Yapay zekâ ve hukuk

Yapay zekânın (YZ) etkisi ve çalışma alanının genişliği her geçen gün artıyor. Artık YZ’yı sadece teknik alanlarda görmüyoruz. Disiplinlerarası ilerleyen bu makinelerin bir sınırı var mı? Geleneksel sınırlardan çıkıldığında, insanları hemen bir korku kaplıyor. Araştırmalar yeni bir teknolojinin tanıtıldığında dünya genelinde %2,5‘lik kitle tarafından kabul gördüğünü gösteriyor, bu yeniliklere alışılması için de soru işaretlerinin yanıtlanması gerekiyor. Teknik alanlarda ve hızlı hareket edildiğinde “makinelere” daha çok güvenilirken doğru yanlışın net olmadığı ve etkin sonucun hızdan çok daha önemli olduğu konularda YZ kullanımına pek de sıcak bakılmıyor. Adaleti sağlamak söz konusu olduğunda birçok soru işaretiyle baş başa kalıyoruz. Peki, YZ teknolojisi ve hukuku yan yana görmek ne hissettiriyor?

• Mahkeme ve icra dairelerinin kalabalıklığından çok şikayet ediliyor. Yıllarca sonuçlanmayan davalar, siyasi konjonktüre göre değişen kararlar, Anayasa Mahkemesi kararlarlarını tanımayan yerel mahkemeler ve yargı sisteminde sosyal medyanın rolü tartışmaları… Adalet, sürekli beklenilen ve gerekli yerlerde aranmayan bir mesele hâline geldi. Yargıya güven ise pek iç açıcı değil.

• SODEV’in Türkiye’de yargı algısı anketi bazı gerçekleri gözler önüne seriyor. Katılımcıların %48,5’i yargının bağımsız olmadığını dile getiriyor, mahkemelerin tarafsız olduğunu düşünenler ise %37,7. “Yargıya güveniyor musunuz?” sorusuna ise yalnızca %38 olumlu yanıt veriyor. Peki bu üç sorudan sonra “YZ hakimin davanızda karar verici olmasını ister miydiniz?” diye sorulsa siz ne yanıt verirdiniz?

• Diğer ülkeler: Çin’de geliştirilen YZ yargıç modeli gündemde. Adliyelerde yüzden fazla robot vatandaşlara hukuki danışmanlık hizmeti vermek için görev yapıyor. Estonya. sözleşmeye dayalı uyuşmazlıkların çözümünde kullanılmak üzere YZ programı oluşturdu. Avusturya’da hakimin karar almasına yardımcı rolde yapay zekâ kullanımı üzerine çalışılıyor. Sığınma taleplerinin kabulü ve trafik cezaları için deneme uygulamaları başlatan Hollanda daha çok spesifik alanlara odaklı. Kanada’da çevrim içi anlaşmazlık çözümü ve ara buluculuk faaliyetlerinde yapay zekâ gündemde. ABD ceza mahkemelerinde ise ceza süresini ölçen yapay zekâ yazılımları kullanılıyor.
 

• Avrupa Birliği Komisyonu: YZ yargı sistemlerinde kullanıldığında etik kurallar ne olmalı? Bunun çerçevesini çizen ilk Avrupa sözleşmesi geçen yıl onaylanmıştı. Sözleşme toplantısında ilkeler şöyle belirlendi:

• YZ araçları ve hizmetlerinin temel haklara uygun olması
• Her türlü ayrımcılığın engellenmesi
• Verilerin tarafsız, şeffaf ve adil olmasına önem verilmesi
• Dışarıdan veri denetlemelerinin yapılabilmesi için veri işleme metotlarının anlaşılabilir olması
   

• Ne durumdayız? İlgili sözleşmenin imzalanmasının ardından Cumhurbaşkanı Erdoğan Yargı Reformu Stratejisi’ni yayımlamış, akabinde ise Adalet Bakanı Gül, adli işlemlerin hızlandırılması ve hata ihtimalinin ortadan kaldırılmasına yönelik çalışıldığını ve Bakanlığa bağlı yalnızca YZ konusunda çalışmalar yapan bir şube kurulduğunu iletmişti.

• Tartışmalar: Sorumluluk, güven ve doğruluk payı… Üç ana noktada ilerliyor aslında. Bugün hukuka aykırı eylemlerde bulunan hakimler bundan bireysel olarak sorumlu tutulabiliyor. Azil veya disiplin soruşturmaları geçirebiliyor. Peki YZ’den kim sorumlu olacak? Hukuk teorinin yanında, olayların somut değerlendirilerek hakimin vicdanının da etkin rol oynadığı bir alan. YZ vicdanı nasıl bir adalet sağlayacak? Son olarak, YZ’nin en doğru kararı verdiğinden nasıl emin olunacak?

• Law Geex şirketinin BM'nin en iyi 20 avukatıyla yapay zekâyı karşılaştırdığı araştırmasının sonucuna bakalım. Yasal riski tespit etme yönünde en iyi avukatların başarı oranı %94, en düşük başarı ise %65; YZ’nin ortalaması ise %94. Yapay zekâ en ortalama hâliyle bile en başarılı avukat gibi tespit yapabiliyor. Ayrıca bunu, avukatlar 92 dakika yaparken iken yapay zekâ 26 saniyede bitiriyor.

• YZ’nin yoğunluğu azaltacağı ve hızı artıracağı verilerle kanıtlanabilir. Yargının siyasallaşmasının önündeki engel olarak da “herkes için aynı algoritma”da karar vermesi bir kapı aralıyor. Kararlar “en adil” karar mı her zaman soru işareti olarak kalacak olsa da hukuk kurallarının herkese aynı şekilde uygulandığından emin olduğumuz bir sistem olacak. Risklerin birbirinden pek de farkı olmadığı bir noktada yapay zekâya bu denli uzak durmak teknolojiye karşı çok muhafazakâr bir duruş sergilemek olur. Olumsuz yönleri aynı noktada olan iki durumun karşılaştırılmasında faydalara odaklanmak daha doğru bir yol olabilir. YZ’yi sistemlerine başarıyla entegre edebilen ülkeler gelecekte isimlerinden söz ettirebilecek.

• Karar alıcı mercilerde olmasa bile yazılı metinlerin tasnifi, akıllı arama algoritmalarıyla benzer vakaların incelenmesi, karar destek sistemlerinin oluşturulması ve basit uyuşmazlıkların çözümlenmesi gibi alanlarda YZ’nin kullanılmaya başlanması önem arz ediyor.