Yerel yönetimleri güçlendirmek: Mahallemizdeki soruna Ankara'dan medet ummak mantıklı mı?

Türkiye dünyada üniter devlet kavramını en merkezî hâliyle hayata geçiren ülkelerden biri. Bu konu çoğu insan için adeta bir tabu. Tabii 40 küsür yıl sürmüş bir ayrılıkçı terör sorununun olduğu bir ülkede bu anlaşılır bir refleks. 

Ama terör örgütünün silah bıraktığını ve kendini feshettiğini ilan ettiği bugünlerde artık belki de merkezî yönetimin hayatımıza etkisini ve yerel yönetimlerin güçlenmesinin ne anlama gelebileceğini konuşmanın vakti gelmiştir. 

Yerel yönetimler otoriterliğe karşı

Öncelikle yerel yönetimin ne olduğundan başlayalım: Yerel yönetim, belli bir bölgede yaşayan insanların kendilerini ilgilendiren kararları bizzat almasıdır. Bu illa herkesin doğrudan katıldığı bir karar alım süreci olmak zorunda değil, temsilciler aracılığıyla da olabilir. Ancak önemli olan, karar alım aşamasının ve karar alıcıların yerelde yaşayan halka yakın ve hesap verebilir olması. 

Bu anlamda yerel yönetimler otoriterliğin tam karşıtıdır. Çünkü otoriter yönetimler her konuda kendileri karar vermeyi ve fakat bu kararlarından dolayı hiçbir sorgulama ve denetlemeye tabi olmamayı ister. Tüm yetkileri ellerinde toplamaya çalışırlar. O yüzden otoriter yönetimler merkeziyetçi yapılardan beslenir ve başa geldiklerinde de merkezi güçlendirir. 

• Adolf Hitler’in başa geldikten sonra yaptığı ilk işlerden birinin federal yapıyı fiilen ortadan kaldıran bir karar aldırması bunun klasik tarihsel örneği. 

Bugünlerden bir örnekse şu an ABD’de olanlar. Almanya gibi federal bir devlet olan ABD’de yerel yönetim kavramı ister istemez güçlü çünkü ABD Anayasası federal yönetimle (Trump’la) yerel iktidarların (eyalet yönetimlerinin) yetkilerini ayırmış durumda. Başkan istese de eyaletlerin yönetimine ve iç işlerine karışamıyor. Elinde polis yok, sadece ordu ve diğer federal birimler var.

Ama buna karşı o ne yapıyor? Önce evsizleri terörist ilan edip ordu birliklerini Demokrat eyaletlere gönderiyor. Mahkemelerden iptaller gelince de aslında sınırlarda çalışması gereken ve daha çok masa başı bir birim olan ICE’ı yasa dışı göçmenleri yakalama bahanesiyle terör estirmek üzere görevlendiriyor. Asıl amacı merkezî yönetimin sınırlarını zorlayıp ona muhalif yerel yönetimlerin fiilî kontrolünü ele geçirmek. 

Türkiye’de giderek artan merkeziyetçilik

Üniter yapısıyla Türkiye hiçbir zaman yerel yönetimlerin güçlü olduğu bir ülke olmadı. Bunun tek istisnası, kağıt üzerinde kalan 1921 Anayasası dönemi. Kurtuluş Savaşı’nın ortasında hazırlanan bu kısa ve çerçeve anayasada ne hak ve özgürlükler ne de yargı organı düzenlenmişti. Ayrıntılı şekilde düzenlenen tek konu özerkliğe sahip yerel yönetimlerdi. İspanya’da 1978 Anayasası’yla yaratılan bölgeli devlet modeline oldukça benzer bir idarî yapılanmayı—ondan 57 yıl önce—düzenlemiş olan bu Anayasa’nın 11. maddesinde vilayetlerin “mahallî umurda manevî şahsiyeti ve muhtariyeti haiz” olduğu, yani “yerel seviyede tüzel kişiliği ve özerkliği olduğu” düzenlenmişti. 

Bu çerçevede eğitim, sağlık ve tarım gibi önemli konular “vilayet şuraları” (yani yerel meclisler) tarafından yasalarla düzenlenecekti. Hayata geçseydi örneğin İstanbul Meclisi, İstanbul’daki okullardaki müfredatı, kaç tane okul yapılacağını, hangi hastanelerin açılacağını, kimlerin bu sağlık sisteminden nasıl yararlanabileceğini, çiftçilere ne kadar yardım yapılacağını ve tarım arazilerinin nasıl korunacağını kendi belirleyecekti. Tabii bu durum sadece İstanbul’da değil, ülkenin her vilayetinde geçerli olacaktı. 

• Hatta rivayet odur ki bir gazeteci Mustafa Kemal’e “Kürtlere özerklik mi tanıyorsunuz?” diye sorduğunda cevabı “Marmara’ya da özerklik tanıyoruz” olmuştu.

Bu Anayasa kabul edildi edilmesine ancak Kurtuluş Savaşı ortamında hiçbir zaman hayata geçemedi. O vilayet meclisleri bir kez bile toplanamadı. Büyük Zafer’in ardından kabul edilen 1924 Anayasası’ndaysa bu yerellikten eser kalmadı. Türkiye, Fransız tipi bir merkezî modern devlet olarak kuruldu. Bugün bile bu Anayasa’nın işgalcilere karşı Anadolu’daki direniş cephesini birarada tutmak için daha en başından bir “havuç” olarak mı hazırlandığı, yoksa Mustafa Kemal’in gerçekten bu tarz bir devlet yapılanması arzulamasına rağmen zaferden sonra Recep Peker gibi otoriter kanadın etkisinde mi kaldığı tartışma konusu. Sanırım bu sorunun cevabını hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz. 

Bugün artık dünyada bizim kadar merkezî devlet sayısı iyice azaldı. Bunda vatandaşların demokrasi algısının değişmiş olması, “sandıktan sandığa” değil, seçimden sonra da aktif şekilde karar alım süreçlerine katıldığı bir yönetimin daha doğru olduğu düşüncesinin yaygınlaşması etkili oldu. Tabii son yıllarda popülist sağ liderlerin başa gelmesiyle karşı bir merkezîleşme dalgası yaşandığı da doğru. Yukarıda saydığım Trump’ın ICE’ı “federal polise” çevirmesi bunun bir örneği. 

Böyle bir ortamda Türkiye, zaten aşırı merkezî olan yönetimini hem 2017 Anayasa değişikliğiyle daha ileri bir konuma getirdi hem de son yerel seçimlerin ardından belediyeleri hukuk sopasıyla kıskaca aldı. Bu da vatandaşlara en yakın karar alıcı mekanizmaların merkezî idarenin boyunduruğu altına girmesine neden oldu. Fransa bile 2008’deki anayasa değişikliğiyle yerel yönetimlere yetki aktarımı yapıp “desantralize” olurken Türkiye gittikçe merkezileşti, merkezileşirken de otoriterleşti.

Bir antitez olarak İsviçre

Tüm bu merkezileşme furyasının antitezi olarak parlayan bir ülke var: İsviçre. Muhafazakar nüfusunu, geçmişte Nazilerle yaptıkları anlaşmayla hâlâ yüzleşmemelerini ve uzun yıllar dünyanın tüm kara parasının aklandığı yer olmasını bir kenara koyarsak İsviçre, her sene düzenlediği en az dört referandumun yanında dünyanın en güçlü yerel yönetimlerine de sahip bir ülke. Öyle ki ülkede neredeyse merkezî yönetim yok. 

Derste öğrencilere sorduğum ve bugüne kadar cevabını alamadığım sorulardan biri şu: İsviçre’nin Cumhurbaşkanını bilen var mı? Sessizlik. Peki Başbakanını bilen var mı? Yine sessizlik. Buna rağmen dünyanın kişi başına geliri en yüksek, ekonomisi en sağlam, pasaportu en güçlü ve kişisel refahın en geniş olduğu ülkelerinden biri. Üstelik bunu, dört farklı resmî dilin olduğu ve dilsel bölgelerin neredeyse birbiriyle ilgisi olmadığı dağlık bir coğrafyada başarmış durumdalar.

Bu başarıyı sağlayan tek merkezden yönetim değil, bilakis, asıl yetkinin yerel olması. Federal Anayasa önemli yetkileri eyaletlere (orada kanton deniyor) bırakıyor. 8 milyon nüfuslu bu ülkede 26 kanton var. Bu eyaletlerin anayasaları da bazı önemli yetkileri 2715 komüne bırakıyor. Bunlar bizde mahallelere denk gelen boyutta idari birimler. Yetkileri her kantonda değişse de eğitimden sivil savunmaya, göçmenlerin entegrasyonundan ulaşım altyapısına kadar pek çok karar bu seviyede, yani mahalle seviyesinde alınıyor. 

Denetimsizliğin nedeni idari uzaklık

“Orası İsviçre, burada olmaz o” diyenlere sorum: Neden olmasın? Eğer 8 milyonluk bir ülke bunu yapabiliyorsa 80 milyonluk ve hatta 180 milyonluk bir ülkede de bu mümkün olabilir. Önemli olan karar alma yetkilerinin iyi bir planlama ve iş bölümüyle yerel yönetimlere aktarılması. Üstelik bunu yapmak için federasyon olunmasına veya Anayasa değişikliğine de gerek yok. Üniter bir ülkede de yetki yerele aktarılabilir.

Konuya etnik köken açısından bakmıyorum, gayet günlük hayat açısından bakıyorum. Örneğin, arabasını kaldırıma park etmiş bir şoföre neden belediyenin zabıtası değil de Ankara’ya bağlı trafik polisi ceza kesiyor? Bugün o şoförü ihbar etmek istesem 155’i aramam lazım ama bunu yapmıyorum çünkü biliyorum ki zaten çok meşguller ve kaldırım işgali gibi “kıytırıktan” bir işle ilgilenmeyecekler. O yüzden ihbar etmiyorum, araba çekilmiyor, o kişi de ceza almıyor. Bu da denetimsizliğe bağlı bir hukuksuzluğa neden oluyor. 

Halbuki eğer yetki belediyede olsaydı aramam ve o kişinin ceza alması daha olasıydı çünkü karar alıcı makam benim çok yakınımda olurdu. Eğer ilgilenmezlerse yolumun üzerindeki belediyeye uğrar, hesap sorardım. İlgilenmelerini sağlardım. Zaten muhtemelen ilgilenirlerdi çünkü kaldırımların yürünebilir halde olması doğrudan belediyenin sorumluluğunda. Üstelik kestikleri ceza da belediye kasasına girerdi. Kaldırımda yürüme hakkını “söke söke” alan aktif vatandaş mutlu, belediye mutlu. Mutsuz olan tek kişi artık arabasını yasal şekilde park etmek zorunda olan şoför.

Mahallemdeki işletmeyi merkeze şikayet etmem

Başka bir örnek sigara yasakları. Türkiye gibi koskoca bir ülkedeki yüz binlerce işletmenin kapalı mekanında sigara içilip içilmediğini denetleme yetkisi Ankara’da. Bu mümkün mü? Böyle bir yasağı düzgün şekilde uygulayabilmeniz için inanılmaz kalabalık bir kadronuzun olması lazım. Bu da bürokrasinin şişmesi ve Hazine’ye yük demek. Onun yerine bu denetimleri neden belediyeler yapmasın? Mahallemde gittiğim kafede veya eve giderken uğradığım restoranın içinde biri sigara içiyorsa Ankara’ya bağlı bir birimi aramam mı daha makul, yoksa yanı başımdaki Zabıtayı mı? 

Bugün bir yere rezervasyon yaptırıyorsam ilk sorduğum sorulardan biri “İçeride sigara içilmesine izin veriyor musunuz?” oluyor. Çünkü kimsenin yasağı taktığı yok. Hatta farkındaysanız çoğu yerde “Burada sigara içmenin cezası şu kadardır” tabelaları bile artık asılı değil. Denetim savsayınca yasaklar da unutulup gidiyor. Gözden ırak olan, gönülden de ırak olur misali. 

Hem zaten mahallemdeki kafeyi, restoranı gidip Ankara’ya şikayet etmek de istemem. Sonuçta her gün yüz yüze geliyoruz, selam veriyoruz birbirimize. Hele bir de içki satılan bir mekansa hiç ihbar etmem çünkü mevcut iktidarın içki satan mekanları kapatmak için fırsat kolladığını düşünüyorum. Halbuki belediye CHP’liyse böyle bir şey yapmayacağını düşündüğümden denetim için aramam daha olası hâle geliyor. Dolayısıyla, sadece fiziksel mesafe değil, siyasi mesafe de aktif birer vatandaş olmamızı engelleyen bir soruna dönüşüyor.

Bu örnekler elbette çoğaltılabilir. Sonuç olarak diyeceğim, yıllardır terör gerekçe gösterilerek ve “ülkenin bölünmez bütünlüğü” söyleminin arkasına sığınılarak karar alma mekanizmaları merkezileştirildi; yerel yönetimlerin zaten az olan yetkileri gittikçe daha da kırpıldı. Şimdi belediyelerin çoğunun CHP’ye geçmesiyle yerel yönetimlerin üzerindeki baskı daha da arttı, cendere daha da sıkıldı. 

Bu durum günlük hayatlarımızda artık normalleştirdiğimiz, halbuki yaşam kalitemizi keskin şekilde düşüren sorunlara neden oluyor. Halbuki eğer bir ülke yönetiminin temel amacı gerçekten vatandaşların refahını yükseltmekse, bunun yolu biraz da iktidarını yerelle paylaşmasından geçiyor.