Analiz
Atölye
Hızlı Moda ve Gerçek Maliyet
?
Sözlük

ANGST 04: AÇ GÖZLERİNİ

Hızlı modanın topluma maliyeti nedir? Bir kilo pamuktan kaç tişört yapılır? Kâr gerçekten her şeyin önünde mi?
ANGST 04: AÇ GÖZLERİNİ

Bir rüyada gibiyiz. Üzerine düşünülmüş sıra dışı konseptler, çarpıcı kampanya görselleri, karizmatik modellerin üzerinde kıyafetlerin ritmik salınışı, işin profesyonelleri tarafından özenle düzenlenmiş vitrinler, kelime ve akıl oyunlarıyla stratejik pazarlama taktikleri… Bu modanın sadece görünen, boyalı yüzü. Arka yüzünü ise garsonların giriş çıkışı esnasında mutfağa açılan kapıdan görünen belli belirsiz manzara kadar minimum bir seviyede dahi görmüyoruz. Gözlerimiz kapının her savruluşunda mutfağa kayıyor halbuki, yemeğimiz ne şartlarda hazırlanıyor görmek, bilmek istiyoruz. Konu moda olduğunda neden kıyafetler topraktan yetişmiş ve toplanarak mağazalara getirilmiş gibi davranıyoruz?

Gözlerimizi açmanın zamanıdır.

ETİKETLER: Doğal ve/veya organik her kumaş doğaya gerçekten fayda sağlıyor mu?

KIYAFETLERİN BİYOGRAFİSİ: Bu üzerimdeki nerede, ne şartlarda kim tarafından üretildi? Üretim noktası tüketim noktasından ayrılınca neler oldu?

ÇIKAR O MASKEYİ: Hızlı moda yavaşlıyor gibi görünürken aslında yüzünde sinsi bir gülümsemeyle hızını koruyor mu?

DİNLE: Tüketimin getirdiği kaygıya yine üretim iyi geldi. “A Shocking Individuation”ın bu ayki sahibi Kar Aslan, Superposition adını verdiği bir parça üretti. Okurken dinlemeni öneriririz.

Sorularımız ve soracaklarımızın sonu yok ancak bu bültende tüm sorulara verilebilecek ortak cevap birkaç kelimeyle şöyle özetlenebilir; DAHA FAZLA KÂR.

Elif & Lara

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

Analiz

HIZLI MODA GURURLA SUNAR

İşlevselliğini tamamen kaybetmiş ürün koleksiyonerliği

HIZLI MODA GURURLA SUNAR

Küçük, daha küçük, daha da küçük. Jacquemus’un mini boy çantalarının yıllar içerisinde geçirdiği değişimden bahsediyoruz. İşlevsel bir aksesuardan “sadece” aksesuara dönüşen çantalar, Instagram dünyasının favorisi ve görünen o ki “sevimliliği” sayesinde de markanın satışları çantaların boyunun aksine büyüyor. 

Yeni bir kategori (?)

Çok uzun yıllardır ve sayısız sezondur mini çantalar gündemde; ancak hiç Jacquemus’unkiler kadar minisi olmamıştı. Birkaç yıl önce çıkan ilk versiyonları dâhil olmak üzere, bu çantalar o kadar mini ki, artık bir çanta olarak tanımlanabilmeleri için basit gereklilikleri yerine getiremiyorlar. Ne demeli o hâlde bu ürüne? Hangi kategoriye ait olmalı? Bu modellerin bu kadar sevilmesi ve satılmasının özünde sektörde benzerlerinin pek olmayışı, “dekoratif çanta” gibi bir kategorinin bulunmaması yatıyor. Jacquemus birkaç yıl önce bu avuç içine sığan, belki de insanları çocukluğuna götüren “petit” çantalarla bilerek ya da fark etmeden modaya ilgi duyan insanları koleksiyon yapmaya davet etti. Her sezon, yeni renkleri ya da daha küçük modelleriyle Instagram’ın favori çantaları arasında yer alan çantalar, hızlı modanın en sevdiği ürünlerden biri hâline geldi. İyi de, Simon Porte Jacquemus aynı zamanda sürdürülebilirlikten nasıl bahsedebiliyor?

Jacquemus, bir grup marka gibi yola kendi hızıyla devam etmeye karar veren, bu doğrultuda da dört yerine iki koleksiyon defilesi yapacağını duyuran, seçtiği kumaşlar konusunda bilinçli davranma kararı alanlar arasında. Marka bu yola giriyorsa, şu anda üç ayrı mini boyu bulunan işlevsiz “ama tatlı” çantalarını konumlandırma biçimi üzerine düşünmeli; çünkü evet şeker gibi görünüyorlar ama bir şeker kadar düşünülmeden alınıp birkaç kare fotoğraftan, tadına varıldıktan sonra bir kenara atılmamalılar. Ancak, markanın son kampanya çekimi tüketicilere tam da bu mesajı veriyor. 

Hızlı moda alkış tutuyor (!)

Jacquemus’un 90’lardan ilham alan kampanyası L'Année 97’de çantalar bir yiyecek ve içecek otomatında karşımıza çıkıyor. Çok yakın geçmişte, & Other Stories de parfümlerini yerleştirdiği bir otomatı Galeries Lafayette’e konumlandırmıştı. Bu, özellikle dünyanın şu anki konumunda vermekten kaçınılması gereken bir mesaj. Özellikle ürünlerin üretim süreçleri, dünyaya bedeli ve fiyatları düşünüldüğünde ürünler değersizleşiyor, alışveriş yapmak makineden sakız veya soda almakla eş değer tutuyor. 

Jacquemus’un bilinçli üretim amacıyla harekete geçmesi veya geçmiş gibi görünmesi iyi; ancak değiştirilmesi gereken şey sadece markanın kumaş seçimleri değil. Markaların da, tüketicilerin de artık daha derin düşünmesi, her adımını sorgulaması gereken bir dönemdeyiz. Artık asıl kıymetli olan, bu şartlar altında yaratıcı fikir, ürün ve kampanyalar sunabilmek. Kaç marka şeffaf olacak kadar cesur? 

Hikâyeyi paylaşmak için:
Atölye

HER "DOĞAL" OLAN MASUM MU?

Doğal kumaş diyoruz; topraktan gelen ve masum. Peki ya doğal kumaş dediğimiz nedir, biliyor muyuz?

HER "DOĞAL" OLAN MASUM MU?

Doğal kumaş diyoruz; topraktan gelen ve masum. Peki ya doğal kumaş dediğimiz nedir, biliyor muyuz? Topraktan gelmesi, onu ne kadar masum kılıyor? Ya da şöyle soralım; her topraktan gelen, geldiği gibi toprağa geri dönebiliyor mu?

"Doğal içerikli kumaş" nedir? Doğal kumaşların kaynakları aralarında bitkisel ve hayvansal olarak ikiye ayrılıyor. Yün çeşitleri hayvansal olurken en popüler olan pamuk, keten, kenevir, bambu gibi malzemelerle üretilen kumaşların geldiği yer toprak. Yani doğal kumaşların kaynağı ya topraktan geliyor, ya hayvanlardan. 

"Doğal içerikli" yanıltıcılığı

Her ne kadar gönlümüz doğaldan yana olsa da yapılan araştırmaların sonuçları, yapay elyafların çevreye zarar verdiği görüşünün yanı sıra, doğal elyafların da çevreye bir o kadar zarar verdiği görüşüyle bizleri karşı karşıya getiriyor. Çünkü doğal ipliklerin birçoğu üretildikten sonra genellikle kimyasal bir işlemden geçiyor. Mesela, bitki kökleri gibi doğal maddelerle boyanmadıkları sürece renk almaları bile kimyasal yollarla mümkün oluyor. Yumuşak bir kumaş hâline gelmesi de kumaşın belli başlı kimyasallarla yumuşatıldığı anlamına geliyor. Kompost edebilme yani biyo-çözünme gibi yöntemler araştırılmaya devam edilse de kumaşların içerdiği kimyasallar, topraklarımıza karışabiliyor. Bu durum irdelendiğinde doğal elyafların mı yoksa yapay elyafların mı kullanımının doğaya daha az zarar vereceği ve ekolojik düzeni bozacağı konusu gündeme geliyor.

Pamuk, keten, kenevir; bunlar, modada “çevre dostu lifler” olarak duyduğumuz, toprağın bize verdiği iplik hammaddeleri. Fakat tekstil endüstrisi için bu mahsullerin üretim aşaması organik olarak da konvansiyonel olarak da pek masum değil. Bu materyaller her ne kadar doğal içeriğe sahip olsalar da bir giysiye dönüşmek için geçtikleri süreçte birçok işlemden geçiyorlar ve bu da harcanan bolca enerji ve kullanılan bolca kimyasal anlamına geliyor.

Mesela pamuk: Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, pamuk doğal ve doğada çözünebilir olmasına karşın çevresel açıdan en talepkâr ürünlerden biri. Pamuk tarımında dünyadaki böcek ilaçlarının (insektisit) % 25’i, pestisitlerin %10’u kullanılıyor ve çok fazla suya ihtiyaç duyuluyor. Bununla birlikte, gelişmekte olan ülkelerde konvansiyonel tarımla yetişen pamuk üzerine püskürtülen kimyasallar, kansere sebep olabiliyor. Aynı şekilde, akademisyen Kate Fletcher, Sürdürülebilir Moda ve Tekstil adlı kitabında, pamuk tarımının küresel pestisit kullanımının %11'inden ve küresel böcek ilacı kullanımının %25'inden sorumlu olduğunu anlatıyor.

Nottingham Üniversitesi’nin yürüttüğü çalışmalara göre, plastik kirliliğinin en yaygın biçimlerinden biri sentetik liflerin mikroplastik kirliliğine yol açmaları. Çalışmalar, birçok üretici ve tüketicinin pamuk ve yün gibi doğal liflerden yapılmış giysileri tercih etmesine rağmen “doğal” tekstil elyaflarının tekstil endüstrisinin plastik kirliliğine yol açan alternatifi olmaktan uzak olduğunu söylüyor. Pamuk üretiminin inanılmaz derecede su tükettiğini ve doğal elyafları işlemek için kullanılan yöntemlerin genellikle sulara zararlı kimyasalların karışmasına neden olduğunu, ayrıca doğal liflerin işlenmesinin tehlikeli, suistimal eden çalışma koşullarında gerçekleştirildiğini ortaya koyuyor.

angst
ANGST 

Çelişkili durumlar

1 kilo pamuğu (ortalama beş tişört) tarlada üretebilmek için en az 8 bin litre suya ihtiyaç olduğu söyleniyor. Buna karşılık 1 kilo polyester üretimi için ise çok az veya hiç su kullanımı gerekmiyor. Diğer yandan polyester üretimi sırasında aynı miktarda pamuğun üretimine göre iki kat daha fazla enerji harcanması gerekiyor. Bu durumda fazla su mu yoksa enerji mi harcanmasının daha doğru bir karar olacağı tartışmalı. 

Organik tarım (?): Hem organik hem de konvansiyonel yetişen pamuğun kendi artıları ve eksileri var. Organik pamuk yetiştirme süreci daha sürdürülebilirken, organik olmayan pamuk, toprak ve su kullanımı açısından daha etkili. Buraya kadar kulağa çok basit geliyor fakat organik pamuk henüz tüm sorunlarımızı çözmeye yetmiyor. Organik pamuğun da dezavantajları var. 

Daha çok alan (?): WWF'ye göre, en büyük pamuk üreticisi ülkelerde (Hindistan, ABD, Pakistan, Çin) tarıma elverişli arazilerin %2,4'ü pamuk yetiştirmek için kullanılıyor. Organik pamuk yetiştirmek konvansiyonele göre %25 daha fazla arazi gerektiriyor. Dolayısıyla, organik pamuk ile organik olmayan pamuğun sürdürülebilirliğini karşılaştırmak istersek, bunun neden olabileceği ormansızlaşmanın çevresel maliyetini ekleyebiliriz. Büyük resmi düşünecek olursak, sonuçta hangisinin daha sürdürülebilir olduğunu söylemek gerçekten zor.

Alternatifler

Pamuğa alternatif: Kenevire bakış açısı tam olarak pozitif yönde değişmediğinden dolayı hâlâ birçok ülkede kullanımına yönelik gerekli izinler sağlanmadı fakat pamuk için iyi bir alternatif olacağı kesin. Kenevir kumaş nefes alabilen, nemi geçirmeyen, antibakteriyel özelliklere sahip, dayanıklı, kullanıldıkça ve yıkandıkça yumuşayan ve tabii doğada çözünebilen bir hammadde. Pamuğa karşılık bitki olarak çok daha az suya ihtiyaç duyuyor. Yetiştiği toprağın besinlerini çekmek yerine toprağı besleyen bir bitki. Textilegence’e göre kenevir, dört aydan kısa bir sürede yetişiyor ve fazla su talep etmediği için su kaynakları korunuyor. Bununla birlikte, yüksek oranda oksijen üretiyor, ilaç ve gübrelemeye ihtiyaç duymuyor. Yani pamuğa oranla çok daha sürdürülebilir.

Göründüğü gibi yol alınması ve çözüm getirilmesi gereken konular topraktan başlıyor. Doğru üretim süreçleriyle ilgili hâlâ kesin bir bilgi yok. “Organik” zannettiğimiz kadar “iyi” bir şey değil. İşlem görmüş hiçbir doğal içerikli giysi sandığımız gibi doğada kaybolmuyor. Hâliyle "organik", "düşük giderli" ve "biyolojik olarak çözünebilir" etiketleri, bir giysiyi "sürdürülebilir" ya da “masum” olarak nitelendirmek için yetersiz kalıyor.  

Peki çözüm? En azından pamuğun yerini kenevir alabilirse, görünürde toprağın iyileşmesi ve onarılması için bir seçenek olabilir. Diğer yandan, ilk üreticiden son kullanıcıya kadar dünyanın gittiği yönle alakalı herkese bir farkındalık kazandırılırsa, önemli adımlar atılmış olacağına inanıyorum. 

Hikâyeyi paylaşmak için:
Hızlı Moda ve Gerçek Maliyet

HIZLI MODANIN TOPLUMSAL MALİYETİ

Temelde yaşam yerine kârı önceleyen ekonomik modeller ve onun ürünü bir zihniyet.

HIZLI MODANIN TOPLUMSAL MALİYETİ

*Bu metnin kapıları, ışıkları söndürülmüş bir pasaja açılır.*

Yolculuğun bugünkü durağında, modanın göz bebeklerinden Paris var. Fakat 19. yüzyılın başlarındayım ve kol kola yürüdüğümse edebiyat eleştirmeni, kültür tarihçisi ve birkaç sıfata daha haiz Walter Benjamin. Yani, hızlı adımlarla, alışveriş etmek üzere Chanel’e değil; aylak aylak gezinip 18. yüzyıl pasajlarına gireceğiz -bugün âdeta bir flâneuse’üm ve süzülüyorum şehir podyumunda.

Alacalı pasajlar

Benjamin, Pasajlar’da (Das Passagen-Werk), 18. yüzyılda kurulmaya başlayan şehirlerin nasıl bir seyir nesnesi (spectacle) hâline geldiğinden bahsediyor bana. Kırsaldan büyük şehirlere göçlerin de yaşanmaya başladığı bu dönemde şehirliler, şehrin -karşısında kendilerini küçücük hissettikleri- devcileyin yapılarından, ışıklarından, dur durak bilmez hareketinden büyülenmiş hâldeydi. Pasajların buradaki konumu oldukça kritik Benjamin’e göre. Pasajlar -bugünün AVM’leri demek de mümkün- tüm alacası, aynaları ve ışıklarıyla insanları etkisi altına alan, kapitalizmin önemli bir ayağı olan meta fetişizminin (commodity fetishism)* de önemli bir merkezi. Pasajlarda ilk kez üretim süreçlerinden böylesine ciddi bir kopuş yaşanıyor. Örneğin, eskiden terzilerde dikilen kıyafetler artık bir endüstri içinde; fabrikalarda, atölyelerde; yani gözden uzak yerlerde üretiliyor ve yalnızca tüm parıltısıyla son ürün olarak sunuluyor bu yerlerde. En sevdiğim pantolonu kim yaptı? Nereden ve nasıl geldi? Bu süreçlere yabancılaşırken yalnızca sahip olmayı arzuladığımız; alacalı, fetişize edilmiş metaların peşinde bir mağazadan ötekine savruluyoruz.

fix fast fashion

Göz görmeyince gönül katlanır mı?

Fakat üretim süreçlerinden kopmak niçin kötü olsun? Bir atasözü: Göz görmeyince gönül katlanır (sorun tam da burada başlar). Sürecine tanık olmadığımız bir ürünün gerçekte neye mal olduğunu bilemiyoruz ve böylece, belki görsek vicdanımızın el vermeyeceği pek çoklarına gözler ve gönüller kapanmış oluyor. Bu noktada, gerçekleri konuşmaya dönelim. Hızlı moda endüstrisinin, bir önceki yazıda -bence oldukça kabaca ve kısaca- bahsetme fırsatı bulabildiğim iklime ve doğaya verdiği zarar haricinde, onu üretenlere de verdiği korkunç ölçüde zararlar var. Bunun temeliyse bu endüstrinin kıyafetleri ürettiği gibi, oldukça eşitsiz bir sistemi yeniden üretip duruyor olması. 

Ne demek istiyorum? Kapitalist üretim biçimi artık değer (surplus value)* elde etmek üzerine kuruludur: Piyasada ayakta kalabilmek için firmaların daima büyümesi, büyümesi, büyümesi ve kâr elde etmesi gerekir. Hâl böyle olunca ekonomisi gelişkin ülkeler, üretim maliyetini düşürmek, yani daha fazla kar edebilmek için ana merkezlerini ülkelerinde tutmak suretiyle üretim yerlerini -küreselleşmenin ve serbest piyasanın da verdiği yetkiye dayanarak- daha ucuza işçi çalıştırabileceği, ekonomisi daha az gelişkin -daha fakir- ülkelere kaydırdı (başlarda Çin, ardından Vietnam, Bangladeş, Endonezya, Myanmar ve hatta Türkiye’yi de sayabiliriz). Bu küresel şirketler ucuz pazarları tercih ettiği için yatırıma ihtiyacı olan devletler ve patronlar tercih edilebilmek adına üretim maliyetini düşük tutmaya çalışıyor. İnsanların günlük 2-3 dolara, 16 saatlere kadar çalışmasını, asgari ücretin 65 dolar gibi yaşamı mümkün kılmayacak sayılar olmasını kastediyorum. Elbette işçilerin çoğunluğunu kadınlar oluşturuyor ve çocuk işçiler de ucuz işçilerin en ucuzu olarak (günlük ortalama 1 dolar civarıyla) marketin favorisi. Tabii bunlar sıklıkla işçi sağlığı veya güvenliği diye bir kavramın ortadan kalkması anlamına da geliyor. Çünkü devlet yatırımcının kaçmaması için gerekli denetimi yapmıyor ve zincirin başından sonuna kadar herkesin yaptığı gibi, gözlerini kapatıyor. Buna dair en trajik örneklerden biri 2013’te Dakka’da büyük giyim firmaları için üretim yapan fabrikaların olduğu sekiz katlı Rana Plaza’nın çökmesi. Aralarında çocuk işçiler de olan, 1.138 işçinin öldüğü, 2.500 işçininse yaralandığı bu kitlesel işçi katliamının fizikisel sebebi iktidara yakın bir yerel politikacı olan sahibinin beş katın üzerine çıktığı üç illegal kat daha. Temel sebebiyse bir kez daha yaşam yerine kârı önceleyen ekonomik modeller ve onun ürünü bir zihniyet. 

Işıkları söndürülmüş bir pasaj

Şöyle bir görüş de var, herhalde bahsetmek gerekir: Genellikle şirket yöneticileri hiç işi olmayan insanları ucuz işçi olarak çalıştırmanın aslında onlara istihdam yaratmak ve iyilik etmek anlamına geldiğini ileri sürüyor. Sistemin tam da bu yüzden değişmesi gerektiği, tam da bu yüzden kimsenin yaşamını üç kuruşa satmak zorunda kalmadığı bir sistem kurulması gerektiği bilemiyorum nasıl açıklanır? 

Biz şehirleri ve insanlığın bizi hayretler içinde bırakan teknolojilerini seyreduralım, Benjamin ışıklarla bezeli bir meydana kıvrılışımızdan az evvel, bana teknolojik gelişimin toplumsal gelişim demek olmadığını tekrar ve tekrar hatırlatıyor…

Hikâyeyi paylaşmak için:
?
ANGST 04
 ⚠️ANGST 04 ⚠️

 

Sözlük

Kompostlaştırma: Organik materyallerin değerli bir toprak besini olarak kullanılabilecek bir ürüne dönüştürülmesine izin veren bir atık yöntemidir. Geniş anlamda bir malzeme, doğal olarak oluşan ayrıştırıcılar tarafından daha basit maddelere bölünebiliyorsa "biyolojik olarak parçalanabilir" şeklinde tanımlanır. Yani malzeme, kimyasal barındırmamalı, nispeten kısa bir süre içinde ayrıştırılabilmelidir. 

Meta fetişizmi: Meta fetişizmi, en genel anlamda, kapitalist pazar sistemi içinde, toplumsal ilişkilerin maddi yapısal ögelerini gösterir. Belli bir şekilde ekonomik, sosyal ve düşünsel/kültürel içerimleri olan bir kavramdır. Öyle ki metaların fetişist nitelikleri sonucunda, insanlar bir yanılsama ortamında yaşamakta, kendilerine ve kendi gerçekliklerine yabancılaşmaktadırlar.

Artı Değer Teorisi: Karl Marx'a göre, kapitalistlerin proletaryayı sömürme pahasına elde ettikleri aşırı ve haksız kazançtır. Kapitalistler, işçilere yaptıkları üretimin gerçek değeri altında ücret ödemektedirler. Yedi saatlik bir çalışma işçinin ücretini kazanmasına yeterli olduğu halde aynı ücretin 12 saat sonunda ödenmesi, kapitalist yararına bir artı değer yahut bir değer fazlasını sağlamaktadır.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

YAZARLAR

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir