84: Hayallerimiz Neler? 🍂

Dünyada şehirler, kırsal alanlara kıyasla önemli ölçüde daha hızlı ısınıyor

Şehirlerde yaşayan insanlar, kırsal alanlarda yaşayanlara kıyasla sıcak havalardan daha fazla etkileniyorlar. Başlıca sebeplerinden biri ise: kentsel ısı adası etkisi. 

Kentsel ısı adaları, çevresindeki kırsal alanlardan önemli ölçüde daha sıcak olan alanlardır. Başlıca sebebi ise, insan faaliyetleriyle birlikte değişen toprak yapısı, azalan yeşil alanlar ve şehirlerde sıkça bulunan asfalt, beton gibi ısıyı tutan malzemelerdir. Kentsel ısı adaların çevre alanlara kıyasla sıcaklık farkı 5 dereceye kadar çıkabilir. İklim değişikliğinin şiddetlenmesi ve nüfusun artmasıyla, kentsel ısı adası etkisinin daha da artması bekleniyor.

Nature Communications Earth and Environment adlı bilimsel dergide yeni yayımlanan bir çalışmada iklim değişikliğinin kentsel ısı adalarına etkisi incelendi. Çalışmaya göre:

• Dünyada şehirler her on yılda ortalama yarım derece ısınıyor. Bu değer kırsal alanlara göre üçte bir oranda daha fazla. 
• İklim değişikliği ve kentleşme şehirlerdeki yüzey ısınmasını hızlandırıyor. 
• Şehirlerin ağaçlandırılması kentsel ısı adası etkisini azaltmaya yardımcı olabilir. Öte yandan ağaçlandırmanın olumlu etkisi bölgeden bölgeye farklılık gösterebiliyor. Örneğin, ağaçlandırmaya bağlı olarak Avrupa şehirlerinde ısınma her on yılda 0,13 derece azaltılabilirken, bu etki Chicago’da 0,08 derece.

Baltık Denizi’nde yaşanan metan sızıntısı iklim açısından ne anlama geliyor?

26 Eylül'den bu yana, Rusya'dan Almanya'ya uzanan sualtı gaz boru hatlarında gizemli sızıntılar ortaya çıktı. Rusya'nın Ukrayna'yı işgal etmesinin ardından Rusya ile Batı arasındaki gerginlik ve enerji krizi dikkate alındığında, bu sızıntıların sabotajla bağlantılı olabileceği düşünülüyor. Sismologlar tarafından sızıntıların nedenini belirlemeye yardımcı olabilecek veriler toplandı. Bu verilerle sızıntılara bağlı olarak ne kadar metan gazının sızdığı da belirlenmeye çalışılacak.

26 Eylül gecesi, Kuzey Akım 2 boru hattının operatörleri, borulardaki basıncın aniden düştüğünü tespit ettiler. Bu olaydan kısa bir süre sonra, Baltık Denizi yüzeyinin 1 kilometre genişliğindeki alanı sızan gazla köpürmeye başladı. Kuzey Akım 2 boru hattı, Rusya'nın Şubat ayında Ukrayna'yı işgal etmesinden bu yana kapatılmış durumda, ancak borular hala çoğunluğu metan olan gazla dolu.

Yaşanan bu olay iklim bilimcilerini de alarma geçirdi. Bir zamanlar petrol ve gaz endüstrisinde mühendis olan ve şimdi New York City merkezli Çevre Savunma Fonu'nda enerji geçişi direktörü olan “Andrew Baxter”, borunun boyutlarına ve su sıcaklığına dayanarak, boru hattındaki ilk ani basınç düşüşü sırasında muhtemelen 115 bin ton metanın salındığını tahmin ediyor. Baxter, bu sızıntının genel etkisinin iki milyon arabanın yıllık karbon salımına eşdeğer olduğunu söylüyor.

Berkeley Earth'te iklim bilimcisi olan “Zeke Hausfather”, "Bu rakamlar doğrulanırsa, tek bir yerde yaşanmış tarihin en büyük doğal gaz sızıntılarından biri olacak" diyor. Ancak yine de küresel salımların büyüklüğüne kıyasla bu salımlar yine de küçük kalıyor. Tahminlere göre, yaşanan bu olay, çok büyük olmasına rağmen, petrol ve gaz endüstrisinden kaynaklanan küresel yıllık metan salımlarının yüzde birinin bile altında. 

Contemporary Istanbul Vakfı Cocoon sanat alanında, İdil İlkin’in  "Cennetsi” sergisi sürüyor. Cennetsi, biyo- ışıma yoluyla, insan ve bitki arasındaki işbirliğini düşünmeye ve bu işbirliğinin sunduğu olanakları keşfetmeye davet ediyor. 

İdil İlkin, iklim değişikliği sorununu ele aldığı son dönem işlerinde, küresel iklim adaletsizlikleri ve ekolojik yıkımlara dikkati çekİyor. Sergide, biyo-sanat yolu ile alternatif yenilenebilir enerji modellerini ele alıyor. Sanatçı, bilimsel bir buluştan esinlenerek, ateş böceklerinde bulunan biyo-ışıma enzimi lusiferazı nanoparçacıklar yardımıyla bitki yapraklarına uygulayarak parlak bir ışık yaymalarını sağlamış. Cennetsi ile bizleri biyo-ışıma, alternatif bir geleceğin parçası olabilir mi sorusunu düşünmeye teşvik ediyor.

Serginin küratörü Ekmel Ertan ise “Ağaçlar ışık yaymaya başlasaydı sokaklarımız nasıl olurdu? Kimyasal enerjiyi bitkiler yardımıyla ışığa dönüştürmek çevre sorunlarının çözümüne katkı sağlar mı? Bitki haklarından bahsedebilir miyiz? ” sorularını soruyor.

Cennetsi, Fişekhane Cocoon sanat alanında 16 Ekim tarihine kadar ziyaret edilebilir.

Hakan Bulgurlu

İklim değişikliğine şüphe ile yaklaşanlar, söz konusu aşırı hava olayları olduğunda sık sık benzer olayların eskiden de yaşandığını ve dünyanın doğal döngüsünün bir parçası olduğunu söylüyor. Son aylarda tüm dünyada yaşanan hava felaketlerinin şiddeti ve beraberinde getirdiği yıkımın boyutu ise tam tersini… 

Bu yaz Avrupa, son 500 yılın en şiddetli kuraklığını yaşarken dünyanın bir diğer köşesi Pakistan’da sel felaketi ülkenin üçte birini sular altında bırakarak 33 milyon kişiyi etkiledi. Amerika ise son günlerde tarihinin en şiddetli kasırgalarından biri ile mücadele ediyor. 2,6 milyon Amerikalının elektrik bağlantısının kesilmesine neden olan Ian kasırgasının yaklaşık 63 milyar dolar zarara yol açarak en maliyetli 5 kasırgadan biri olacağı öngörülüyor.

Liste oldukça uzun, veriler ise ne yazık ki iç karartıcı… 

Dünya Ekonomik Forumu’nun (WEF) açıklamasına göre, eş zamanlı görülen sıcak hava dalgalarının sayısı son 40 yılda 6 kat artarken; The New York Times’da yayınlanan bir makaleye göre bir kasırganın Kategori 3 ve üzerine (saatte 178km’den daha hızlı) dönüşme olasılığı 1979 yılından bu yana her on yılda yüzde 8 arttı.

Sıklığı ve şiddeti her geçen gün artan bu felaketler, küresel ekonomik ve sosyal düzeni derinden sarsıyor. Bu yaz Çin’de iki ay boyunca rekor seviyelerde seyreden sıcak hava dalgası birçok nehirde su seviyelerinin düşmesine neden oldu. Bu düşüş hidroelektrik üretimini zorlaştırırken eş zamanlı olarak, sıcak hava nedeniyle artan klima kullanımı enerji tüketimini, dolayısıyla enerji şebekesi üzerindeki baskıyı arttırdı. Birbirini tetikleyen tüm bu olaylar zinciri, birçok bölgede üretim faaliyetlerinin durmasına neden oldu.

Çin’in yanı sıra Avrupa ekonomisi de aşırı sıcaklardan nasibini aldı. Bölge ekonomisine 80 milyar dolarlık girdi sağlayan nehirler ve kanallarda kuraklık nedeniyle suların çekilmesi tedarik zinciri problemlerine neden olarak küresel ticareti olumsuz etkiledi. İklim krizinin ekonomi üzerinde yarattığı sarsıcı etkiyi daha iyi anlamak için Almanya örneğine bakmamız yeterli: Avrupa’da ticaretin ana damarı olan Ren nehrinde bu yaz gözlemlenen düşük su seviyesinin sadece Almanya ekonomisinde yüzde 0,5’lik bir daralmaya neden olacağı öngörülüyor. Bu dramatik gelişmeler, iklim krizinin basit bir sıcaklık değişiminden çok daha fazlası olduğunu, ekonomik ve sosyal refahımızı tehdit ettiğini gözler önüne seriyor. 

Kontrolden çıkan enerji krizi ve kapıda bekleyen sert kış

Kıta Avrupası gibi modern bir coğrafyayı asıl endişelendiren ise, Rusya–Ukrayna savaşı ile kontrolden çıkan ve tüm bu iklim kaygılarını gölgede bırakan enerji krizi. Doğalgaz fiyatları on yıl öncesine kıyasla 10 kat artmış durumda. Örneğin, İtalya’da Aralık 2022 itibariyle beyaz eşya ve ev aletlerinin kullanım maliyetinin 2021 Aralık ayına kıyasla 5 kat artması bekleniyor.

Daha da önemlisi, bu artış en çok düşük gelirli hane halkını zorluyor. Uluslararası Para Fonu’na (IMF) göre, Avrupa’daki en büyük on ekonomi arasında, en yüksek gelir seviyesine sahip yüzde 10’luk kesim, enerji harcamaları için gelirlerinin yüzde 6,1’ini ayırırken; en düşük gelirli yüzde 10’luk bölüm, aylık kazancının yaklaşık beşte birini ayırmak zorunda.

Öte yandan, hükümetler vatandaşın üzerindeki bu yükü azaltmak için ardı sıra destek paketleri, vergi indirimi gibi önlemler açıklıyor. Geçtiğimiz ay Avrupa Komisyonu, kriz döneminde rekor kar elde eden enerji şirketlerine getireceği özel bir vergi uygulaması ile (windfall tax) toplayacağı yaklaşık 140 milyar euroyu dar gelirli vatandaşlara dağıtmayı hedeflediğini belirtti.

Danimarka’da ofislerde battaniye dağıtılmasından Eyfel Kulesi’nin ışıklarının erken kapatılmasına, Almanya’da yüzme havuzlarının ısıtılmasının yasaklanmasından kullanım kısıtlamalarına, İtalya’da çiftçilerin ürünlerini tarlalarının metreler altındaki mağaralarda saklamasına kadar enerji tasarrufunu sağlayacak birçok önlem hayata geçiriliyor. 

İnsanlık olarak, hayatta kalma içgüdümüz ve problemlerle baş etme azmimiz beni her zaman etkilemiştir. Enerji krizine karşı alınan bu önlemler ve sarf edilen çaba da bu içgüdünün bir göstergesi. Fakat hızla aldığımız kimi kararların, asıl odaklanmamız gereken yapısal çözümleri gözden kaçırmamıza neden olduğunu düşünüyorum.

Bugün yaşanan tüm bu felaketlerden ve enerji krizinden tek bir ders çıkaracaksak bu, fosil yakıtlara olan bağlılığımızı gözden geçirmek olmalı. Enerji krizini rahatlatacak kısa vadeli çözümlere odaklanarak uzun vadeli iklim hedeflerimizi tehlikeye atıyoruz. Almanya’da kömürden enerji üretimi yılın ikinci çeyreğinde yüzde 23 arttı; küresel kömür talebinin ise 2022 yılında rekor kırması bekleniyor. Bu rakamlar enerji krizini çözmeye çalışırken iklim krizini körüklediğimizi gözler önüne seriyor.

Ünlü bilim insanı Albert Einstein’ın da dediği gibi “Her kriz, içinde fırsat barındırır.” Bugün içinde bulunduğumuz tüm küresel zorlukların da temiz enerji kaynaklarına geçiş ve enerji verimliliğini yapısal olarak benimsemek adına eşsiz bir fırsat sunduğunu düşünüyorum. Fosil yakıtların enerji miksindeki payını dramatik şekilde azaltmak zorundayız. Küresel 2050 net-sıfır hedeflerimizi hayata geçirmeye odaklanmazsak bugün yaşadığımız tüm krizler şiddetlenerek artmaya devam edecek. Tek seçeneğimiz kısa vadeli çözümler yerine sürdürülebilir enerji kaynaklarına yönelmek. Çözüme giden yolda gerekli kaynaklara ve bilgiye sahibiz. İhtiyacımız olan tek şey, güçlü bir iradeyi hızlıca ortaya koyabilmek…

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Merhaba dünyalı! Bugün biraz hayattan ve zihnimizden, gerçeklerimizden ve düşlerimizden bahsedeceğiz. Sizlere bu satırları pandeminin başından beri kaçtığım, ama en sonunda beni de yakalayan Covid-19 karantinasından yazıyorum. Modern bilimin en büyük başarılarından olan aşılar sayesinde enfeksiyonun komplikasyonlarından korunmuş bir şekilde evimdeyim ve güvendeyim. Hastalık berbat, ama durmak şahane! Ne çok ihtiyacım varmış! Tam da sonbahar ekinoksuna denk gelen bu karantinayı, durup kendime dönerek hayatıma ektiğim tohumları hasat edecek bir inzivaya dönüştürmeye niyet ettim. Bu kendimle kalma halini Piraye’nin ‘Seyir’ kitabı ile taçlandırdım. Onun kelimeleri ile: ‘insan tasarımım ve Can’ımın’, ‘bilincim’ ile bir olma ve ortak hareket etmesinin önünde türlü çeşitli oyunlar oynayıp tuzaklar kuran ‘zihnimi’ dışardan izlemek için, bir pencere açtım kendime. 

İnsanı tehlikelerden ve acıdan uzak tutmak için programlanmış olan ve yaşamın erken yıllarından başlayarak her türlü deneyimi etiketleyerek kaydeden zihnimiz, yıllar içinde biriktirdikleri ile çeşitli kurgular oluşturup, bizi belki hiç olmamış ve çoğu zaman da hiç olmayacak bir takım senaryolar içinde savurup duruyor. Bu düşüncesel kurgulara kendimizi kaptırıp gidersek de vay halimize: endişe, pişmanlık, takılı kalma, üzüntü, sinirlilik ve benzeri olumsuz haller bizi bizden alıyor. O anlarda yapılabilecek en basit hareket o düşünce dalgasını fark edip çok da yüz vermeden güvenli bir şekilde geçip gitmesine izin vermek. Bunu yapabilmek için bizi bu ‘yüksek temas gerilimine’ karşı koruyacak bir sistem kurmamız gerekiyor, ben buna mecazi anlamda da ‘topraklama’ diyorum. Nasıl ki bir cihazda bir elektrik kaçağı olursa dokunduğumuzda bedenimizden değil topraklama hattından geçsin diye kurulmuş olan bir sistem vardır, zihnimizin ürettiği yüksek gerilimden korunmak için de bir içsel güvenlik mekanizması geliştirmemiz gerekiyor. Elbette ki bu anlamda hayatımız ve düşünce yapımıza ekleyeceğimiz bir çok uygulama olabilir ama fırsat bulduğumda ben bu topraklamayı gerçekten toprakla uğraşarak yapmaya çalışıyorum. 

Toprakla uğraşmanın, modern yaşamın dayattığı tüm sorumluluklar ve o sırada zihnimin benim için kurgulayıp çekmekte olduğu tüm gerilim ve korku filmleri arasında bir terapi görevi gördüğünü ancak birkaç yıl önce fark ettim. Terasımda kurduğum küçük bahçe, düşünce akışımı değiştirerek beni ‘gerçeğime’ geri getirecek topraklama deneyimi için harika bir imkan sunuyor. Toprağın, çiçeklerin, aromatik bitkilerin mis gibi kokusu beni nefesime ve o ana kilitliyor. Kuşların cıvıltıları, arıların vızıltıları sürekli olarak bir derin dinleme meditasyonu gibi o seslere odaklanmamı sağlıyor. Karşımdaki renk paleti zaten görsel bir şölen, renkleri, desenleri, dokuyu daha da net görebilmek için gözlerimi bitkilere, böceklere, topraktaki mikrokozmosa odaklamaya çalışıyorum. Toprağın o nemli ve yumuşak yapısının elimi serinletmesi, bir yaprağın gözle görülmeyen tüylerinin parmaklarımı gıdıklaması, bir çiçeğin kadifemsi dokunması içime işliyor. Üstüne bir de yetiştirdiğim rokadan, naneden, domatesten, frambuazdan oracıkta yaptığım hasatın tadı damağımda patlayınca alın size mükemmel bir beş duyu deneyimi. Yaşamın içinde toprak sayesinde aslında ‘bilinçsizce’ yaptığımız bir ‘bilinçli farkındalık’ çalışması. Geçmişte kaybolmadan, geleceği kurgulamadan sadece o anda toprak ana ve onun bize bahşettiklerine odaklanarak yaşanan bir gerçek deneyim. 

Etrafımdaki bir çok insanın düşlediği hikayelerde deniz, ağaç, ırmak, minik bir köy evi, kendi gıdasını yetiştirmek var ya da dünyayı görmek, yeni bir hobi edinmek, insanlara rehberlik etmek. Ama kimsenin düşünde egzos dumanı içinde, korna sesleri arasında işe gitmek, günışıksız ofislerde saatlerce oturmak, her gün bir önceki günden daha azı için bir sonraki gün daha fazla gayret göstermek ve bir modern kölelik düzeni içinde tükenmek yok. Bizi ve dünyamızı yiyip bitiren bu düzeni belki hemen şu anda değiştiremeyiz, ama bu düzenin dışında bir başka düzenin mümkün olabileceğini bizi hayata bağlayan her derin nefeste hissedebiliriz. Doğanın düzenini örnek alabiliriz ve her daim, aynı bir anne gibi, sevgiyle ve karşılıksız olarak bize çeşit çeşit besin, iyilik ve var oluş halleri sunan toprağı kendimize rehber edinebiliriz.