Yargı reformu: “Bibi”den geri adım

İsrail'de Başbakan Binyamin Netanyahu'nun, Savunma Bakanı Yoav Gallant'ı "tartışmalı yargı reformunu durdurması için” yaptığı çağrının ardından görevden almasıyla birlikte, on binlerce kişi protesto için yeniden sokaklara indi. Olayın ardından üniversiteler süresiz grev kararı aldı, sendikalar genel greve gidilebileceği sinyalleri verdi ve üst düzey hükümet yetkilileri tepki gösterdi. Netanyahu, protestolar ve grev kararları sonrasında tartışmalı yasal düzenlemeyi İsrail Parlamentosuna sunmayı "iç savaşı engellemek için" bir ay erteledi.

• Bir adım geriden: Yasa teklifinin bugün birinci oylama için Meclis’e gitmesi beklenirken Netanyahu'nun aşırı sağcı koalisyon ortağı Yahudi Gücü Partisi’nin dün akşamüstü yaptığı açıklamada parlamentonun tasarıyı önümüzdeki ay ele alacağı açıklandı. Dün yapacağı konuşmayı erteleyen Netanyahu, akşamüstü Twitter hesabından yaptığı açıklamada “Kudüs’teki sağcı veya solcu bütün protestocuların sorumlu davranması ve şiddete başvurmaması için çağrıda bulunuyorum” ifadelerini kullanmıştı.

Neler oldu? 

İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant, Netanyahu'nun ülkede toplu protestoları tetikleyen, yargının yetkilerini kısıtlayan ve iktidarın yargı atamalarında söz sahibi olmasını öngören reformu geri çekmesi için 25 Mart’ta televizyonda yayınlanan bir çağrı yapmıştı.

Bunun üzerine İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı ve koalisyon ortağı Itamar Ben-Gvir, ülkenin Başbakanı Netanyahu’ya Gallant’ı görevden alma çağrısında bulunmuştu. 

26 Mart Pazar akşamı, İsrail hükümet basın ofisinden yapılan yazılı açıklama ile Netanyahu, Gallant'ı görevden aldı. Gallant yerine kimin atandığı hakkında bir bilgi paylaşılmadı. 

Protestolar 

Kararın ardından on binlerce İsrail vatandaşı, Pazar akşamı sokaklara inerek reformu ve Gallant'ın görevden alınmasını protesto etti. Netanyahu’nun ve Likud partisinden diğer milletvekili ve bakanların evlerinin çevresinde protestolar düzenlendiği ve bazı bariyerlerin aşıldığı bildirildi. Asker ve polis, Netanyahu’nun Kudüs’teki evine yaklaşanlara tazyikli suyla müdahale etti. Binlerce kişi de Kudüs’teki parlamento binasının etrafında toplandı. Tel Aviv'de ise protestocular şehrin "atardamarı" olarak bilinen Ayalon Otoyolu'nu bloke etti ve çift yönlü trafiğe kapattı, otoyol ellerinde İsrail bayrakları olan protestocularla doldu. Gösteriler sırasında bir protestocunun taşıdığı “sonumuz Türkiye gibi olsun istemiyoruz” pankartı dikkat çekti. 

Neden? 

Türkiye’de 12 Eylül 2010’da yapılan referandumda Türkiye Anayasası’nda değişiklikler yapılmıştı. Yapılan değişikliklerle TBMM’ye Hâkimler ve Savcılar Kurulu’na (HSK) üye seçme yetkisi verildi ve bu durum yasama ve yargının bağımsız olma iradesinin önüne geçti. 2017 Referandumu’nda ise Türkiye parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet sistemine geçti. Yeni sistem ülkedeki yasama, yargı ve yürütme yapılarını tamamıyla değiştirdi. Yürütmenin başı olan cumhurbaşkanı da ayrıca kararnameler çıkarak yasamaya da katılabilme yetkisine ulaştı. 

Ne dediler? 

İsrail’in Havalimanı Çalışanları Sendikası, hükümetin yargı düzenlemesini durdurmaması üzerine greve gittiklerini açıkladı, bunun üzerine Tel Aviv’deki Ben Gurion Havalimanı’ndaki tüm seferler iptal edildi. Hayfa ile Aşdod Limanları’nda da faaliyetler durduruldu. 

Üniversitelerin yayımladıkları ortak yazılı açıklamada, ikinci bir emre kadar süresiz greve gidildiği bildirildi. Ülkenin en büyük işçi sendikası Hastadrut, Netanyahu’nun yargı düzenlemesini durdurmadığı takdirde “en kısa sürede” genel greve gidileceğini duyurdu. McDonalds, ülke genelindeki şubelerini grev nedeniyle kapattığını duyurdu. 

İsrail’in New York Başkonsolosu Asaf Zamir istifa etti. Ana muhalefet lideri ve eski Başbakan Yair Lapid "Netanyahu'nun İsrail için artık bir tehdit oluşturduğunu" söyledi. İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, yaptığı yazılı açıklamada şu ifadeleri kullandı: 

"Başbakana, hükümete ve koalisyon üyelerine sesleniyorum. Halkın tamamı derin bir endişeyle hareket ediyor. Güvenliğimiz, ekonomimiz ve toplumumuz tehlike altında. Bütün İsrail halkının gözü üzerinizde. Tüm Yahudi halkının gözü üzerinizde. Tüm dünyanın gözü üzerinizde. Sorumluluğum gereğince, İsrail halkının birliği için sizi yasal süreci derhal durdurmaya çağırıyorum." 

Tartışmalı yargı reformları

2018’den bu yana süregelen bir siyasi krizin etkisindeki İsrail, son 4 yılda 5 seçim gördü. İsrail’in tek kamaralı meclisi Knesset’te hükümet kurulmasını zorlaştıran başlıca etken, “Bibi” lakaplı Binyamin Netanyahu’nun destekçileri ve karşıtları arasındaki güçlü kutuplaşma. Bir kez daha koalisyon hükümetinin dağılmasının ardından Kasım 2022’de yapılan seçimlerle 6. kez ülkenin başbakanı olan Netanyahu, 29 Aralık’ta 6 partiden oluşan ve aşırı sağ grupları da içeren bir koalisyon hükümeti kurdu.

4 Ocak 2023’te, yeni atanan Başbakan Yardımcısı ve Adalet Bakanı Yariv Levin, İsrail yargısında reform planını açıkladı. Açıklamada, Yüksek Mahkemenin yetkilerini sınırlandıran, yargının hakimlerin seçimi üzerindeki etkisini azaltan bir "yargı reformu" planladıklarını duyurmuştu. Netanyahu başbakanlığındaki sağ koalisyon hükümetinin, yargının bazı yetkilerini Meclis'e devretmeye yönelik hamleleri, Yüksek Mahkeme başta olmak üzere hükümet ile İsrail yargı mekanizması arasında gerilime yol açmıştı.

Ülkedeki en yüksek yargı makamı olarak görev yapan İsrail Yüksek Mahkemesi, Meclis'in çıkardığı kanunları, anayasa taslağı olarak kabul edilen "temel yasalara" aykırılık gerekçesiyle bozma yetkisine sahip.

Uygulamaya girmesi hâlinde, İsrail parlamentosu Knesset, Yüksek Mahkeme'nin "temel yasalara" aykırı olduğu kararı ile iptal ettiği kanun tasarılarını meclise yeniden sunabilecek. Meclis üyelerinin çoğunluğu tarafından onaylanması durumunda söz konusu Yüksek Mahkeme kararı geçersiz kalacak ve yasa onanabilecek. Ayrıca Yargı Seçim Komitesi'nin yapısını değiştirecek reform, komite üyelerinin çoğunluğunun atama yetkisini yargıdan hükümete devredecek.

Levin ve iktidardaki koalisyon hükümeti, bu maddelerin yargı reformunun ilk adımı olduğunu ifade etti. Levin, ilerleyen süreçte bakanlıklardaki hukuk müşavirlerinin atanma ve görevden alınma yetkisinin bakanlıklara devredilmesi, hukuk müşavirlerinin hukuki tavsiyelerinin bakanlar üzerinde bağlayıcı olmaktan ziyade öneri niteliği taşıması, ve hukuk müşavirlerinin yargının profesyonel gözetimi yerine doğrudan bakanlara bağlı hâle getirilmesi gibi ilave adımların da planlandığını belirtti.