Werner Jaeger: İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi

Arslan'ın kitaplarıyla birlikte İlk Çağ felsefesini konu edinmeye başladık. "Neden bu listede yalnızca İlk Çağ önerileri var?" diye düşünüyorsan felsefeye başlama konusunda ortodoks bir tutumum olduğunu itiraf etmem gerekiyor. Ben felsefeyle yeni tanışan kişilerin öncelikle İlk Çağ düşüncesiyle haşır neşir olması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü felsefi düşünme biçiminin tohumları Erken Yunan düşünce dünyasında atıldı. İlk filozoflar sorduğu sorularla felsefe tarihinin istikametini belirledi. 2500 sene geçmiş olmasına rağmen hâlâ benzer soruları soruyoruz. Gerçeklik nedir, nedensellik var mıdır ya da doğru bilgiden söz edebilir miyiz gibi sorulara verilen modern yanıtları okumadan önce felsefenin çocukluk çağında bu soruların nasıl formüle edildiğini görmenin konuyu anlaşılır hale getirdiğini düşünüyorum. Elbette bu benim kişisel olarak doğru olduğuna inandığım bir yol, bir başkası için geçerli olmayabilir. Yapay zeka felsefesi üzerine çalışacaksanız Ksenophanes'in Tanrısını bilmenin bir katkısı olmayabilir fakat beden - zihin konusunu düşünmek için Platon hâlâ ufuk açıcı olabilir. Çürütmek için dahi!

Şimdi gelelim Werner Jaeger'in kitabına, İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi. Jaeger'in çalışması da iyi bir başlangıç kitabı. Sadece tanrı problemi odağında kurgulanmış olduğu için özellikle bu arayışta olanlara pratik bir yol sunuyor.

Ben olsam yukarıda sıraladığım genel felsefe tarihlerini edindiğimde baştan sonra her birini tek tek okumazdım. Birkaç kaynağı birbirine paralel bir şekilde bölüm bölüm okurdum. Önce Eski Yunan düşünürlerini okur, sonrasında daha detaylı bir anlatım için Jaeger'in veya Arslan'ın kitabından faydalanırdım. Söz konusu felsefe olduğunda birkaç kitabı birlikte okumak gerekebiliyor. Birkaç kaynaktan Herakleitos bölümünü okuyup sonrasında filozofun kendi fragmanlarına bakarak ilerlemek gerekir. O yüzden felsefe öğrencilerinin masasında genelde birden fazla kitap açık  halde durur. Bunun tek nedeni her kitabın eksik olması değil, aynı zamanda, her kitabın bir yorum olması. Lisede matematik çalışırken en fazla iki kaynaktan Türev'in konu anlatımına baktıktan sonra doğrudan problem çözmeye girişirdim. Çünkü türev formülleri kaynaktan kaynağa değişmez Ama söz konusu felsefe olduğunda her kitaba belirli bir mesafe ile yaklaşmak gerekiyor. Her kitap yazarın kendi felsefe okumalarınından çıkan yorumu içeriyor. Okumanın nesneli olmaz, en azından bu alanda...