🗞️ apéro gazete #24 Şefler çiftlik somonuna karşı

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) yayınladığı yeni rapora göre son 30 yılda yaşanan doğal felaketlerden dolayı bitkisel ve hayvansal üretimde 3,8 trilyon dolar değerinde kayıp yaşandı. Afetlerin Tarım ve Gıda Güvenliği Üzerindeki Etkisi isimli rapor tarım sektörünün iklim olayları karşısında en korumasız ve kırılgan sektörlerden biri olduğunu ortaya koydu. Tarımın doğayla ayrılmaz ilişkisine vurgu yapan FAO Genel Direktörü QU Dongyu, tekrarlayan afetlerin gıda güvenliğine ve sürdürülebilir tarımsal gıda sistemlerine tehdit oluşturduğunu özellikle vurguladı.

• Neden önemli? Seller, kuraklıklar, böcek istilaları, fırtınalar, hastalıklar ve savaşlar, 1991 ile 2021 yılları arasında gıda üretiminde yılda yaklaşık 123 milyar dolarlık kayba neden oldu. Toplam gıda üretiminin %5’ine denk gelen bu sayı yılda yarım milyar insanı beslemeye yetecek gıdayı kapsıyor. FAO son raporundaki verilerle felaketlerin maliyetinin ölçeğini hem küresel hem de kişisel ölçekte bağlam içine koymak amacıyla ilk kez böyle bir tahmin derlemeye çalışıyor.
• Detaylar: Hasar hızla artıyor. Yıllık ortalama tahıl kaybı Fransa'nın yıllık üretimine eşdeğer olan 69 milyon tona ulaştı. Yaklaşık 40 milyon ton meyve ve sebze üretimi, 16 milyon ton et, balık ve yumurta kaybedildi. Afetlerden kaynaklanan kayıpların yaklaşık %23'ü tarım sektöründe yaşandı. FAO ayrıca iklim kaynaklı tarımsal üretim kaybının %10'la en yüksek oranın yoksul ülkelerde yaşandığını tespit etti. Asya, afetlerden en çok etkilenen bölge: Afetler nedeniyle toplam tarımsal kayıpların %45'ine maruz kaldı. Bölge, tarımsal üretiminin %4'ünü kaybetti. Uzun yıllardır kuraklıktan etkilenen Afrika Boynuzu ülkeleri de bitkisel üretiminin ortalama %15'ini kaybetti.
• Bunun yanı sıra: FAO yayımladığı raporda iklim kaynaklı afetlerin şiddetinin ve sıklığının 1970'lerde yılda 100 olay olarak kaydedildiğini ancak son 20 yılda yılda yaklaşık 400 olaya kadar arttığını belirtti. İklim değişikliği doğal afetlerin beraberinde insanlar, bitkiler ve hayvan grupları için salgın hastalıklar ve silahlı çatışmalar gibi sonuçlar da doğuruyor. Raporda afet riskinin sistemik etkenlerine de yer verildi.

Heinrich Böll Stiftung Derneği tarafından hazırlanan Pestisit Atlası: Tarımda Kullanılan Zehirler Hakkında Gerçekler ve Rakamlar çalışması paylaşıldı. Derneğin Türkiye Temsilciliği Proje Koordinatörü Yonca Verdioğlu çalışmadan bahsederken tarımsal üretimde kullanılan kimyasalların nereden geldiği, nasıl kullanıldığı ve yarattığı etkiler hakkındaki verilerin dünyanın birçok ülkesinde yetersiz olduğundan bahsetti. 

• Neden önemli? Heinrich Böll Stiftung Derneği tarafından hazırlanan Pestisit Atlası, her yıl dünyada yaklaşık 385 milyon pestisit zehirlenmesi vakasının yaşandığını ve 11 bin kişinin doğrudan bu sebeple hayatını kaybettiğini ortaya koyuyor. Atlas’ta pestisite yoğun maruz kalanların kalp, akciğer ya da böbrek yetmezliği yaşadığı belirtiliyor; parkinson, lösemi, akciğer ve meme kanseri, tip-2 diyabet, astım, alerji, obezite ve hormon bozukluklarındaki küresel artışta pestisitlerin oynadığı role yer veriliyor.
• Bunun yanı sıra: Atlas’ta Avrupa Birliği Gıda Güvenliği Otoritesi’nin (EFSA) yasaklamasına rağmen pestisit kullanımının dünyada rekor seviyelere çıktığı vurgulanıyor. Yoğun pestisit kullanımı arılar başta olmak üzere uçucu böceklere ve kuşlara zarar vererek biyoçeşitliliği tehlikeye sokuyor; toprak, su ve havada kalıcı ya da uzun dönemli toksik kirlenmeye yol açıyor.
• Nedir? Dünyadan ve Türkiye’den pestisit kullanımına dair çok yönlü bilgilerin yer aldığı Pestisit Atlası’nda konunun uzmanları tarafından hazırlanan 26 başlıktaki makalelerle durum tespiti, ortaya çıkan zarar ve risklerin boyutu ve çözüm önerileri yer alıyor.
• Detaylar: Türkiye, dünyadaki en fazla pestisit kullanımı bildirimi yapan ülke. Dünyada aktif olarak 1000’e yakın pestisit etken maddesi kullanılıyor. Türkiye’de kullanılan kimyasallar 350 civarında. Bu maddelerin 200’e yakını kağıt üzerinde yasaklı. Pestisit nedeniyle popülasyonu büyük oranda azalanlar; başta arılar olmak üzere böcekler ve kanatlılar. Dünyada en yaygın görülen kuş türü serçelerin sayısı pestisite en çok maruz kalan kuş türü olarak gün geçtikçe azalıyor. Türkiye’nin 25 sulak alanının tamamı pestisit kirliliği açısından risk altında. 

Kaliforniya, ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA)'nin düzenlemeleri kapsamında yasal olduğu hâlde dört gıda katkı maddesini yasaklayan ilk eyalet oldu. Kaliforniya Gıda Güvenliği Yasası, hiperaktivite, sinir sistemi hasarı ve artan kanser riski gibi sağlık komplikasyonlarıyla bağlantılı olan bromlu bitkisel yağ, potasyum bromat, propilparaben ve kırmızı boya no. 3'ün kullanımına son veriyor. Yasa tasarısının karşıtları arasında Tüketici Markaları Derneği, Uluslararası Renk Üreticileri Birliği, Ulusal Şekerlemeciler Birliği ve Amerikan Fırıncılar Birliği yer alıyor. Bu kuruluşlar, federal hükümetin hâlihazırda gıda katkı maddelerini inceleyen kapsamlı bir gıda güvenliği sürecine sahip olduğunu savunuyor.

• Neden? Kaliforniya Gıda Güvenliği Yasası'nın savunucuları, bazı ülkelerin bu içeriklerin bir kısmını hâlihazırda yasakladığına dikkat çekiyor. Kanun Ocak 2027'de yürürlüğe girecek. Kaliforniya Valisi Gavin Newsom yaptığı açıklamada "Kaliforniyalılar en sevdikleri gıda ürünlerine daha büyük güvenle erişebilecek ve bu ürünlerin tadını çıkarabilecekler," dedi. New York da benzer bir yasa tasarısını eyalet meclisinden geçti. Mart ayında yürürlüğe giren yasa, Kaliforniya yasa tasarısına ek titanyum dioksitle beraber beş gıda katkı maddesini yasakladı. İlk defa FDA'nın izin verdiği bileşenlerin kullanımını eyaletler tarafından yasaklanıyor.
• Arka plan: 2018 yılında Kaliforniya Çevre Koruma Ajansı ve Çevre Sağlığı Tehlike Değerlendirme Ofisi (OEHHA), sentetik gıda boyalarının çocuklar üzerindeki potansiyel etkilerine ilişkin risk değerlendirmesi yapmak için fon aldı. Tasarının Meclis Zemin Analizi'nde belirtilen araştırmaya göre, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı alan kişilerin oranının son 20 yılda tahminen %6,1'den %10,2'ye çıktığı belirlendi. Rapor ayrıca, sentetik gıda boyalarının güvenli alımına ilişkin mevcut federal seviyelerin FDA tarafından çok uzun zaman önce belirlendiği için çocukların davranış sağlığını yeterince korumak konusunda yetersiz olabileceğini de ortaya koydu.
• Ne dediler? AB, Birleşik Krallık, Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, Çin ve Japonya bu dört bileşenin yasaklı olduğu bölgeler. Meclis üyesi Jesse Gabriel yaptığı açıklamada, "ABD'nin gıda güvenliği konusunda dünyanın bu kadar gerisinde kalması kabul edilemez. Coca-Cola ve PepsiCo gibi gıda devleri, katkı maddelerini gönüllü olarak ürünlerinden çıkardılar. Kaliforniya kanun koyucularının bu çabası, çocukları ve aileleri koruma çabalarımızda ileriye doğru atılmış büyük bir adımdır," dedi.

Somon üretimiyle dünya çapında ünlü olan İskoçya’nın toplam gıda ihracatının %40'ını balık oluşturuyor. Ancak giderek artan sayıda üst düzey şef somonu restoran menülerinden çıkarıyor. Bu karar için sunulan sebepler şu şekilde: somon yetiştiriciliğindeki çevre ve refah sorunları, antibiyotik ve kimyasal kullanımıyla ilgili endişeler, normalde insanlar tarafından yenilebilecek büyük miktarda yabani balığın yem olarak kullanılması ve bu drurumun yabani somon popülasyonlarının azalmasındaki rolü ve balıktaki kalite eksikliği. Birleşik Krallık’ın birçok bölgesindeki restoranlar, kafeler, galeriler ve oteller çiftlik somonu kullanmayı terk etti. Bu mekânlar arasında Solihull'daki MICHELIN yıldızlı Grace & Savour, doğu Londra'daki sıfır atık restoranı Silo, ünlü restoran grubu ST. JOHN, Tate sanat galerileri ve Londra'daki Poco Tapas bar yer alıyor. 

• Neden? Edinburgh'daki Palmerston restoranının baş aşçısı Lloyd Morse, "Çiftlik somonunun çok zayıf bir ürün olduğunu düşünüyorum; yabani somon balığı üzerindeki etkisi nedeniyle onu servis etmeyeceğim," dedi. 150'den fazla restoranın yer aldığı “Off the Table" kampanyasına katılmaya teşvik eden hayır kurumu WildFish'ten Matt Palmer, Britanya'nın yabani Atlantik somon popülasyonunun 1970'lerden bu yana büyük ölçüde azaldığını söyledi ve ekledi: “Endüstriyel somon yetiştiriciliği bu düşüşün nedenlerinden biri." Daha önce somon çiftliklerinde veteriner olarak çalışan Palmer, çiftliklerde biriken parazit deniz bitlerinin yabani somon ve deniz alabalığını enfekte ederek bazen ölümcül sonuçlar doğurabildiğini belirtti.
• Arka plan: İskoçya Balık Sağlığı Müfettişliği tarafından hazırlanan raporda İskoçya'nın balık çiftliklerindeki ölümlerin 2022'de bir önceki yıla kıyasla neredeyse iki katına çıkarak 15 milyona ulaştığına yer verildi. 2023’te çiftlik somonunda görülen %18'lik düşüşün nedeninin artan deniz sıcaklıkları ve mikro denizanaları olduğu düşünülüyor. İskoçya’da somon sektörünün sesi hâline gelen Salmon Scotland, deniz bitlerinin hem çiftlikte yetiştirilen hem de yabani somonları etkilediğini söyledi. Salmon Scotland yabani somon balığının azalmasının arkasında su kalitesi, iklim krizi ve habitat kaybı gibi başka faktörlerin yattığını savunuyor.
• Karşı görüşler: Salmon Scotland, 2021’de deniz suyu çiftliklerinin %95'inin hiç antibiyotik kullanmadığını belirtti. Salmon Scotland'ın genel müdürü Tavish Scott, "İskoçya somonu Birleşik Krallık'ın en popüler balığı ve ülkenin 1 numaralı gıda ihracatıdır," dedi ve ekledi: "İskoçya somonuna yönelik yurt içi ve küresel talebin artmaya devam etmesiyle İskoçya somon sektörünün başarısı ve ona bağlı işler, şehirli bir avuç aktivist şef yüzünden riske atılmayacak."