Bir, iki, üç... Tıp!

Ne kadar sessiz kalırsan, o kadar iyi duyarsın demiş Mevlana…

Geçen arkadaşlarımla konuşuyoruz. Birimiz dedi ki, bir inzivaya katılmam lazım, ama benim bir hafta gibi bir süreyle sessiz kalmam mümkün değil. Çocuğumu aramam lazım, eşimi aramam lazım… Onun için bir istisna isteyeceğim eğitmenimizden. Olursa gidebilirim, yoksa zor. Sonra başka biri dedi ki, benim o kadar “spiritüel bir insan” olmama imkân yok. Yogamı yaparım, bazen meditasyon yaparım, ama o kadar. İşim var, gücüm var. Kendimi o şekilde kapatamam. “Ama”larımız ve biz, tamamen ayrı bir yazı konusu, buna şimdilik girmeyeceğim ama aklımda.

Kendimizi kapatmak sizin için bir şey ifade ediyor mu? Bazen düşünüyorum, bir açma kapama tuşumuz olsa nasıl olurdu? Eminim dokuz aylık bebeğim için müthiş bir çözüm olurdu, arada düğmeyi off yapıp kafamı dinlerdim. Şaka bir yana, hayatımız kendi seçimimiz olmaksızın başlıyor ve sonra yine -yüksek ihtimalle- kendi seçimimiz olmaksızın sona eriveriyor. Bu arada geçen sürece yaşamak diyoruz bir şekilde. Yaşadığımız süre içinde de kimimiz sanki peşinden atlı koşturuyormuş gibi canhıraş iş halletmeye çalışıyor, kimimiz daha yavaş ama kafasında bin pişmanlık, kimimiz ise yaşadığını zannederek aslında sürüklendiği bir hayatın içinde belki de. Günün sonunda hepimiz aynı toprak parçasına basıyoruz ve hepimiz 24 saatlik zaman dilimi içinde tercihlerimize göre şekillendirdiğimiz (tercihlerin bilinçli olup olmadığından bağımsız) bir hayatı sürdürüyoruz.

İnzivanın Türk Dil Kurumu sözlüğünde iki anlamı var. Bir tanesi, toplum hayatından kaçıp tek başına yaşamak; diğeri ise dış dünyayla bütün bağlarını keserek Tanrı'yla birleşebilmek için kendi içine kapanmak. Günümüzde, spiritüel dünyada bir inzivadan bahsedildiği zaman, bu ikisinin biraz karması bir anlam taşıdığını söylemek mümkün olabilir. Yani ben inzivaya gidiyorum dediğimde, aslında bunda ne tam olarak dinî bir inanç var (Evet, bir inanç da dahil olabilir bu kapanma isteğine, fakat bunun mutlaka dinî bir unsur taşıyor olması gerekmez), ne de tam olarak tek başıma yaşamaya kaçıyorum. Tek başımıza kalabileceğimiz inziva mekânları da elbette var ancak genelde aynı soyutlanma isteğini duyan topluluklarla yapılıyor inzivalar günümüzde. Bir nevi kalabalık içinde yalnızlığı deneyimliyorsunuz da denebilir.

Kafalarda resmin biraz oluşabilmesi için öncelikle şunu sormak istiyorum; bir insan neden inzivaya gitmek ister? Aslında inzivaya çekilmek diye de kullanabiliriz bunu, ancak günümüzde bu bir organizasyon, ya da bir mekânda gerçekleşen eylemler (belki de eylemsizlikler) olduğu için bu şekilde soruyorum.

Ben oldum olası kendimle kalmayı sevmişimdir. Küçüklükten beri, tek başıma dışarlarda yemek yediğim, kahve içtiğim, bir şeyler okuduğum ya da evde, sahilde yalnız kalma ihtiyacı duyduğum anlar vardır. O anlarda kafamda bir şeyleri yoluna koyduğumu hissederim. Zaman içinde kendimle, iç dünyamla çalışmalarım arttıkça bu ihtiyaç da arttı, çünkü gün içinde toplum hayatının içindeyken kafamdan akıp giden düşünce ve yargı silsilesinin bu gibi yalnız olduğum zamanlarda sakinlediğini ve zihnimin, kalbimin dinlenebildiğini hissetmeye başladım. Dolayısıyla benim için inziva hâli bir ihtiyaç olmaya başladı.

Geçmişte böyle bir isteği, yani biraz soyutlanayım ve kendi hâlimde kalayım arzusunu bilinçli şekilde ilk olarak yüksek lisans için yurt dışında olduğum sırada duyduğumu hatırlıyorum. O sıradaki ilişkimle ilgili olarak oldukça zor bir dönemdeydim ve ne alınacak bir tavsiyeye, ne de hâlimi anlatacak birine ihtiyacım vardı. Biraz sükûnet, kendi sesimin bile çıkmadığı bir alandı istediğim. Sadece kendimi duyayım istemiştim. O sıralarda, ki bu bahsettiğim 13 yıl öncesi, yoga pratiğine yeni yeni başlamıştım ve inziva mekânlarından ya da bu gibi organizasyonlardan haberim yoktu. Ama zaten demek istediğim şu ki, bunlar inziva yapmanın tek yolu değil. Bu ihtiyacım evren tarafından makul bulunmuş olacak, New York’ta yaşayan eski bir arkadaşım, o sıralar başka bir yerde olacağı için bana evinin anahtarlarını verdi ve ne kadar istersem kalabileceğini söyledi. Ben de oraya yakın olduğum için mutlulukla kabul ettim ve hemen atlayıp gittim. Hiç unutmuyorum, evinde hani şu Feng Shui dekorasyonlarında kullanılan, şırıl şırıl suların aktığı masaüstü zen şelalesinden vardı. Beş gün kadar o şırıltıyla beraber, dünyanın en kalabalık şehirlerinden birinde kendi inzivamı yaptım. Üstelik dışarıda akıp devam eden Christmas coşkusuna rağmen, içe dönme ihtiyacımı sarmalayarak.

Daha sonra yoga eğitmenlik eğitimimin sonunda, grup arkadaşlarımla birlikte bir inziva deneyimleme imkânım oldu. Bunun da ayrı bir disiplin olduğunu düşünüyorum, zira aynı mekânda uyuyup uyandığın, birlikte yemek yediğin kişilerin içinde sessiz ve kendi içine dönük kalmak, dikkatini yaşadığın ana vermek, yediğin yemeğin farkında olabilmek bambaşka bir disiplin ve sürdürdükçe zihnin nasıl da durgunlaşabildiğini ve düşüncelerden özgürleşebildiğini fark etmek muazzam bir deneyim. Bu sürede dış aramalara ve dünyada olup bitene bir süreliğine bile ara vermek, kişinin kendi içinde ve kendi zihninde olanlarla iyice temas etmesini sağladığı için ayrıca şifa verici bence. Elbette bu süreçte kendi içimizde temas ettiğimiz her şey neşe dolu ve bizi coşkuya sürükleyen durumlar olmuyor. Hatta genelde tersine, karanlıklarımızı keşfetmeye başlayabiliyoruz ve karanlığımızın içinde kendimize ışık olmamız gerekiyor. Bu sebeple bir inzivaya katılmadan önce, en azından asgari düzeyde bir zihin ve farkındalık çalışmamızın olması gerektiği kanısındayım. Aksi takdirde ya zaten faydasını görmemek gibi bir durum olabilir (inziva ortamının gerektirdiklerine uyum sağlayamamak ya da sağlamak istememek şeklinde) ya da karanlıkların bizi ürkütüp ruh hâlimizi aşağı çekmesi gibi bir durum yaşamanabilir.

Günümüze dönüğümde ise, önümde çok gitmek isteyip de, henüz bana çok bağımlı olan minik bebeğimiz sebebiyle katılamadığım bir inziva var. Zihnim her ne kadar bunu bir arzuya dönüştürüp, gidemediğim için beni mutsuz etmeye çalışsa da, bazen bazı şeylerin zamanı olmadığını kabullenmeyi öğrenmeye çalışıyorum. Kendime çok fazla “ama” yaratmadan ve aynı zamanda “tüh”lerimi çok fazla çoğaltmadan.

Sizin inziva ihtiyacınız ne durumda? Biraz kapama tuşunuza bassanız nasıl olurdu? Bu kapama tuşu, kaç gün off kalabilirdi? Dürüst yanıtlarınızı bekliyorum. Sükûnetle kalın…

Öncelikle bir konuyu netleştirmekte fayda var. Ülkemizde ve dünyada “retreat” olarak geçen yerler bir dinlenme ortamı sunmakla birlikte, aslında tamamen kendi içimize çekilerek kalabileceğimiz şekilde bir inziva ortamı sunmazlar genellikle. Retreat olan yerlerde daha ziyade belirli programlar dahilinde yoga çalışmaları, detoks programları gibi kişilerin kendilerini arınmış hissetmelerini sağlayacak düzenlemeler varken, inziva mekânlarında ya da gerçekleştirilen inziva organizasyonlarında meditasyon, sessizlik ve farkındalık çalışmaları ön plana çıkmaktadır. Ancak elbette inziva deneyimlemenin tek yolu bu mekânlardan birine gitmek değildir.

Eski Hindistan'da, günümüzün yatılı okullarına oldukça benzeyen “aşram”lar varmış. Bunlar, medeniyetten uzağa inşa edilmişler. Öğrencilerin burada gurularla birlikte yaşayarak, tenha bir ortamda çeşitli becerileri geliştirmesi amaçlanmış. Takip eden zamanda ise, bu konsepti gözeterek, farklı gurular ve meditasyon uzmanları, Hindistan’da ve dünyada başka yerlerde kendi aşramlarını yaratmışlar. Bu bahsi geçen aşramlarda genelde “yoga” öğretisinin temelleri ilgili aşramı kuran, yöneten gurunun ekolüne göre katılımcılara aktarılıyor.

Julia Roberts’ın oynadığı meşhur “Eat, Pray, Love” filmini birçoğunuz izlemiştir. Ben çok eğlenceli bulurum, sanırım birkaç kez izlemişimdir. Julia Roberts bu filmde kendini keşfetmek adına yollara düşer ve duraklarından bir tanesi de Hindistan’da bir aşramdır. İşte oradaki sahneleri hatırlayın, temizlik yapar, meditasyon yapar… Ama filmde de altı çizilir, şehirden gelen insanın öyle hop diye bir anda meditasyonda sakince kalabilmesi kolay değildir. O yüzden, yukarıdaki yazımda da belirttiğim gibi, bu gibi yerlerde inzivaya gitmeden önce belirli bir düzeyde farkındalık çalışması yapmış/yapıyor olmanın faydası vardır. 

Bazı aşramlarda 10 günlük meditasyon programları sunulmaktadır. Dileyenler daha uzun kalabilir ancak en azından 10 gün süreyle inziva alanında kalınmasının faydalı olacağı belirtiliyor. Bu 10 günlük sürelerde pratik edilmesi beklenen meditasyon türü vipassana meditasyonu, yani iç görü meditasyonudur. Bunu da bir sonraki bölümde daha detaylı olarak açıklayacağım. 

Wikipedia şurada Hindistan’ın en büyük aşramlarını listelemiş, ilginizi çekerse belki göz atmak istersiniz. Bunun dışında özellikle Güney Amerika’da, Tibet’te, Tayland’da ve dünyanın diğer noktalarında benzeri inziva mekânları bulabilmek mümkün.

Bir de en başta bahsettiğim gibi adı daha sıkça duyulan “retreat” mekânları mevcut. Retreat de her ne kadar bizim dilimizde inzivaya çekilme anlamına gelse de, bu konseptteki yerler biraz daha kişinin hem bedenen, hem zihnen kendisini rahatlatmasına yönelik programlar içeren yerler. Buralarda yoga yapabilir, detoks programlarına katılabilir, masaj yaptırabilir ve spa deneyimi yaşayabilirsiniz. Ancak retreat mekânlarında, aşramlardaki gibi bir öz-disiplin beklentisi bulunmaz. Bu anlamda aşramları biraz daha yoğun bir inziva ve insanın kendi kendisiyle kalarak zihin ve içgörü üzerine çalışma alanı, retreat mekânlarını ise kişinin kendisini, bedenini ve zihnini dinlendirme alanı olarak ifade etmek çok yanlış olmaz.

Tüm bunların yanı sıra, bu sayının İçimden bölümünde belirttiğim gibi insanın kendi evinde de mini inzivalar organize etmesi mümkün. Pandemi döneminde çalıştığım bir hocamız ile yarım günlük online inzivalar yapıyorduk. Evde telefonun (bağlı olduğumuz Zoom dışında) ve diğer uyarıcı medyaların kapalı olduğu, sessizlik içinde kahvaltı ettiğim, evde bulunan diğer kişilere de durumu belirterek bir süre kendi içimde, kendi alanımda kalmama destek olmalarını rica ettiğim çalışmalardı ve zihnimin dinginleşmesi adına gerçekten çok faydasını görmüştüm.

Dolayısıyla, inzivaya çekilmek için çok paranız, seyahat imkânınız ve zamanınız olması şart değil. Her ne kadar son yıllarda aşram veya retreat mekânlarına gitmek çok havalı görünüyor olsa da, önemli olan kişinin zihninin içinde ne yaşadığı. Elbette imkân varsa deneyimlemek şahane, ama yoksa bile kendi sesinizi duyabileceğiniz mekânlar ve zamanlar yaratmak mümkün. Yeter ki niyetiniz bu olsun.

Vipassana (Pali dilinde tam yazılışıyla Vipassanā), kelime anlamıyla, “şeyleri gerçekte oldukları gibi görmek” anlamına geliyor. Vipassana meditasyonu, çıkış noktasının Buddha’nın öğretileri olduğu bilinen en eski meditasyon tekniklerinden bir tanesi. Bu meditasyonla, kişinin kendini gözlemleyerek iç görü geliştirmesi ve kendi kendini dönüştürmesi amaçlanıyor.

Bu anlamda Vipassana meditasyonu, iç görü meditasyonu olarak da bilinmekte. Vipassana meditasyonu yapan kişiler, farkındalığı bir araç olarak kullanıyorlar ve bu farkındalık çalışması pratik eden kişiyi yavaş yavaş geliştirerek, düzenli ve sabırlı bir uygulamayla aydınlanmaya götürüyor.

Vipassana meditasyonu, Buddha’ya atfedilen bir söylem olan Satipatthana Sutta’dan (Farkındalığın Temelleri) geliyor. Farkındalığın temelleri uyarınca, pratik yapan kişi, dikkatini nefes almaya odaklayarak başlayarak, oluşan diğer fiziksel ve zihinsel duyumlara dikkat kesilir. Bu anlamda Vipassana meditasyonu, uygulama olarak günümüzde popüler olan “mindfulness meditasyonu” ile paralellik gösteriyor. Vipassana meditasyonu ile aslında farkındalık kazanılırken, dünyayı da yeni bir şekilde deneyimlemeyi öğreniyoruz. Zihnimiz adım adım bu şekilde eğitiliyor. Bu anlamda çok daha özellikli bir meditasyon çeşidi. Düşüncelerimizi ve duygularımızı yargılamadan veya üzerinde durmadan olduğu gibi gözlemlemeyi içeriyor.

Vipassana meditasyonu, sadece nefes konsantrasyonu içeren ya da imgelemelerle yapılan meditasyonlardan da gözlem yoluyla ayrılıyor. Vipassana meditasyonunda belirli bir amaç uğruna zihni eğitmektense, yani bilinçli bir kontroldense, sadece içsel benliğin gözlemlenmesi var diyebiliriz. Her ne kadar süreci kolaylaştırmak için nefes konsantrasyonu ile başlansa da, bu meditasyonun esas önemli ve pratiğin derinleştirildiği noktası, iç benliğimizin gözlemlendiği, deneyimin kontrolünün tamamen bırakıldığı noktadır.

Uygulaması nasıl oluyor derseniz, vipassana meditasyonunu uygulamak için genellikle 10 günlük programlar hazırlayan inziva merkezleri var. Bunlarla ilgili genel bilgileri bir üstteki “Nerede inzivaya çekilelim?” yazımda vermiştim. Aşram ve inziva merkezlerinde uygulanan meditasyon türü genellikle vipassana meditasyon tekniğidir. Peki bunu kendi kendinize yapmak isterseniz nasıl yapabilirsiniz? Çok basitçe şöyle:

Dikkat dağıtıcı unsurların olmadığı ya da az olduğu bir ortam bulun. Mümkünse yere ya da düz bir zemine oturarak rahat bir bağdaş pozisyonu alın (Bunun için Nasıl Meditasyon Yapılır? başlıklı yazımdaki oturma pozisyonlarından da faydalanabilirsiniz.) Gözlerinizi kapatın ve normal nefes alın. Doğal nefesinize ve hissettiklerinize odaklanın. Her nefes alıp verişinize dikkat edin. Tepki vermeden veya yargılamadan düşüncelerinizi, duygularınızı ve hislerinizi gözlemleyin. Dikkatiniz dağılırsa, sadece dikkat dağılmasını gözlemleyin ve nefesinize geri dönün.

İşte bu kadar! Kısa sürelerle başlatıp, uygulamanızı uzatmayı hedefleyin. 

Peki bu uygulamayı neden yapalım? Vipassana meditasyonu hakkında yapılan araştırmalar, bu meditasyonu düzenli uygulayanların şu konularda fayda gördüğünü ortaya çıkarmış: 

• Streste azalma; farkındalığın, öz şefkatin ve iyi olma hâlinin artması (2014 yılında yapılan araştırmaya buradan ulaşabilirsiniz.)
• Anksiyete deneyimlerinde azalma (2019 yılında yapılan araştırmaya buradan ulaşabilirsiniz.)
• Ruhsal iyi olma hâlinin artması; ilişkilerin pozitif anlamda gelişmesi (2018 yılında yapılan araştırmaya buradan ulaşabilirsiniz.)
• Beyin plastisitesini desteklemesi (2018 yılında yapılan araştırmaya buradan ulaşabilirsiniz.)
•  Bağımlılık tedavisini desteklemesi (2006 yılında yapılan araştırmaya buradan ulaşabilirsiniz.)

Umarım tüm bu bilgiler sizin de bu meditasyonu deneyimlemeniz için bir başlangıç olur, namaste!