🔮 Hibrit çalışma çağı geldi mi?

Mart 2020’de dünyanın dört bir yanındaki şirketler, ofisleri hızlı bir kararla kapatırken o güne kadar “sabah 9 akşam 5” çalışmaya alışmış tüm çalışanlar, devasa bir “uzaktan çalışma deneyinin” parçası haline geldi. Bir gün önce onlarca kişinin yan yana çalıştığı açık ofislerde, klavye tıkırtıları ve hararetli tartışmaların yerini derin bir sessizlik aldı. Bu sessizlik, kimi şirketler için aylar kimileri için ise yaklaşık 2 sene sürdü. 

Bugün, pandemi alışkanlıklarımızın bir kısmını geride bırakmaya başlarken “Eski çalışma düzenimize geri dönecek miyiz?” sorusu şirketler için hala güncelliğini koruyor. Şirketlerin işe yaklaşımı konusunda henüz bir uzlaşı yok. Ofise dönüş konusunda diretenler olduğu gibi çalışanların “istedikleri yerden çalışabilmeleri” için çözümler üretenler de var. “Hibrit ve esnek çalışma” modellerinin işin geleceği olduğuna dair araştırmaların sayısı ise giderek artıyor. Bu yazıda, Microsoft’un konu ile ilgili son birkaç ay içinde yayımladığı iki araştırmayı inceleyeceğiz.

Büyük beklentiler: Kim ne istiyor? 

“Hibrit çalışma kalıcı olacak; ancak bazı şirketler ve çalışanlar bu düzene uyum sağlamakta sıkıntı çekiyor.” 

Microsoft’un 2022’nin ilk iki ayında dünyanın dört bir yanında 31 binden fazla kişiyle yürüttüğü ve Mart 2022’de yayımladığı “Çalışma Trendleri Endeksi 2022” araştırmasını tek bir cümleyle özetlememiz gerekirse o cümle bu olurdu. Hibrit çalışma ile çalışanların işten ne istediklerini ve karşılığında ne vermeye istekli olduklarını yeniden sorguladıklarını belirten araştırmanın ana çıktıları ve Microsoft’un işverenlere tavsiyeleri şu şekilde sıralanıyor:

• Dünya çapında şirketlerin %50’si çalışanlarının gelecek yıl içinde ofise dönmelerini planlıyor; ancak çalışanların bambaşka planları var. 2022’de tamamen uzaktan veya hibrit bir işe geçmeyi planlayanların oranı %52.
• Pandemi öncesine kıyasla sağlık ve esenliğe işten daha fazla öncelik verenlerin oranı %53 olurken çalışanlar, iyi bir maaşın ötesinde olumlu bir şirket kültürü (%46), akıl sağlığı ve refah (%42) ve amaç veya anlam duygusuna (%40) önem veriyor.
• Y ve Z kuşağının %52’si önümüzdeki yıl içinde iş değiştirebileceğini söylerken X kuşağı ve boomer’ların yalnızca %35’i iş değiştirmeyi değerlendiriyor.
• Hibrit çalışma modellerinin yaygınlaşmasıyla yöneticilerin %47’si evlerine yakın olmayan işlere başvurmayı düşünüyor.
• Hibrit çalışanların %38’i ne zaman ve neden ofise gitmeleri gerektiğini çözmekte zorlandıklarını belirtiyor. Bu durum şirketlerin, hibrit çalışmanın kurallarını daha net belirlemeleri gerektiğini ortaya koyuyor. Hâlihazırda şirketlerin yalnızca %28’i hibrit çalışmanın kurallarını belirleyen ekip anlaşmaları yapmış durumda.
• Hibrit ve uzaktan çalışma modellerinde, toplantılarda geçirilen süre uzuyor. Microsoft, Teams'in ortalama bir kullanıcısı için, Şubat 2020'den bu yana haftalık toplantı sayısının %153, haftalık toplantı süresinin ise %252 arttığını ortaya koyuyor ve toplantılarda geçirilen sürenin azalması için esnek çalışma etrafında yeni normların belirlenmesi gerektiğini belirtiyor.

Çalışma tarihinin altıncı dönemi: Hibrit çalışma devri

Microsoft, Mayıs 2022’de yayımladığı “İşin Yeni Geleceği 2022” raporunda da hibrit çalışmaya dair önemli noktalara değiniyor. ABD çalışma tarihinde; sanayi devrimi dönemi (1750-1880), gökdelen dönemi (1880-1940), savaş sonrası dönem (1940-1970), kenar şehri dönemi (1970-1990) ve süperstar şehirler dönemi (1990-2020) olmak üzere kabaca beş dönem olduğuna işaret eden araştırma, artık altıncı dönem olan “hibrit çalışma devrinin” başladığını belirtiyor. Aynı zamanda “Ev ofislerin yaygınlaşması, insanların ofis alanlarını kullanma şeklini değiştirecek mi?”, “Gelişmekte olan ülkelerde hibrit çalışma modelleri nasıl şekillenecek?”, “Hibrit çalışmanın çalışmayı daha kapsayıcı hale getirmesini nasıl sağlayabiliriz?” gibi yeni ve heyecan verici soruları da gündeme getiriyor.

Araştırmaya göre, bireyler hibrit çalışmayı mesaisinin bir kısmını ofiste kalanını da başka bir yerde çalışarak geçirme olarak algılarken şirketler, çalışanlarının bir kısmının tamamen ofiste bir kısmının ise tamamen uzaktan çalıştığı bir model olarak algılayabiliyor. Hem işverenler hem de çalışanlar hibrit çalışmayı benimsemiş görünüyor; ancak işverenler hibrit ve esnek çalışmayı çalışanların istediğinden daha az uygulamaya devam ediyor.

İşin geleceğine; birey, ekip, organizasyon ve toplum ölçekleri ve bunların kesişim noktalarından bakan araştırmanın çıktılarından bazıları şöyle:

• ABD’de Mart 2022’de yapılan bir araştırmaya göre, ABD’li çalışanların evden çalışmak istedikleri ortalama gün sayısı haftada 2,8. Birleşik Krallık’ta 2021 yılında yapılan bir anket ise çalışanların %59’unun hibrit çalışmayı tercih ettiğini ortaya koyuyor.
• Mart 2022 itibariyle, 55 bin üyesi bulunan Amerikan İsrail Kamu İşleri Komitesi’nde (AIPAC) işverenlerin %40’ı, 2022’de esnek çalışmayı planlıyor. Esnek çalışmayı tercih eden çalışanların oranı ise %60.
• Gartner tarafından 2021’de 4 bin çalışanın katılımıyla gerçekleştirilen bir araştırma, yöneticiler ve çalışanların hibrit çalışma algıları arasında önemli bir fark olduğunu gösteriyor: Yöneticilerin %75'i şirketlerinin esneklik sunduğunu söylerken çalışanların yalnızca %57'si esneklik sunulduğunu düşünüyor.
• Hibrit koşullarda etkili liderlerin; şef, katalizör, koç ve şampiyon olmak üzere dört yeni role bürünmesi gerekiyor.
• 50 ülkede 76 şirketten bin kişiyle yapılan bir ankete göre, koordinasyon ve sosyal bağlar için bazı toplantıların yapılması şart olsa da toplantısız günler, üretkenlik ve iş tatminini artırıyor.
• Hibrit ve uzaktan çalışma modellerinde, ofislerde gerçekleşen spontane konuşmaların eksikliği hissediliyor. Bu nedenle şirketlerin ve şirket içi ekiplerin hem sosyalleşme anları yaratan hem de takım kültürü duygusunu pekiştiren sosyal etkinlikler düzenlemeleri büyük önem taşıyor.
• Devam eden bir Microsoft araştırmasının sonuçları, çalışanların çalışmak için bilgisayarı tercih etmeye devam ederken toplantılarının %5-10’u için metaverse kullanmaya sıcak baktığını gösteriyor.
• Hibrit çalışmanın, firmaların çalışanlarını elinde tutması için etkili bir yol olabileceği düşünülüyor. Çin’de faaliyet gösteren çok uluslu bir firmanın lisans mezunu çalışanları arasında yapılan bir deneye göre, haftada 3 gün ofisten 2 gün evden çalışılan hibrit çalışma modeli, işten ayrılma oranlarını %35 oranında azaltıyor.
• Hibrit ve uzaktan çalışma modelleri, teknolojinin gelişimiyle birçok şirket için vazgeçilmez hale gelirken bazı iş türleri için bir seçenek olmadığını da unutmamak gerekiyor. Farklı ülkelerde, verimlilik kaybı yaşamadan zamanının yarısından fazlasını uzaktan çalışarak geçirebilecek kesim, işgücünün %5’i ile %26’sı arasında değişiyor. 
• Küresel olarak, işgücünün %80'i "masasız" çalışıyor, dolayısıyla işlerini uzaktan halletmeleri mümkün olmuyor. Tarım, eğitim, sağlık, perakende, konaklama, imalat, taşımacılık ve inşaat sektörleri uzaktan çalışmanın en zor olduğu sektörler olarak öne çıkıyor.

Gelecek nasıl şekillenecek?

Sonuç olarak; Microsoft’un araştırmaları, pandemi sırasında uzaktan çalışmaya geçen şirketler ve çalışanların pandemi öncesi uygulamalara geçişini pek olası görmüyor; ancak "geleceğin belirsiz ve olasılıklarla dolu" olduğunu belirterek temkinli olmayı da ihmal etmiyor. Bu olasılıkları etkileyen en önemli faktörler arasında ise konut politikaları, göçmenlik yasaları, vergi hukuku uygulamaları ve teknolojik gelişmelerin seyri var. Bu konulardaki olumlu gelişmelerin; “Ofislere uzak konutlar daha mı uygun olacak?” veya “Sınır ötesinde çalışanlar hangi ülkenin kurallarına göre vergi ödeyecek?” gibi cevapsız soruları ortadan kaldırarak hibrit çalışma modellerinin yaygınlaşmasına katkıda bulunması bekleniyor.

Pandemiden önce hayal edemediğimiz “evden çalışma” kavramı, pandemide en hızlı şekilde içselleştirdiğimiz kavram oldu. Yaşam biçimimizi değiştiren bu kavram, bazı şirketlere müşteri tabanını hızla büyütme ve dünyanın en büyük şirketleri arasına girme imkânı sağladı. Biz de bu yazıda evden çalışma modeline geçilmesinden fayda sağlayan şirketlere odaklanmak ve bu şirketlerin normalleşmeden nasıl etkilendiklerini kısaca tartışmak istiyoruz.

Hangi şirketler?

“Evde kalma” zorunluluğundan fayda sağlayan şirket sayısı oldukça fazla olsa da “evden çalışma” kavramından fayda sağlayan şirketleri belirlemek çok daha kolay. Bu şirketler arasında çevrim içi toplantıların vazgeçilmezi Zoom, dijital imza atmayı sağlayan Docusign, uzaktan ekip çalışmasını kolaylaştıran Slack ve iş yeri güvenliğini (uzaktan çalışma senaryosunda siber güvenlik) sağlayan Crowdstrike gibi şirketler yer alıyor. Kısaca bu şirketlerin pandemiden önce, pandemi döneminde ve şimdi nerede olduğuna bakacak olursak:

Zoom

• 2020’de halka arz olan Zoom’un pandeminin ilk yılında (2020 yıl sonu bilançosuna göre) 10’dan fazla çalışana sahip müşteri sayısı %470 artışla 467 bin 100’e yükselirken, gelirleri %326 artışla 2,6 milyar dolara ulaştı.
• Normalleşmenin etkisiyle 2021’de yalnızca %9 müşteri büyümesi sağlayan şirketin müşteri sayısı 509 bin 800’e ulaştı, gelirleri ise %55 artışla 4 milyar doların biraz üzerinde gerçekleşti.
• 2020 başında 68,04 dolar olan hisse fiyatı, 2020 sonunda 337,32 dolara ulaştı (+%395). 2021 sonunda 183,91 dolara gerileyen hisse (yıllık bazda -%45,48) bugün 108,98 dolardan işlem görüyor. Böylelikle Zoom hisseleri, 2020 başından bu yana %60 değer kazanmış oldu.

Docusign 

• 2003’te kurulan ve 2019’da halka arz olan Docusign’ın pandemiyle birlikte müşteri sayısı 500 binden 890 bine yükselirken gelirleri, yıllık bazda %49 artışla 1,5 milyar dolara ulaştı.
• Normalleşme sürecinde şirketin müşteri sayısı, 1 milyonun üzerine çıktı, gelirleri ise %45 artışla 2,1 milyar dolar olarak gerçekleşti.
• 2020 başında 74,11 dolar olan hisse fiyatı, 2020 sonunda 222,30 dolara ulaştı (+%200). 2021 sonunda 152,31 dolara gerileyen hisse (yıllık bazda -%31.48), bugün 88,51 dolardan işlem görüyor. Böylelikle Docusign hisseleri, 2020 başından bu yana %19,43 değer kazanmış oldu.

Slack

• 2019’da halka arz olan ve 21 Temmuz 2021’de Salesforce tarafından 27,7 milyar dolar karşılığında satın alınan Slack’in pandemiyle birlikte ücretli üyeliğe sahip müşteri sayısı %42 artışla 156 bine ulaştı, şirketin gelirleri yıllık bazda %43 artışla 902,6 milyon dolar olarak gerçekleşti.
• 2020 başlangıcında 22,48 dolar olan Slack hisseleri, 2020 sonunda %87,90 değer kazanarak 42,24 dolara ulaşmıştı. 21 Temmuz 2021’de Salesforce, hisse başına yaklaşık 45,86 dolar ödeyerek Slack’i %38 prim ile satın aldı.

Crowdstrike

• Bulut çalışma sistemlerinin güvenliği üzerine hizmet veren ve 2019’da halka arz olan Crowdstrike’ın pandeminin etkisiyle abone sayısı %82 artışla 9 bin 896’ya ulaştı, gelirleri %74 büyüyerek 874,4 milyon dolar olarak gerçekleşti.
• Normalleşme sürecinde şirket, abone sayısını %65 artırarak 16 bin 325’e yükseltti, gelirleri ise %66 büyüyerek 1,45 milyar dolar olarak gerçekleşti.
• 2020 başında 49,87 dolar olan hisse fiyatı, 2020 sonunda 211,82 dolara ulaştı (+%324,74). 2021 sonunda 204,75 dolara gerileyen hisse (yıllık bazda -%3.34), bugün $200.39’dan işlem görüyor. Böylelikle Crowdstrike hisseleri, 2020 başından bu yana %301,82 değer kazanmış oldu.

Rakamlar ne söylüyor?

Finansallara göre, uzaktan veya evden çalışma konusunda kolaylıklar sağlayan tüm bu şirketler, pandemi döneminden olumlu etkilendi. Normalleşme sürecine geçildiğinde şirketler pandemiden sağladığı faydayı muhafaza etse de aynı büyüme momentumunu koruyamadı.

Zoom, pandeminin hem kullanıcı sayısı hem de gelir bazında en çok fayda sağlayan şirketlerden biriydi ve normalleşmeden de kullanıcı sayısındaki büyüme anlamında en olumsuz etkilenen şirket oldu. Docusign da pandemi döneminde Zoom’a benzer şekilde oldukça güçlü bir performans gösterirken Slack görece zayıf kaldı. Slack, Microsoft (Teams) gibi güçlü bir rakip nedeniyle pandemi döneminde diğer “evden çalışma” şirketlerine benzer bir prim yapamadı ve günün sonunda Salesforce tarafından satın alındı. Crowdstrike ise Rusya-Ukrayna krizi ile yeni bir hikâye yaratmayı başardı ve artan siber güvenlik farkındalığı sayesinde normalleşme sürecinde de gücünü korudu.

Dikkat çeken bir nokta, tüm şirketlerin kullanıcı sayısındaki artış ivme kaybetse de çift haneli gelir büyümelerini korumaları oldu. Bunu da şirketlerin fiyatlama gücüne ve alt segmentlerden elde ettikleri gelirlere bağlamak mümkün gözüküyor. Piyasa fiyatlamasına bakıldığında, 2021’de Crowdstrike hariç her şirketin hissesi normalleşme nedeniyle yatırımcıların ilgisini kaybetti. Diğer yandan 2020 başlangıcıyla kıyaslandığında tüm hisseler çift haneli kazanç sağladı. Özetle her şirket genel anlamda benzer finansal performans sergilese de farklı alt dinamikler nedeniyle birbirinden ayrıştı.

2021’de başlayan normalleşme sürecinin etkilerini 2022’de de hissediyoruz. Bu ortamda uzaktan çalışma temasına hizmet eden şirketlerin performansını belirleyecek olan kriter kullanıcı/abone rakamlarını nasıl muhafaza edecekleri olacak. Hibrit ve kalıcı uzaktan çalışmanın yukarıda konuştuğumuz şirketlerin kullanıcı tabanını ve gelirlerini desteklemeye devam edeceğini söyleyebiliriz; ancak hisselerin ne zaman yeniden yatırımcıların ilgisini çekeceği merak konusu. Piyasa oyuncularının güçlü bir bilanço gibi pozitif bir katalizöre ihtiyacı varmış gibi görünüyor.