Bu ay Türkiye gündemi her zaman olduğu gibi çok yorucuydu. Mesela bir kısmımızı malum videoları izlemek, bir kısmımızı ise videoları izlememeye direnmek yordu. Ben video içeriklerini sosyal medyadan takip etmesine rağmen videoları izlemeyen, daha doğrusu izleyemeyenlerdenim. Var olduğunu düşündüğümüz ya da bu kadarını da tahmin edemediğimiz hukuksuzluk iddialarını öğrenmek için birçok hukuksuzluğa imza atmış birini dinleme fikri bana çok ağır geldi. O kadar ağır geldi ki, bu ay Türkiye gündeminden tamamen uzaklaşmak istedim. İşte bu yüzden bu ay doğrudan Türkiye ile ilgili yazmak yerine doktora okuması yaparken -yani kendi fanusuma çekildiğim zamanlarda- öğrendiğim ve sizlere de ilginç gelebileceğini düşündüğüm (iç ses: okuyucuları umarım iyi tanıyorumdur) bir konudan bahsetmek istedim: lustrasyon -diğer bir deyişle ayıkla(n)ma- kanunları (lustration law). Tahmin edilebileceği üzere bugün başka ülkelerden bahsedeceğim. Ama siz muhakkak Türkiye ile ilgili olsun diyorsanız o gözle de okuyabilirsiniz. Kısacası ben diyeyim ülke gündeminden uzaklaşmak, siz deyin gündeme başka yerden bakmak. Bu yazının sonunda ise sizi yine bir öykü önerisi bekliyor.
İyi okumalar,
Ayşegül
Nedir Bu Lustarsyon Kanunları?

Lustrasyon, antik Yunan ve Roma’daki arınma ritüellerinden ortaya çıkmış ve “feda ederek arınma” anlamına gelen bir kavram. Bu kavramın günümüzdeki kullanılışı ülkelerin geçmişlerinden arınma amaçlarıyla ilişkili. Lustrasyon kanunları ise karşımıza temel olarak demokrasiye geçiş sürecinde olan ve eski rejimden uzaklaşmak isteyen ülkelerin eski sistemi içlerinden ayıklamak için kullandıkları bir yöntem olarak karşımıza çıkıyor. Eski baskıcı rejimde önemli pozisyonlarda çalışmış olan kişilerin kamuda istihdam edilirken incelenme süreçlerini düzenleyen bu kanunlar, özellikle Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından, doğu Avrupa ülkelerinde komünist partide çalışmış kişileri, gizli polis servislerini ve bunlarla işbirliği yapmış kişileri tespit etmeyi ve kamu görevlerinden dışlamayı amaçlıyor. Bu doğrultuda da örneklerine 90lı yıllarda Çek Cumhuriyeti, Litvanya, Bulgaristan, Macaristan, Arnavutluk ve Polonya gibi ülkelerde sıkça rastlanıyor.
Burada belirtmek lazım, lustrasyon kanunları Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra demokratikleşme süreciyle ilişkilendirilse de benzer yöntemler daha önceki zamanlarda diğer ülkelerde de mevcut. Mesela Amerika Birleşik Devletleri’nden (“ABD”) ayrıldığını ilan ederek Amerikan İç Savaşını çıkaran Amerika Konfedere Devletleri’nin liderlerinin ABD’de tekrar güç kazanmalarını engellemek için kabul edilen ABD Anayasası 14. Değişiklik (14th Amendment) bunun önemli ve eski bir örneği.* Bu değişiklik kamu görevleri sırasında ABD’ye karşı ayaklanan ya da ABD düşmanlarına yardım eden kişilerin kamu görevlerine girişinin yasaklanması öngörüyor. 2. Dünya Savaşı sonrası Almanya’da, Hitler rejimi ile ilişkili hakimlerin hukuk sistemi dışına çıkarılma çabası da lustrasyon kanunlarına benziyor. Öyle ki, Federal Alman Anayasa Mahkemesi kurulurken Hitler döneminde sürgünde olan hakimlerin çağırıldığı bile olmuş.**
Sonuç olarak, nedir bu lustrasyon kanunları? Lustrasyon kanunları temel olarak yeni bir düzen kuran ülkelerin yalnızca yeni değil aynı zamanda da temiz ve arınmış bir düzen kurmak için kullandıkları yöntem olarak ele alınabilir.
* Samuel Issacharoff, Fragile Democracies: Contested Power in the Era of Constitutional Courts, s. 29-30.
** Samuel Issacharoff, Fragile Democracies: Contested Power in the Era of Constitutional Courts, s. 232-234.
Nasıldır Bu Lustrasyon Kanunları?

İnsan hakları ihlalleri ile yüzleşmek ve istenmeyen geçmiş ile bağı koparabilmek için kullanılan bu kanunların önemli olduğunu söylemek şaşırtıcı olmaz. Hukukun üstünlüğünün sağlandığı bir düzen kurulabilmesi için kimlere ihtiyaç vardır sorusunda uzlaşmak kolay olmasa bile eski baskıcı rejimdeki hukuksuzluklara imza atanlara ihtiyaç olmadığı konusu üzerinde kolayca anlaşılabilir. Nitekim, Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi (“AKPM”) bu konuyu 1096 sayılı 1996 tarihli “Eski Totaliter Komünist Sistemlerin Mirasının Ortadan Kaldırılmasına Yönelik Tedbirler” (Measures To Dismantle The Heritage Of Former Communist Totalitarian Systems) kararında ele alıyor. Bu kararda AKPM açıkça uygar ve liberal bir hukuk devleti olabilmek için eski yapıların kaldırılmasının “zorunlu” olduğunu söylüyor. Bu karara göre, geçiş sürecinin amacı hukukun üstünlüğüne, insan hakları ve çeşitliliğe dayanan çoğulcu demokrasiye erişmek ve beraberinde birçok temel hak ve özgürlüğü tesis etmek. Bu amaçlar doğrultusunda da lustrasyon kanunlarının kabul edilebileceği ve hatta suç işlememiş olsa bile üst kademelerde olup da suç işleyenleri destekleyenlerin de bu kanunlara tabi kılınabileceği kabul ediliyor. Venedik Komisyonu’nun da, bir lustrasyon kanunu olduğunu söylediği Ukrayna Devlet Yönetimini Temizleme Kanunu’na (Law on Government Cleansing) ilişkin 2015 tarihli görüşünde demokratik olmayan rejimden uzaklaşma ve yolsuzlukla mücadele amacının değerli ve meşru bir siyasi amaç olduğunu kabul ettiği görülüyor. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (“İHAM”) de kararlarında ülkelerin geçmiş baskıcı rejimlerine atıf yaptıktan sonra demokratik devletlerde kamu görevlilerinin Anayasal ilkelere bağlılıklarının aranabileceğini (Vogt v. Almanya Davası) ve demokrasilerin kendini koruyabileceğini (Sidabras ve Dziautas v. Litvanya Davası) belirtiyor.
Fakat bu kanunlar çeşitli riskleri ve olumsuzlukları da beraberinde getiriyor. Mesela ortaya çıkarılan bağlar hep doğru mudur? Bu kişilerin tek yaptığı şeyin o dönemdeki kanunları uygulamak olması onları kamu yönetiminden dışlamak için yeterli midir? Ya da baskıcı rejimler ile ilgisi olmayan kişilerin bu kanunlar yüzünden haksızlığa uğraması söz konusu olabilir mi? Bunlar bizlerin de aslında şahit olduğu konular ama dediğim gibi bu yazının konusu Türkiye’de olanlar değil.
AKPM de yukarıda atıf yaptığım kararında bu tedbirlerin hukuk devleti ile uyumlu olması gerektiğinin altını çiziyor ve bunun için temel olarak iki şey öngörüyor. İlk olarak, suç her bir münferit durum için kişisel olarak kanıtlanmalı ve lustrasyon kanunları bireysel olarak uygulanmalı. İkinci olarak ise, kişilerin savunma hakkı, masumiyet karinesi ve mahkemeye erişim hakkı güvence altına alınmalı. Bu doğrultuda aslında AKPM lustrasyon kanunlarının kişileri cezalandırmayı değil de demokrasiyi korumayı amaçladığını kabul ediyor. (Bu kararın taslağında yer verilen ve lustrasyon kanunlarının hukuk devletinin gerekleriyle uyumlu olması için öngörülen detaylı prensipler için ayrıca bkz.) Ukrayna’nın kanununa ilişkin görüş bildiren Venedik Komisyonu’nun da söz konusu kanunun insan hakları ve hukuk devleti anlayışı ile uyumlu olup olmadığını incelediği ve bu kanuna ilişkin çeşitli öneriler sunduğu anlaşılıyor. Ayrıca, İHAM’ın da bir kararında lustrasyon kanununun özel yaşamın gizliliğini ihlal ettiğine karar verdiği görülüyor (Soro v. Estonya Davası).
Sonuç olarak, nasıldır bu lustrasyon kanunları? Bu soruya ben bir cevap veremem. Fakat kişileri haksız yere kamu görevinden dışlamayan ve kamu görevinden dışlanılmasına karar verilen kişilerin haklarını ihlal etmeyen lustrasyon kanunlarının demokratik hukuk devletinin yeniden tesisi için önemli bir rol oynadığının kabul edildiği anlaşılıyor.
Öykü Önerisi

Günebakan’ın bu ayki öykü önerisi Mahir Ünsal Eriş’in Sarıyaz adlı kitabında yer alan Şengül adlı öyküsü. Bu öyküde ben bir kız çocuğunun farkında olmadan (?) toplumdan intikam almasını okudum. Bakalım siz ne okuyacaksınız?
Keyifli okumalar…



