eğitim hâli’nin on beşinci bülteninden herkese merhaba. Kısa bir kış tatilinin ardından dönüşümüzü 18 Şubat’ta yayınladığımız yeni içeriğimiz 81 İl 81 Eğitimci’nin ilk durağı 01 Adana ile yapmıştık. Bir bültenimizde illeri dolaşmaya devam ederken bir bültenimizde de eğitimin çeşitli hâllerine dair konuları paydaşlarımızın görüşleri ışığında konuşmaya devam edeceğiz.
Bir duyuru: “81 İl 81 Eğitimci” içeriğimizin sonraki durakları Adıyaman ve Afyon olacak. Görüşlerini okumak istediğiniz, içerikleri zenginleştireceğini düşündüğünüz Adıyaman veya Afyon’da çalışan eğitimcilere buradaki formumuzu iletebilirsiniz.
Bizi takip etmeyi unutmayın.
Yanlış ve eksik politikalar sebebiyle mesleğini icra edemeyen ve diğer öğretmenlerden hiçbir farkı olmayan, eğitim fakültesi mezunu ve formasyonu olan “atanamayan öğretmen” kavramını konuşacağımız bu bültenimizde;
- Atanamamak nedir (ve ne değildir)?
- Atanamayan öğretmenler ne hissediyor?
- Atanamayan öğretmen krizi nasıl çözülebilir?
Sorularını soracak ve paydaşlarımızın verdiği cevapları takip edeceğiz. Atanamayan Öğretmen kavramını birlikte gündeme getirip konuştuğumuz paydaşlarımız Zeynep, Mert, Ahmet ve Tuba'ya teşekkür ederiz.
Atanamamak nedir (ve ne değildir)?
Kısaca söylemek gerekirse, atanamayan öğretmen, “yarım öğretmen” değildir. “Başarısız öğretmen” değildir. “Eksik öğretmen” değildir. “Bilgisi olmayan öğretmen” değildir. Atanamayan öğretmen, yanlış ve eksik politikalar yüzünden mesleğini icra edemeyen ve diğer öğretmenlerden hiçbir farkı olmayan, eğitim fakültesi mezunu ve formasyonu olan bir öğretmendir.

Türkiye’de eğitim fakültelerinden mezun olan öğretmenler, diplomalarındaki yeterliklerine rağmen Kamu Personeli Seçme Sınavı’na (KPSS) giriyor. Bu sınav da Genel Kültür ve Yetenek, Eğitim Bilimleri ve Alan Eğitimi olmak üzere üçe ayrılıyor. Bu sınavdaki sonuçlarına göre, Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) atama sayılarını yayımlıyor ve öğretmen, görev yapıp yapamayacağını öğreniyor. Eğer öğretmen, sayılara uygun bir sıralamada yer alıyorsa tercih yapıyor, mülakata giriyor, güvenlik soruşturmasından geçiyor ve atama takvimini bekliyor. Göreve başladığındaysa ilk yıl “aday/sözleşmeli öğretmen” oluyor ve çeşitli denetimlerden geçiyor. Dört yılın sonunda “kadrolu öğretmen” olarak görevine devam ediyor. Tabii tüm bu süreçler pek de kolay işlemiyor. Sınava giren yeni öğretmen sayıları, halihazırda atama bekleyen öğretmen sayıları, sınavda uygun sıralamaya giren ancak mülakatta puanı düşürülen öğretmenler vb. pek çok durum bu süreci derinden etkiliyor. Göreve başlayamayan öğretmenler, geçimlerini sağlayabilmek için “ücretli öğretmenlik” yapabiliyor/yapmak zorunda kalıyor.
Ücretli öğretmen, ders saati üzerinden maaşını alan, sigortası da çalıştığı gün kadar yatan, herhangi bir atama olduğunda okulda görevine son verilen, kendi branşı dışında da herhangi bir branşta görev yapmak zorunda bırakılan öğretmenlerden oluşuyor. (Bir not düşmekte fayda görüyoruz: Ücretli öğretmenliği formasyonu olmayan herhangi bir lisans mezunu da yapabiliyor.)
Millî Eğitim Bakanlığı tarafından Öğretmenlik Meslek Kanunu teklifine dair yayımlanan açıklamada öğretmenlik mesleğinin, aday öğretmenlik döneminden sonra "öğretmen", "uzman öğretmen" ve "başöğretmen" olmak üzere üç kariyer basamağına ayrılacağı, uzman öğretmen veya başöğretmen unvanı alanlara her unvan için ayrı ayrı olmak üzere bir derece verileceği belirtiliyor.
“Öğretmenliğin ne olduğunu tanımlamak, bu deneyimi yaşayanlar için biraz güç, bu yüzden öğretmenliğin ne olmadığını söylemek istiyorum. Öğretmenlik maddi beklentilerle yapılacak, sadece somut iş gücü gerektiren, vicdan ve duygu unsurunu içinde barındırmayan bir meslek değildir.” - Mert Öğretmen, Samsun
Kısaca söylemek gerekirse, atanamayan öğretmen, “yarım öğretmen” değildir. “Başarısız öğretmen” değildir. “Eksik öğretmen” değildir. “Bilgisi olmayan öğretmen” değildir. Atanamayan öğretmen, yanlış ve eksik politikalar yüzünden mesleğini icra edemeyen ve diğer öğretmenlerden hiçbir farkı olmayan, eğitim fakültesi mezunu ve formasyonu olan bir öğretmendir.
“İçinde bulunduğumuz şartları değiştirebilme ihtimalim olan bir meslek hayalimdi. Öğretmenlik bu imkanı size sağlayan bir meslek. Hayatın henüz başında olan bireylerle iletişim kurup onlara farkındalık kazandırabilme ihtimali beni heyecanlandırıyor.” - Ahmet Öğretmen, İstanbul
“Tek cümlede ifade etmek çok zor. Çocuklar ile gelecek arasında bir köprü olduğumuzu düşünüyorum. Bu sebeple öğretmenlik bana, en iyi şekilde rehberlik etmek, insan onuruna saygılı, daima çocuktan yana, onların bir yarışmacı değil insan olduğunun bilincinde olmak ve değişime, gelişime daima açık olmayı ifade ediyor.” - Zeynep Öğretmen, İstanbul
Atanamayan öğretmenler ne hissediyor?
Psikolojik olarak çok yıpratıcı bir süreç. Birçok duyguyu bir arada yaşıyorsunuz. Büyük umutlarla başladığınız süreç bazen yerini derin bir ümitsizliğe terk ediyor.

“Şu an sınava hazırlanıyorum. Oldukça stresli ve yıpratıcı bir süreç. Maddi olarak herhangi bir geliriniz yokken -kaynakların çok fazla pahalı olduğunu da belirtmek isterim- sınava hazırlanmak, içten içe ailenize yük olduğunuzu düşünmek, bir de çevrenizdeki insanlardan 'Atama yok zaten, boşuna çabalıyorsun.' gibi herhangi bir yorum talep etmediğiniz hâlde üzücü cümleler duymak insanı çok yoruyor. Bunlar dışında sosyal çevremden uzaklaştım; tiyatroya gitmek, aktif olarak içinde bulunmaktan zevk aldığım atölyelere /buluşmalara katılmak şu an için uzak hayaller. Hem maddi bir gelirin olmayışı hem de çevrem tarafından sınava hazırlandığım gerçeğinin sürekli önüme konulması bunları çok etkiliyor. Sonuçta sınava hazırlanıyoruz, eğlenmek veya biraz dinlenmek de neyin nesi? (!) Tüm bu olumsuz şartlar altında – bazen umutsuzluğa kapılsam da - yapabileceklerimi hayal ederek hazırlanmaya çalışıyorum.” - Zeynep Öğretmen, İstanbul
“Psikolojik olarak çok yıpratıcı bir süreç. Birçok duyguyu bir arada yaşıyorsunuz. Büyük umutlarla başladığınız süreç bazen yerini derin bir ümitsizliğe terk ediyor. Kendinizi yetersiz hissediyorsunuz kısaca. Sosyal çevre de çok önemli tabii. Ben şanslı olduğumu düşünüyorum bu konuda. Ailem dahil tüm çevrem yargılayıcı bir tavır takınmıyor bu konuda. Ancak bazen kendimi suçluyorum.” - Ahmet Öğretmen, İstanbul
“Atanma sürecimde genel olarak çok bir zorluk yaşamıyorum. Duygusal açıdan hırslı bir insan değilimdir; kendimi kimseyle karşılaştırmam, kimseyle rekabet içine girmem bu yüzden KPSS süreci duygusal olarak zor geçmiyor. Sosyal hayatıma KPSS sürecini yansıtmamaya çalışıyorum, sosyal çevresini her zaman dar alanda tutmaya çalışan ve uzun süreli arkadaşlıklarla hayatını sürdüren birisi olarak zaten yoğun bir sosyal hayatım olduğu söylenemez bu yüzden KPSS sürecinin sosyal hayatıma yönelik ciddi bir etkisi olmadı. KPSS süreci ekonomik olarak bana bir sıkıntı yaratmamakta dershaneye gitmekte ve istediğim kaynaklara ulaşabilmekteyim fakat herkesin bu imkanlara ulaşamadığını ve birçok insanın ekonomik zorluklar yaşayarak bu sürece hazırlandığını bilmekteyim. Maddi zorluklardan ötürü ülkemizde birçok meslektaşım iş kazası, hayatına son verme vb. gibi ağza alınması bile insanı üzen birçok olay yaşadı. Tek üzüntüm öğretmen istihdamına ve eğitim fakültesi mezunlarına yönelik ülke yönetimince destekleyici ve koruyucu çalışmaların yapılmamasıdır.” - Mert Öğretmen, Samsun
“2017 yılında mezun oldum. Aynı yıl KPSS sürecim başladı diyebilirim. Art arda 2017, 2018, 2019 yıllarında sınava girdim. Son girdiğim sınavda (2019) nihayet kontenjana girdim fakat bu sefer de kader benim gibilere pandemi içeren bir senaryo hazırlamıştı. Yani anlayacağınız benim göreve başlamam 2020’yi buldu. KPSS sürecim adeta bir kabus gibiydi. Hayatımda elime ne alsam kurutuyormuşum gibi geliyor. Küçük bir köyde yaşadığım için fazlaca toplum baskısına maruz kalıyordum. Neredeyse her hafta 'Falancanın kızı, falancanın oğlu şuraya atandı; sende yok mu bir şeyler?' sorularıyla boğuşmak zorunda kalıyordum. Her seferinde içten içe kızıp yıprandığımın da farkındaydım. Son girdiğim yıl da başaramasaydım kendime zarar vermeyi dahi düşünmüştüm; neyse ki buna gerek kalmadı, ancak şunu açık yüreklilikle söyleyebilirim ki, insanın hayatta en değerli şeyi olan canı bile ortaya koyma ümitsizliğini sergilemesi gerçekten içler acısı bir durum. Ben bu zararın kıyısından döndüm ama bu süreçte psikolojik, sosyal ve ekonomik mücadeleye yenik düşenler de var ne yazık ki. Sosyal ve ekonomik açıdan elbette ben de diğer atamayı bekleyen arkadaşlarım gibi payıma düşen zorluğu aldım. Belli bir yaşa geliyorsunuz belli bir alanda gerekli yeterliliğe sahip oluyorsunuz ama size, 'Dur, senin sıran hâlâ gelmedi.' deniyor ve bu sıranın ne zaman geleceği ise tam bir muamma, belki hiç gelmeyebilir de. Bu süreçte ekonomik olarak ayakta durmak için ya farklı sektörlerde iş bulmaya çalışıyorsun ya da ücretli öğretmenlik yapıyorsun. Ben her ikisini de yapmadım. Oturdum, bıkana kadar, yıpranana kadar KPPS’ye çalıştım. Sonuç olarak değdi mi, evet değdi diyebiliyorum. Hayatımızın belli dönemlerinde müthiş zorluklara göğüs gelmek zorunda kalıyoruz. Benim için bu dönem KPSS dönemiydi. Sabredersek belki bulutların arasından süzülen güneş ışıklarını görebiliriz. Unutmamalıyız ki her mücadele ve zorluk yanında mutlak bir başarı barındırır.” - Tuba Öğretmen, Hatay
Atanamayan öğretmen krizi nasıl çözülebilir?
Atanamayan öğretmen krizinin birçok sebebi ve boyutu olduğu gibi çözüm süreçleri de bir o kadar geniş bir yelpazede karşımıza çıkıyor. Atanamayan öğretmenler bir yandan psikolojik ve sosyal anlamda pek çok zorlukla karşılaşırken; bir yandan kariyer yolculuklarında yalnızlaştırılıp, bir yandan da ekonomik sorunlarla baş etmeye çalışıyorlar. Tüm bu sorunlar konuşul(a)madıkça, üzeri örtüldükçe, aksiyon alınmadıkça maalesef daha da artacak.

Türkiye’de 96’sı eğitim fakültesi, 14’ü teknik eğitim fakültesi olmak üzere toplam 110 öğretmen yetiştiren fakülte bulunuyor. Bu fakültelerden her yıl 45 bine yakın öğretmen adayı mezun oluyor. Halihazırda sayıları 800 bine yaklaşan ataması yapılmayan öğretmenlere bu kişilerin yanı sıra başka fakültelerde okuyup pedagojik formasyon alanlar da ekleniyor. KPSS’ye girerek atanamayan öğretmenleri, yeni mezun öğretmenleri, eğitim, fen-edebiyat, insan ve toplum bilimleri ve ilahiyat fakültelerinde okuyan ve öğretmen olmayı amaçlayan öğrencileri de düşündüğümüzde atanamayan öğretmen krizi çığ gibi büyüyor. Bu krizin doğrudan ilgilendirdiği öğretmen sayısına rahatlıkla 2 milyonun üzerinde diyebiliriz.
Atanamayan öğretmen krizinin birçok sebebi ve boyutu olduğu gibi çözüm süreçleri de bir o kadar geniş bir yelpazede karşımıza çıkıyor. Atanamayan öğretmenler bir yandan psikolojik ve sosyal anlamda pek çok zorlukla karşılaşırken; bir yandan kariyer yolculuklarında yalnızlaştırılıp, bir yandan da ekonomik sorunlarla baş etmeye çalışıyorlar. Tüm bu sorunlar konuşul(a)madıkça, üzeri örtüldükçe, aksiyon alınmadıkça maalesef daha da artacak.
Eğitim fakültelerinde ihtiyacın üzerinde kontenjan açılması, farklı fakültelerden de öğretmenliğin tercih edilmesi, plansız atamalar yapılması, YÖK ve MEB’de yaşanan koordinasyon eksikliği, Öğretmenlik Meslek Kanunu’nun yetersizliği ve mesleki dayanışma alanlarının kısıtlı kalması başta olmak üzere çözülmesi gereken sorunlar var. Atanamayan öğretmen krizinin özneleri olan paydaşlarımıza önerdikleri çözüm yollarını soruyoruz:
“Problem çok yönlü ve oldukça büyük. Öğretmenliğin itibarsızlaştırılması, her üniversite mezununa öğretmenlik yapma imkanı verilmesi, çok fazla atanamamış öğretmen varken eğitim fakültelerinin hâlâ çok fazla mezun vermesi bu problemi besleyen önemli noktalardan. Özel kurumlar maşları çok düşük tutuyor. Ağır çalışma koşullarına rağmen asgari ücretin altını teklif ediyor, öğretmenler kabul etmediğinde de 'Dışarıda bir sürü mezun var, kabul edecek olan çok.' diyerek bu itibarsızlaştırma sürecini büyütüyorlar. Kitle iletişim araçlarıyla bu konular sadece seçimlerde veya atama zamanlarında değil sık sık gündeme getirilmeli. Ücretli öğretmenlik konusuna acilen bir çözüm getirilmesi gerekiyor. Hem çalışma koşulları hem de ücret konusunda bir sömürü söz konusu. Eğitime dair hiçbir bilgisi olmayanların sınıflarda bulunması, öğrencilere rehberlik etmesi kabul edilebilir bir şey değil.” - Zeynep Öğretmen, İstanbul
“Sosyal çevrenin desteği bence çok önemli. Arkanızda birilerinin olduğunu bilmek rahatlatıyor. Bir de kendi adıma konuşayım bu konunun sürekli konuşulması bende rahatsızlık yaratıyor. Atanamamış olmayı yaşarken sürekli hissediyorsunuz zaten en azından sevdiklerinizle beraberken başka şeyler konuşmak iyi geliyor.” - Ahmet Öğretmen, İstanbul
“Bu problemin çözümüne yönelik kısaca şunları söylemek mümkün: Eğitim fakültelerine ülkenin ihtiyaç düzeyinin üstünde öğrenci alınmamalı, alınacak öğrenci sayısı azaltılmalı ve aday öğretmenlerin kalitesi artırılmalı. Devlet, öğretmenlere mezun olduktan sonra iş istihdamı sağlamalı ve mesleğin itibarı arttırılmalı. Formasyon denilen sistem kaldırılarak Fen-Edebiyat Fakülteleri’nin Eğitim Fakültesi gibi davranmasının önüne geçilmelidir.” - Mert Öğretmen, Samsun
“Bu soruya aslında iki farklı pencereden bakmak daha doğru olur: 1. Bireysel 2. Yönetimsel. Bireysel olarak bu süreçte kendimize daha kaliteli zaman ayırabiliriz. Bir hobi olabilir mesela. Dünyanın sonu olmadığını da sık sık vurgulamakta yarar var. İyi bir plan ve bu plana uyulması gereken dirayetler olmalı. Bunları söylemesi kolay gibi görünebilir ancak yapacak başka bir şeyin yoksa ve atanmayı gerçekten istiyorsan işte bir yerden başlamak zorundasın. İçsel güdülenmeyi ve kendini değerli hissetmeyi de unutmamak gerek. İkincisi yönetimsel çözüm demiştik. Burada Eğitim Fakültelerine yönelik kontenjanlarda düzenlemeye gidilebilir. İyi bir arz talep dengesi oturtulabilir. Nicel değil de nitelikli eğitimi de göz önünde bulundurmak gerekiyor. Çünkü biz eğitimciler geleceğin mimarlarıyız. Mimar ne kadar iyi olursa ortaya çıkan ürün de o denli sağlam ve kaliteli olur.” - Tuba Öğretmen, Hatay
Doğru politikalarla her öğretmenin hakkını alabildiği, kendini değerli ve önemli hissettiğini günlerin gelmesini temenni ediyoruz. Bir sonraki bültenimiz “81 İl 81 Eğitimci” içeriğimizden olacak.
Görüşmek üzere.

