Yatırım atağı: Çin’le baş edemeyen ABD, Çin'i taklit etmeye mi başlayacak?

Trump’ın çılgın hâlleri, olayın ciddiyet ve gerçekliğini önemli ölçüde gölgelemekle birlikte, son yıllarda ABD dış politikasında çok ciddi değişimler görmeye başladık.

19. yüzyıl başlarından dünya savaşları dönemine kadar “yalnızcılık” politikası gereği, etliye sütlüye karışmayan; kendi ülkesi, en fazla kendi kıtası ile ilgilenen; gelişimini, büyümesini de önemli ölçüde bu politikaya borçlu olan ABD, özellikle ikinci paylaşım savaşı sonrası bu politikayı iyice bir kenara bırakarak dünyamızın başına bela egemenlerden biri hâline gelmişti.

İki kutuplu dünyada, kutuplardan biri olan SSCB’nin yıkılması ile de neredeyse dünyanın tek söz sahibi ülkesine dönüşen ABD, daha önceden de işaretler vermeye başlamış olsa da 2025 yılı ile birlikte eski politikasına tekrar dönme kararını açık açık ifade etmeye başladı.

• 2025 Aralık ayında yayımladığı Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi (NSS) ile ABD hükümeti, “küresel liderlik” sevdasından vazgeçtiğini, artık kendine ve bölgesine önem vereceğini bütün dünyaya açıkça ifade ediyordu. Yeni dönem Trump’ın ağzından düşürmediği “Önce Amerika” dönemiydi.

19. yüzyıldaki Monroe Doktrini ve yalnızcılık döneminden farklı olarak, küresel anlamda geri çekilen ABD, Amerika kıtasını birincil ulusal güvenlik ve çıkar alanı olarak belirlemekle birlikte Ortadoğu ve Hint-Pasifik bölgesini de ilgi alanı olarak belirliyor ama çıkarlarına ters düşmeyecek şekilde serbest olmasını yeterli görüyordu. Avrupa’yı ise nükleer koruma dışında kendisiyle baş başa bırakıyordu. Kısacası, "Bölgeme çekiliyorum ama önem verdiğim ve beni doğrudan etkileyebilecek bazı yerlerden dikkatimi ve ilgimi eksik etmeyeceğim" diyordu.

"Peki dünya devi diye andığımız hegemon ABD, niçin böyle bir strateji, dış politika değişikliğine gerek duydu?" derseniz yanıt açık ve net: “Çin gerçeği…”

Trump, ikinci dönemi ile birlikte her fırsatta Çin’in gümbür gümbür geldiğini; yarışmakta, onunla baş etmekte zorlandığını; toprağın ayakları altından kaydığını ifade ediyordu. Satın alma gücü paritesine göre dünyanın 1 numaralı ekonomisi hâline gelen Çin, çok yakın bir gelecekte nominal ölçekte de bir numara olma yolunda hızla ilerliyor.

Düşünsenize, her ay 100 milyar ABD dolarının üstünde ticaret fazlası veren bir ekonomi. Görünürde komünist bir rejim ama ucuz ve devasa üretim hacmi ile aslında dünyada kapitalist sisteminin devamını sağlayan, tüketim ekonomisini ayakta tutan bir dev.

• İşte bu gerçekten yola çıkarak, yeni stratejisini belirleyen ve küresel ölçekte Çin ile mücadelenin imkansızlığını kabul eden ABD, ancak kendi bölgesinde bu mücadeleyi verebileceği kararı doğrultusunda da çalışmaya başladı.

Aslında özet ama yine de uzun bir giriş olmakla birlikte ABD’nin bundan sonraki adımlarını ve sebeplerini görmek açısından bu girişi yapmak gerekiyordu galiba.

Çin, son 20-25 yıl içerisinde sergilediği istikrarlı ve planlı politika ile taklitçi, ucuz, kalitesiz sanayi üretiminden teknoloji üreten bir dünya devine dönüşürken son 15 yıl içerisinde de yürüttüğü Kuşak Yol Girişimi (KYG) doğrultusunda, kendine özgü emperyalizm anlayışı ile küresel oyuncu olmanın tüm gereklerini yerine getiriyordu.

• “Önce Amerika” şiarıyla kıtasına dönen ABD ise "Ben büyüğüm" demekle büyük olunamadığını gördü bir anda.

Aslında Obama veya ilk Trump dönemlerinde de Çin’in yükselişinin farkına varmış; Afrika ve Amerika kıtalarında bazı girişimlerde bulunmuşlardı. “Amerika’da büyüme”, “Growth in the Americas” dediler adına ama Çin gibi yapmadılar. Devlet tarafından fonlanan projeler yerine, özel sektörü harekete geçirecek, ona destek olacak uygulamalara yöneldiler. Para harcamaktan kaçındılar.

Riskten uzak duran ve kâr güdüsü ile hareket eden özel sektör bunu becerebildi mi peki? Tabii ki hayır. ABD’nin belki de en savruk, istikrarsız davrandığı, her başkan döneminde değişik yöntemlerin ortaya konduğu Çin’e karşı koyma programı beklenen başarıyı gösteremedi bir türlü. Çin’i durduramadılar.

• KYG ile küresel anlamda neredeyse girmedik delik bırakmayan Çin’i durdurmanın para harcamadan olmayacağını fark ettiler sonunda.

Çin, 15 yıldır KYG ile bütün dünyada altyapı projeleri yürütüyor. Bunları finanse ediyor, kendi sanayi ürünlerini satıyor, kendi işçisini çalıştırıyor. Altyapı ağırlıklı projelerle ülkelere giriyor, altyapıları kendi amacına hizmet edecek şekilde hayata geçiriyor; hem takdir topluyor hem ülkelere yerleşiyordu.

Yıllar sonra durumun farkına varan ABD, “Küresel ölçekte baş edemem, kendi kıtama çekilip, onun yaptıklarını taklit ederek durumu toparlamaya çalışayım” derdine düşmüş durumda. ABC News’de yer alan bir habere göre “Trump yönetimi, geçen yıl bütçe ve personel kesintileri sırasında birçok girişimi durdurduktan sonra, Çin'in dünya çapındaki artan etkisine karşı koymak için tasarlanmış programlara yüz milyonlarca dolar daha fon ayırmaya hazırlanıyor.”

• Kongreye sunulan bir rapor ile Çin'in bölgeye girmesini engellemek amacıyla Karayipler ve Orta Amerika'daki eski ve yıpranmış denizaltı telekomünikasyon kablolarını değiştirmek için 175,8 milyon dolar harcamayı planladığını bildiriyordu. Bütçeden harcayacak.

Oysa Trump yönetimi, Elon Musk yönetimindeki Hükümet Verimliliği Bakanlığı'nın (DOGE) hükümet bütçelerinde ve personel sayısında yaptığı büyük kesintiler nedeniyle birçok benzer projeyi durdurmuştu.

Aynı Trump yönetimi şimdilerde, Çin'in Amerika kıtasındaki faaliyetlerinden derin endişe duyduğunu ifade ederek Panama Kanalı'nın her iki ucundaki limanların Çin mülkiyetine geçmesinin, aynı zamanda KYG kapsamında finanse edilen altyapı projelerinin ve telekomünikasyon sektöründeki Çin yatırımlarının engellenmesi amacıyla daha önceden kesintiye gittiği, hatta durdurduğu alanlara yatırım yapmaya yöneldi ve buna "diplomatik nüfuzu geri kazanma” dedi.

Yaklaşık 180 milyon ABD dolarlık denizaltı kablosu finansmanı, Çin'in küresel etkisini kırmayı amaçlayan ve daha fazla maliyet gerektirecek başka girişimlerinde habercisi. Nereden mi biliyoruz? AP'nin yayımladığı bir Dışişleri Bakanlığı belgesi, Batı Yarımküre, Afrika ve Asya genelinde Çin'i hedef alan programlara yaklaşık yarım milyar dolar daha fazla harcama yapmanın planlandığını söylüyor çünkü.

• ABD Dışişleri Bakanlığı değerlendirmelerine göre, dünya çapında 50'den fazla Çin karşıtı proje için 340 milyon dolardan fazla harcama planı hazırlandı.

Yapılacak bu harcamalarla, “ABD, ulusal çıkarlarımızı baltalayan Çin Komünist Partisi’nin (ÇKP), dünya çapındaki artan ekonomik, teknolojik ve diplomatik nüfuzuna yanıt vermelidir" deniliyor. Kongre'ye sunulan programın adı bile her şeyi anlatıyor aslında "Çin Komünist Partisi'nin Karayipler ve Orta Amerika Denizaltı Kabloları Üzerindeki Kontrolüne Karşı Koyma Projesi". 

Dünya devi ABD’nin geldiği nokta bu. Hayata geçirilmesi öngörülen projeler arasında, “bölge genelindeki kritik altyapı ve siber platformlara yönelik Çin tehditlerini izlemek için Arjantin ve Belize'de güvenlik operasyon merkezlerinin kurulması, Ekvador, Jamaika, Meksika, Paraguay, Peru ve Uruguay'ı Çin'in liman operasyonlarına sızma ve açık deniz balıkçılığı ile kritik maden çıkarımını yasadışı bir şekilde istismar etme girişimlerinden koruma” girişimleri de yer almakta.

Kendi kıtasına dönerken İsrail’i rahata kavuşturmak, öte yandan en büyük rakibi Çin’i, enerji kaynakları açısından zor durumda bırakabilmek amacıyla, Ortadoğu’da İran’la cebelleşmekten geri durmayan ABD, hemen yanı başında Venezuela, Küba ve Nikaragua ile de kendi bildiği yöntemlerle uğraşıyor ama Çin usulü emperyalizm ile baş etmenin yolunun Çin gibi davranmaktan geçtiğini kavramış görünüyor.

2040 yılına kadar küresel ölçekte gayri safi yurtiçi hasılayı (GSYİH) 7,1 trilyon dolara kadar artırma ve küresel ticaret maliyetlerini %2,2 kadar düşürme hedefi ile hareket eden KYG ile vura kıra değil, Çin’i taklit ederek yani daha çok para harcayarak baş edebilecek durumda ABD.

ABD yönetimi, bunu finanse etmek için mi Venezuela’nın petrol paralarının üstüne yatıyor acaba?