Kelimelerin renk-anlam uyumundan bahsedelim. Turunçgillerin turuncu olması, kahvenin renginin kahverengi olması gibi bir durumu, akşam ile siyah sözcüklerinde de yakalayabilir miyiz?
Hadi deneyelim.
Kelime Köşesini Instagram'da takip edin: @kelime_kosesi
“Bu akşam anladım ki, bir insan diğer bir insana bazen hayata bağlandığından çok daha kuvvetli bağlarla sarılabilirmiş. Gene bu akşam anladım ki, onu kaybettikten sonra, ben dünyada ancak kof bir ceviz tanesi gibi yuvarlanıp sürüklenebilirim”
-Sabahattin Ali
Akşam kelimesi ne kadar da Türkçe bir sözcük gibi duyuluyor, değil mi?
Ancak başındaki “ak” kısmı sizi yanıltmasın, gerçek kökeni daha zıt olamazdı. Genellikle akşam kelimesinin Türkçeye, Soğdcadan bir alıntı olduğunda görüş birliği vardır.
Soğdca gibi bir eski Orta Asya dilinden alıntı olması demek, Türklerin Anadolu’ya gelişinden beri Türkçede kullanılan bir kelime olduğunu belirtir akşamın. Türkçe duyulmasına şaşmamalı.
Soğdca χşām biçimi, başındaki /a/ harfini kaybetmiştir, onun yerine ötümsüz küçükdilsil sürtünmeli ünsüz [χ], yani /k/ ile /h/ arası bir ses ile başlamaktadır. Anlamı, Türkçe anlamına benzer, “geceden önceki vakit, bu zamanda yenilen yemeği” ifade eder.
Bazı araştırmacılara göre Soğdca sözcüğün kökeni daha da gerilere gitmektedir. Hint-Aryan Anadili yoluyla Hint-Avrupa Anadili bir yapılaştırmada, “karanlık” ile ilgili anlamlar taşıyan *(s)ḱeh₃- biçimini Soğdca χşām ile bağdaştırırlar.
İşte burada Hint-Avrupa Anadili *(s)ḱeh₃- sözcüğünden geldiğini bildiğimiz bir kelime daha karşımıza çıkıyor.
Hint-Avrupa Anadili *(s)ḱeh₃-, günümüzdeki birçok kelimeyi doğurmuştur. Hint-Avrupa Anadili *(s)ḱyeh₁-mós olarak evrilince, ilk adımda Germen Anadili *skadwaz olarak gelişen kelime, günümüzde “gölge” anlamlarına gelen İngilizce shadow ve shade, Almanca Schatten, Felemenkçe schaduw, ve Norveççe skodde gibi sözcükleri türetmiştir.
Germen Anadili yerine başka bir daldan takip edince, Hint-Aryan Anadili *ćyaHmás karşımıza çıkıyor. Buradan hem Sanskritçe śyāmá ( श्याम ), hem de Eski Farsça syāva biçimleri türemiştir, “kara” anlamındadırlar.
İşte bu Eski Farsça syāva “kara” kelimesini takip ederek önce Farsça siyâh ( سیاه ), ardından da Türkçe siyah sözcüklerine varırız.
Bu açıdan akşam ve siyah kelimeleri kökdeş gibi gözükmektedirler. Tıpkı karanlık ve kara gibi. Bazen bu benzerlikleri gündüz gözüyle görmek daha kolay...
Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici
Instagram'da @kelime_kosesi
Eskiyle yeninin buluşması, nitelikli yayıncılığın dijitalde uzun ömürlü hâli Aposto Premium’da. Yemek ve Kültür, Notos, Toplumsal Tarih, yuzu, Mercado ve Arredamento Mimarlık gibi Türkçe yayıncılık sahnesinde entelektüel derinliğini ve uzmanlığını uzun yıllardır kanıtlamış; bağımsız yayıncılığıyla toplumun kültürel çölleşmesinin önüne geçen dergileri, arşiv niteliği taşıyan uzun ömürlü içerikleri ve dijital versiyonlarıyla Aposto Premium’da takip edebilirsiniz.
