık eden dönem başkanı Belçika Dışişleri Bakanı Hadja Lahbib, müzakerelerin başlamasını Ukrayna ve AB için “tarihi bir gün” olarak değerlendirdi. Lahbib, “Ukrayna'nın ve vatandaşlarının geleceği Avrupa Birliği'ndedir” dedi.

Macaristan’ın tehdidi

Brüksel’de 14-15 Aralık’ta yapılan AB liderler zirvesinde, Macaristan Başbakanı Viktor Orban, Ukrayna’nın üyeliğine şiddetle karşı çıktı. Orban, buna gerekçe olarak Ukrayna’daki "Macar azınlığa yönelik baskılar" ve "ana dillerinin engellenmesini" gösterdi.

Orban’ın bu itirazı Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile Orban arasındaki iyi ilişkilerden kaynaklandığı düşünüldü. Aralık 2023 zirvesinde Orban ikna edildi. Ancak kararların oybirliğiyle alındığı toplantıda, sıra Ukrayna ve Moldova konusunun ele alındığı maddeye gelince, Orban salonu terk etti.

• AB üyesi 26 ülkenin lideri ise iki ülkeyle müzakerelerin başlaması için yeşil ışık yaktı. Ancak AB liderlerinin olumlu yaklaşımına rağmen, Macaristan’ın veto tehdidi devam etti.

Ukrayna, ülkesindeki Macar azınlığın ana dili ve diğer hakları konusunda bazı düzenlemeleri hayata geçirdi. Macaristan Başbakanı Orban, Rusya ile devam eden savaş nedeniyle Ukrayna konusundaki olumsuz tavrını sürdürdü. Orban yönetimindeki Macaristan’ın, 1 Temmuz’da AB Dönem Başkanlığı’nı devralacak olması AB yönetimini endişelendirdi.

AB Komisyonu, siyasi gündemi belirleme konusunda önemli bir etkiye sahip olacak Macaristan’ın müzakere sürecini riske atmaması için, Ukrayna ve Moldova ile görüşmelere 1 Temmuz’dan önce başlanmasına karar verdi.

AB üyesi ülkelerin büyükelçileri, 14 Haziran’da Brüksel’de yaptıkları toplantıda Ukrayna ve Moldova ile müzakerelere 25 Haziran’da başlanmasını kararlaştırdı. Macaristan, bu karara itiraz etmedi.

Türkiye-AB ilişkileri

Türkiye, 1999’da AB’den aday üye statüsü aldı. 2000’lerin başındaki reform süreçleri ardından 2005’te tam üyelik müzakerelerine başlandı.

• Ancak ilerleyen yıllarda ilişkiler, hem Türkiye’de yaşanan siyasi gelişmeler ve bu gelişmelere birliğin eleştirileri hem de bazı ülkelerin üyelik sürecine dair tavrı nedeniyle zorlu bir sürece girdi.

Türkiye’nin AB üyelik görüşmeleri, 2004 yılında karar altına alındı, ama ancak 2005 yılının Ekim ayında o dönem başkanlık yapan Birleşik Krallık’ın diplomatik çabaları sayesinde başlatılabildi. Başladıktan yaklaşık sekiz ay geçmeden sekiz başlık askıya alındı, hiçbir başlığın kapatılmamasına karar verildi. Sebep ise, Türkiye’nin limanlarının ve havaalanlarının Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) uçak ve gemilerine açık olmaması olarak gösterildi.

• Oysa bunun pazarlığı önceden yapılmış, KKTC’de açılacak Avrupa Komisyonu temsilcilikleri sayesinde KKTC mallarına menşe şahadetnamesi verilerek AB pazarına girmeleri karşılığı GKRY gemi ve uçaklarına Türkiye kapılarının açılması kabul edilmişti.
• GKRY, üye olduğu an itibarıyla bu pazarlığı tanımayacağını, Kıbrıs’tan gidecek tüm mallara ‘Kıbrıs Cumhuriyeti’ olarak sadece GKRY otoritelerinin menşe şahadetnamesi verebileceğini söyledi ve bu açılımı sabote etti. Türkiye, buna karşı ‘bir liman ve bir havalimanı’ açarak bir geçiş dönemi oluşturmayı teklif ettiyse GKRY bunu da reddetti.

AB üyeleri bu sorun halledilene dek müzakerelerin 8 bölümünü askıya aldı. 2007 yılında Nicolas Sarkozy Fransa Cumhurbaşkanı seçilince “Ben Türkiye’nin üyeliğine karşıyım dolayısıyla üyelikle ilgili 5 bölüme de Fransa’nın vetosunu koyuyorum” dedi.

• 2018’e gelindiğinde AB, Türkiye’nin Birlik'ten uzaklaşmakta olduğunu, katılım müzakerelerinin fiilen durduğunu açıkladı. Böylece müzakere süreci de donmuş oldu.
• AB ile 2021’den itibaren yaşanan yumuşama süreci ise 6 Şubat'ta meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından devam etti.