İstanbul Planlama Ajansı’nın (İPA) “Eğitim Kurumlarında Özelleşme ve Dönüşümün Eğitim Hakkı Üzerinden Değerlendirilmesi” başlıklı raporu yayımlandı. Raporda, Türkiye genelindeki özel okul sayısına dikkat çekildi ve yıllar içinde eğitimde yapılan değişikliklerin, fırsat eşitliğini ortadan kaldırdığına vurgu yapıldı. Raporda, İstanbul'a ilişkin veriler yer aldı. 

• İPA'nın eğitim hakkına erişimi okulların türleri bakımından mercek altına alan raporuna göre, Türkiye genelinde özel okulların sayısı giderek artıyor. 
• Türkiye’deki özel lise sayısının tüm liselerin %46,2’sini oluşturduğu belirtilirken, 4+4+4 olarak eğitim sisteminin değişmesi ile düz liselerin kapanması, dershanelerin kapanması ile özel okullara olan talebin arttığı ifade ediliyor.

Okul öncesi okulların 5’te 1’i özel 

Raporda, okul öncesi özel okul sayılarının Türkiye’de ve İstanbul’da artış eğiliminde olduğu görüldü. Rapora göre; 2022-2023 itibarıyla Türkiye’de okul öncesi kurumlar arasında özel öğretim kurumlarının oranı %19,76 iken, bu oran İstanbul’da %43,43’e çıktı. 

Türkiye’de özel okul sayısı 10 yılda iki kat arttı

İlkokul verilerine bakıldığında ise son 10 yıllık dönemde Türkiye’de de İstanbul’da da özel ilkokul sayılarının önemli ölçüde arttığı görüldü. 2012-2013 döneminde 992 olan Türkiye’deki özel ilkokul sayısı 2.065’e çıktı. İstanbul’da ise bu sayısı 279’dan 583’e yükseldi. Yani hem Türkiye’de hem de İstanbul’da özel ilkokul sayısı bir kattan fazla arttı.

Oransal olarak bakıldığında ise Türkiye’de özel ilkokul sayılarının bütün ilkokullar içindeki oranı %8,2 olurken; İstanbul’da bu oran %35,44 oldu. 

Devlet ortaokullarının 5’te 1’i imam hatip

Son 10 yıllık dönemde, özel ortaokulların sayısı ve oranının da arttığı görülüyor. Artış gerekçesinde, kapatılan dershanelerin bir kısmının özel okul olarak eğitim hayatına devam etmesi karşımıza çıkıyor. Türkiye ve İstanbul’daki özel ortaokulların tüm ortaokullar arasındaki oranına bakıldığında, İstanbul’da (%34,52) Türkiye’nin (%11,98) üç katı oranında özel ortaokul bulunduğu görülüyor. 

Hem Türkiye’de hem İstanbul’da imam hatip ortaokullarının sayısının son yıllarda çok ciddi bir şekilde artarak Türkiye’de 3.432’ye İstanbul’da ise 357’ye ulaştığı anlaşılıyor. İmam hatip ortaokullarının oransal olarak ağırlığına bakıldığında devlet ortaokullarının %20’sini imam hatip ortaokulları oluşturuyor. İstanbul’da ise bu oranın %30,91 ile Türkiye ortalamasının 1,5 katı olduğu görülüyor.

Türkiye’deki liselerin yaklaşık yarısı özel 

Son on yıllık verilerin incelendiği raporda, özel lise sayılarında 2014 sonrası ciddi bir artış ve 2019-2020 yılından sonra da bir düşüş görüldü. Veriler; Türkiye’deki özel lise sayısının, tüm liselerin %46,2’sini oluşturduğunu ortaya koydu. İstanbul’da ise bu oran %68,10 oldu. Kademe bazında özel okul oranlarına bakıldığında, okul öncesi kurumlarla birlikte en yüksek özel okul oranının olduğu kademe liseler oldu.

Ancak öğrenci sayısında, özel lise oranları fazla olsa da bu liselerde okuyan öğrencilerin sayısının oransal olarak oldukça az olduğu görüldü. Türkiye’de özel liselerde okuyan öğrenci sayısı %8,48 iken İstanbul’da bu oran %12,26 olarak çıktı.

İmam hatip liseleri 

Rapora göre imam hatip liselerinin sayısındaki artış dershanelerin kapandığı yıl olan 2014’ten itibaren başladı. 1.017 olan imam hatip liselerinin sayısı 10 yılda 1.715’e yükseldi. Devlet liseleri arasında imam hatip liselerinin oranı %18,51 oldu. 

İmam hatip liseleri sayıca fazla olsa da imam hatip liselerinde okuyan öğrenci sayısının oransal olarak devlet lisesinde okuyan öğrenci sayısının %13,77’sini oluşturduğu görüldü.

Rapora göre dershanelerin kapanmasının hemen ardından, imam hatip liselerinde okuyan öğrenci sayısı hem Türkiye’de hem de İstanbul’da 2015-2016’te en üst seviyeye çıktı. Ancak bu yılın ardından öğrenci sayısı bir yıl haricindeki tüm senelerde düştü.

Raporun sonuç bölümünde, 4+4+4 sisteminin getirilmesi, düz liselerin ve dershanelerin kapatılması gibi değişikliklerin etkisiyle özellikle İstanbul’da gün geçtikçe eğitimde özel sektörün etkisinin arttığı belirtildi.

Eğitimdeki sistem değişiklikleri ve özel sektör etkinliğinin daha kontrollü ve denetimli olarak düzenlenmesi gerektiği belirtilirken, “Eğitimin temel bir insani hak olduğu dikkate alınarak herkesin kaliteli eğitime erişiminin sağlanması yönetimlerin asli görevi olmalıdır. Özel okullar gibi devlet okullarının da donanımları ve olanakları artırılmalıdır” tavsiyesinde bulunuldu.

^{* Bu içerik Avrupa Birliği'nin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliği'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}

Türkiye Cumhuriyeti’nde gazetecilere verilen basın kartı, devletin tüm kurumları tarafından tanınırken günümüzde İletişim Başkanlığı tarafından veriliyor. Sürekli çalışan gazetecilere verilen bu kart, gazetecilere birçok alanda kolaylık sağlarken serbest gazeteciler dahil birçok grubun bu karta sahip olması mümkün değil. Öyle ki internet medyası çalışanlarına bu karta sahip olma hakkı ancak 10 Nisan 2023 tarihinde yenilenen Basın Kartı Yönetmeliği’nden sonra tanındı.

İnternet medyasının dahil olduğu sistemde de kadın gazetecilerin erkek gazetecilere oranı oldukça düşük kaldı. 

• İletişim Başkanlığı’nın Aposto’ya açıkladığı verilere göre, basın kartına sahip gazeteci sayısı 19.924. Bu rakamın sadece %27’si yani 5.424’ü kadınlar, %73’ü, yani 14.500’ü erkek gazeteciler tarafından temsil ediyor.

Uluslararası Basın Kartı'nda da eşitlik yok

Türkiye’de, Türkiye Gazeteciler Sendikası (TGS), Türkiye Gazeteciler Cemiyeti (TGC) ve Gazeteciler Cemiyeti (GC) aracılığıyla başvurulan Uluslararası Basın Kartı'nda da durum pek farklı değil. Serbest gazetecilerin de alabildiği bu kartı Uluslararası Gazeteciler Federasyonu (IFJ) veriyor. 

Türkiye Gazeteciler Sendikası (TGS)’nin Aposto ile paylaştığı Ocak 2022-Ağustos 2023 verilerine göre, 2022 yılında 111 erkek gazeteci, 54 kadın gazeteci TGS aracılığıyla Uluslararası Basın Kartı aldı. 2023 yılının ilk 8 ayında ise bu rakam 58 erkek, 41 kadın oldu. 

Dünyada durum ne? 

Avrupa Birliği Basın Planlama ve Koordinasyon Asistanı Inita Saveljeva, Avrupa Birliği’nde basın kartına sahip olan 59 farklı milliyetten gazetecinin verisini açıkladı.

Verilerde Avrupa, Asya, Güney Amerika gibi birçok farklı kıtadan 59 farklı ülkeden toplam 868 gazetecinin basın kartına sahip olduğu görülüyor. 868 gazetecinin 501’ini erkek, 367’sini kadın gazeteciler oluştuyor. 

• 16 ülkede kadın gazeteci yokken, 4 ülkede de erkek temsilci bulunmuyor.

66 kadın gazeteciyle Belçika en çok kadın gazetecinin basın kartına sahip olduğu ülke olurken, 80 erkek gazeteciyle bu alanda da liderlik Belçika’ya ait. Ayrıca sadece 12 ülkede basın kartına sahip kadın gazeteci sayısı, erkekleri geçebiliyor.

^{* Bu içerik Avrupa Birliği'nin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliği'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}

Türkiye’de ilk sinema salonu 1914’te kurulan Millî Sinema'yla faaliyete geçti. Ancak sinema filmleri ve sinema salonlarının yükselişe geçtiği altın çağlar olarak nitelenen yıllar 1950’lerle başlıyor.

TÜİK verilerini incelediğimizde sinemaya dair son 23 yıllık seyri görmek mümkün. Verilere bakıldığında Türkiye’de 2000 yılının başındaki sinema salonu sayısı 606 iken bu sayı 2023 yılına gelindiğinde 5 katlık bir artışla 2.618 olmuş. Burada dikkat çeken bir diğer nokta ise, 2018 yılına kadar periyodik bir şekilde artan sinema salonu sayısı 2019’dan itibaren düşüşe geçmesi. Pandemi yıllarına denk gelen 2021 ve 2022 yıllarında 2.300’lü sayılara kadar düşen sinema salonu sayısı, pandeminin bitimiyle tekrardan artışa geçti.

Türkiye’de vizyona giren yerli ve yabancı film sayısı arasındaki makas bir hayli ilginç. 2000 yılında vizyona giren yerli film sayısı 4.733 iken yabancı film sayısı 19.363. Yabancı filmlerin sayısı yerlilerin yaklaşık beş katı… 2022 yılına ait güncel verilere göreyse vizyona giren yabancı film sayısı 29.187 iken yerli film sayısı da 25.869. Aradan geçen 22 yıllık zamanda bu fark neredeyse kapanmış durumda.

Sinema izleyicisinde tablo ne durumda?

2023 yılında sinemaya giden izleyici sayısı 31 milyon. Bu sayının 14 milyon kadarı yerli filme giderken, yabancı film izleyenlerin sayısıysa 17 milyon. Buna göre, yabancı filmler yerli filmlere nazaran daha çok tercih ediliyor. Türkiye’de 2000 yılından bu yana bakıldığında özellikle 2014-2015 yıllarında sinemadaki izleyici sayısında bir patlama yaşandığı görülüyor. 2015 yılında toplam izleyici sayısı 55 milyona ulaşmış. Bunda ülkenin o yıllardaki siyasal ve ekonomik rahatlamanın önemli bir etkisi olduğu görülüyor.

İl bazında sinema salonu sayılarına bakıldığında nüfusa kıyasla da İstanbul birinci sırada (676) geliyor. İkinci olarak Ankara ve İzmir geliyor. Türkiye’de toplamda 2 bin 618 salon ve 286 bin koltuk var. Bu durumda sinema başına düşen ortalama koltuk sayısı 109 tane. Tunceli, Ardahan, Artvin gibi iller de tek bir sinema salonuna sahip kentler.

^{* Bu içerik Avrupa Birliği'nin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliği'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}

İçerikleri için verilen erişim engeli kararlarına uymadığı gerekçesiyle 2 Ağustos’ta Instagram’a getirilen erişim engeli, 10 Ağustos’ta kaldırıldı.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, kaldırma kararını, Meta yetkililerinin "katalog suçlar" konusunda verilen erişim engeli kararlarına uymayı kabul ettikleri için aldıklarını söyledi.

Ancak yayımladığı şeffaflık raporları, Meta’nın “katalog suçlar” kapsamında verilen erişim engeli kararlarına zaten yıllardır istikrarlı bir şekilde uyduğunu gösteriyor.

'Katalog suçlar' engellenmiyor mu?

Öyle ki Meta, henüz Instagram Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) tarafından erişime engellenmeden 48 saat önce yayımladığı şeffaflık raporunda, 2024’ün ilk yarısında Türkiye adli ve idari makamları tarafından verilen erişim engeli kararları kapsamında engellediği içerik sayısını paylaştı.

31 Temmuz’da yayımlanan rapora göre Meta, bu dönemde, 2580 içeriği engellemesi için resmi makamlardan toplam 2.953 talep aldı. 

Bu doğrultuda şirket, 1.941’i Türkiye yasalarını, 504’ü de Meta ilkelerini ihlal ettiği için toplam 2.445 içeriği erişime engelledi (%94). Meta, hükümet talepleriyle engellediği içeriklerin gerekçelerinin de yetkililerinin iddiasının aksine “katalog suçlar” ile “millî güvenlik ve kamu düzenini korunması” olduğunu belirtti.

Meta, kalan 135 içeriğin (%6) akıbetine dair bir bilgiyse paylaşmadı. Dolayısıyla bunların da katalog suçlar kapsamında olup olmadığını bilemiyoruz.

Önceki dönemlerde engellenen içerikler

Temmuz-Aralık 2023 dönemini gösteren verilerini incelediğimizde de karşımıza farklı bir sonuç çıkmıyor. 

Bu dönemde adli ve idari makamlardan 2.578 Instagram ve Facebook içeriği için kaldırma talebi alan Meta; 1.199’u Türkiye yasalarını, 448’i de Meta ilkelerini ihlal etmesi nedeniyle bu içeriklerin toplam 1647’sini (%64) erişime engelledi.

Üstelik şirket, aldığı 1.596 kaldırma talebi doğrultusunda, yasaları ihlal ettiği için erişime engellediği içeriklerin tümünün gerekçesinin “katalog suçlar” ile “millî güvenlik ve kamu düzeninin korunması” olduğunu belirtti.

• Şirket, kalan 931 içeriğin (%36) engellenip engellenmediği, bu içeriklerin engellenmesinin de BTK tarafından mı talep edildiği, BTK tarafından talep edildiyse gerekçelerinin ne olduğuna dair bir bilgiyse paylaşmadı.

Meta, 2023’ün ilk yarısında ise toplam 2.480 içeriği erişime engelledi. Ancak şirket, bunların kaçının adli ve/veya idari makamların talebiyle engellendiğini belirtmedi. 

Meta, aynı şeyi toplam 1.690 içeriği engellediği 2022’nin ikinci yarısı için de yaptı. 

Bununla birlikte şirket, önceki dönemlerin aksine altı aylık değil, 1 Temmuz 2022-31 Haziran 2023 tarihlerini kapsayan bir yıllık periyottaki verileri paylaştı. Buna göre Meta, bu dönemde resmi talepler doğrultusunda 4.166 içeriğe erişimi engelledi. 

Meta, bunların 3.757’sini “kullanıcılar ve yetkililer”in, 409’unu ise BTK’nın talebiyle engellediğini duyurdu. BTK’nın talep ettikleri katalog suçlar ile millî güvenlik ve kamu düzeninin korunması gerekçesiyle, “kullanıcılar ve yetkililer”in talep ettikleriyse kişilik hakları ve özel hayatın gizliliği gerekçesiyle engellendi.

Meta, kalan dört içeriğinse kimin talebiyle engellendiğine dair bir bilgi paylaşmadı.

Meta, kabul ettiği söylenen sekiz şarttan yedisini zaten yerine getiriyordu

Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, 10 Ağustos’ta X hesabı üzerinden yaptığı canlı yayında, Meta’nın uymayı kabul ettiği şartları şöyle sıraladı:

1. Yasalar kapsamında, katalog suçlar arasında yer alan içeriklerin ve paylaşımların derhal kaldırılması sağlanacak.
2. Yasalara aykırı olan gönderiler Instagram’dan kaldırılacak.
3. Türkiye’nin hukuk sistemine uygunluk sağlanacak ve yasa ihlali söz konusu olduğunda hızlı ve etkili müdahale gerçekleşecek.
4. Türk kullanıcıların hesapları ve hakları güvence altına alınacak.
5. Instagram’da PKK, PYD ve FETÖ gibi “terör örgütlerinin” propagandasına izin verilmeyecek.
6. Herhangi bir yasal problem yaşandığı takdirde Instagram, yetkililerle en hızlı biçimde iletişime geçecek.
7. Hesaplar herhangi bir uyarı yapılmadan kapatılmayacak.
8. Uyarı yapılmadan kapatılan hesaplar tekrar erişime açılacak.

Bunlara baktığımızda, ilk üç maddenin üçü de aynı şeyi, yani Meta’nın Türkiye’deki internet yasalarına uymasını emrediyor. Ancak yukarıda aktardığımız veriler, şirketin bunu Instagram erişime engellemeden önce de yaptığını gösteriyor.

Sadece Türk kullanıcıların değil, çeşitli milletlerden tüm kullanıcıların hesapları ve haklarının güvence altında olduğu da Instagram Topluluk Kuralları’nda net bir şekilde belirtiliyor.

Beşinci maddede belirtilen “terör suçları”, 5651 sayılı kanunun 8’inci maddesindeki katalog suçlardan biri değil. Bu suçları içeren paylaşımlar, “millî güvenlik ve kamu düzeninin korunması” gerekçesini barındıran 8/A maddesi dayanak gösterilerek engelleniyor. Ancak Meta, talepler doğrultusunda bu madde kapsamına giren paylaşımları da kaldırdığını şeffaflık raporlarında belirtiyor.

Bir yasal problem oluştuğu takdirde Instagram’ın yetkililerle iletişime geçtiğini de Instagram’a erişim engeli getirilmesi sonrası hükümetle yapılan görüşmelerde gördük. Dolayısıyla altıncı madde de hâlihazırda uygulanıyor.

Bakan Uraloğlu’nun Meta’nın uymayı kabul ettiğini belirttiği yedinci madde ise hesapların uyarısız kapatılmayacağını taahhüt ediyor. Ancak Instagram, “Bu kuralların dışına çıkarsanız içeriğiniz silinebilir, hesabınız kapatılabilir veya başka kısıtlamalarla karşılaşabilirsiniz” ifadesiyle Topluluk Kuralları’nda bu uyarıyı zaten yapıyordu.

2020 yılında, Topluluk Kurallarını ne kadar ihlal edebileceğini deneyen Türkiye’den bir Instagram kullanıcısı, üçüncü denemesinin ardından “Hesap uyarısı” başlığıyla uyarılmış. 26 Kasım 2020 tarihli uyarıda Instagram, “kurallarımıza uymayan bir içerik daha paylaşman halinde hesabın silinebilir” ifadesini kullanmış. 

Aynı uyarı, 8 Şubat 2023’te de başka bir kullanıcıya da yapılmış.

Geriye, yalnızca “Uyarı yapılmadan kapatılan hesaplar tekrar erişime açılacak” maddesi kalıyor. Instagram’a uygulanan erişim engeli kaldırılalı yaklaşık iki ay olmasına rağmen söz konusu hesapların yeniden açıldığına yönelik ne hükümet kanadından ne de Meta’dan bir açıklama var. 

Bu hesaplar açılacaksa bunun yasal dayanağının ne olacağı, hesaplar açılırken nelere dikkat edileceği ve kapalı kaldıkları süre boyunca yaşanan zararların giderilip giderilmeyeceği ise belirsizliğini koruyor.

^{* Bu içerik Avrupa Birliği'nin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliği'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}