İşportada “Sev Beni” #44

Mehmet Selahattin, 8 Ağustos 1931*

Telaşlı yolcuların şuraya buraya koşmaları, düdük sesleri, yandan çarklıların fışırtısı ve arada bir yalvarır gibi sesler:

“Sev beni 40 paraya!”

“Hatırla beni 100 paraya!”

“Unutma beni 5 kuruşa!”

Koltuğunda paketler, bohçalar, sepetlerle erkek kadın bir sürü insanın birbiri üstüne yığıldığı bu daracık yolda sesinin ahengini bozmadan “Sev beni 40 paraya!” diye haykıran genç satıcıya yaklaştım. Öndeki işportada kağıtlara sarılı bir şeyler vardı.

“Nedir bunlar?” dedim.

Gülerek gösterdi:

“Şuradakiler sev beni. Buradakiler hatırla beni. Şu büyücekleri de unutma beni.”

“En ucuzu hangisi?”

“Sev beni.”

“Tanesi kaça?”

“40 paraya efendim. 40 paraya sev beni!”

Kendi kendime “Zavallı sev beni. 40 paraya kadar düştü ha!” dedim ve aldım yürüdüm.

Parlak düğmeli bir memur daracık bir demir kapının önünde gırtlağı yırtılırcasına izahat veriyor:

“Salacak ikinci vapur, Üsküdar’a gitmez!”

Adamcağız istediği kadar nefes tüketsin, soran sorana;

“Hu, baksanıza! Beylerbeyi vapuru burası mı?”

“Çengelköyü’nden son vapur kaçta geliyor köprüye?”

“Altınkum postası hangisi?”

“Amanın dedim yanlışlık olmasın, Hisar’a gideceğim!”

“Oğlum şu bilete bakıversene. Beykoz gidip gelme mi?”

Zavallı adam hepsine ayrı ayrı cevap veredursun biz de Salacak vapuruna geçip yerleştik. İnsan sandalda belki bu Salacak vapurundan daha emniyetli oturur. Durduğu yerde öyle sallanıyor ki ayakta iseniz diz üstü kapaklanmak işten değil.

Üsküdar İskelesi

Eski vapurların “ejder-i bahri”, “peleng-i derya” gibi şatafatlı isimleri vardı. O devre yetiştiğine şüphe olmayan bu vapur karikatürlerine bir isim koymak icap etse acaba ne derlerdi? “Kaza-yı bahri” mi yoksa “bela-yı derya” mı? Fakat ne dersiniz, korktuğuma uğramadım. Kazasız belasız “tarik-i çarhı-ı azimet” eyledik. Ver elini Kız Kulesi deyip kendimizi verdik. Fakat yelken açsak daha çabuk gideceğime şüphe etmiyorum. Amerikalı tayyareciler bir rekor daha kırsalar bizim Salacak’a sefer yaptığımız zaman zarfında yeni dünyaya iki defa gidip gelecekler.

“Haydi Salacak!”

Ne dersiniz, gelmişiz yahu! Yalnız Salacak’a gelmekle iskeleye yanaşmak aynı şey değil. Birkaç tornistan, birkaç tornayt, sekiz on defa gerilip ilerleme, Yaradan’a sığınıp bir iki tos vurmadan sonra o iş de oldu.

Ooh, hele şükür ayağımız karada. İskeleden gazinoya üç dakika içinde vardık. Ben burada Kız Kulesi gazinosunun mevkiinden filan bahsedecek değilim. Buna dair çok şey yazıldı. Hava güzel, kuş bakışı manzara güzel, sık ağaçlı bahçe, fıskiyeli mermer havuz hep güzel. Yalnız bir şey var ki o güzel değil: Bir bardak soğuk içki için müşteriyi masa başında dakikalarca bekletmeleri. Mesela servisler biraz daha itinalı yapılabilir. Gazoz isteyen bir müşterinin önüne çay getirilmez. Sonra bazı içkilerin fiyatı ateş pahası. Bu sıcakta insanı habire terletmek doğru mu?

Yanımda oturan bir gence dikkat ettim. Evvela bir kadeh bira getirtti. Birasını ara sıra yudum yudum içerken cebinden çıkardığı küçük bir şişeyi lık lık dikerek zevkini tamamlıyordu.

Burada mezelerin de pahalı olduğuna işaret etmek isterim. Bu sebepten birçok kimseler mezelerini beraberlerinde getiriyor. Fiyatlar biraz mutedil olsa bu zahmeti çeken bulunmazdı. Ha bakınız saza diyecek yok. Allah için söylemek lazımsa alaturka musikinin bütün haklı şöhretleri hep burada toplanmışlar. Çaldıklarını, seve seve dinletmek hünerini biliyorlar. Zaten buraya gelenlerin çoğu da bu sazın hatırı için geliyor.

Gurup zamanı gazino hakikaten Babil’in Asma Bahçeleri’ni andıran bir hâl alıyor. Güneş, Sarayburnu’nun serviliklerinde kızıl bir tuğ gibi kaybolurken gazinonun gökteki yıldızları kıskandıran allı, yeşilli, morlu, sarılı ampulleri bir anda yanıyor. Denizin üstüne aksi düşen bu ateşli fanuslar Kız Kulesi’nin karşısında tarihin Çırağan şenliklerini andıran bir hâl alıyor.

Buraya insan yalnız başına gelmeli ve kendini dinlemeli. Düşünmek için denize karşı bu kameriyeden daha asude bir köşe bulamazsınız. Fakat görüyorum ki ziyaretçiler arasında düşünmek için gelenler çok az, âdeta yok denebilir. Mevkiin sükûnunu kırbaçlayan kahkahalar, sazın ahengini bozacak akortsuz sesler işitiyorsunuz. Bütün bunlar eğer başınızı dinlemeye gelmişseniz keyfinizi kaçırmak için birebir. Acaba gürültüsüz eğlenmek bize nasip olmayacak mı?

_{* Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.}

Salacak Plajı’nı benzerlerinden ayıran en önemli farkı manzarasıydı. Düşünsenize, uzanmışsınız kumsala, güneş damlıyorken içinize (konu Sertab Erener şarkısına kayar gibi oldu farkındayım🙄) karşınızda Kız Kulesi… Çok şairane değil mi? 

Gerçekten de Salacak Plajı denizi kadar manzarası ve ağaçlarla kaplı gazinosuyla da ünlüydü. Plaja bu gazinoyu geçip 80 basamak merdiven indikten sonra varılıyordu. Plajın üstünde ise Aile Parkı Gazinosu vardı. "Burada bando takımı, mandolin, incesaz, zurna, polka, zeybek, çiftetelli gibi oyunlar oynanır”dı. "Havanın en güzeli, manzaranın en iyisi, eğlencenin en şatafatlısı ve suyun en nefisi burada”ydı. İlerleyen yıllarda gazinosunda Münir Nurettin Selçuk, Zehra Bilir, “meşhur caz yıldızı Gregor”  gibi devrin pek çok önemli ismi boy gösterecekti. Hafta sonları ise Hot Swing isimli sekiz kişilik caz orkestrası sahne alıyordu.

1937 yılında Salacak Plajı’nda yüzenler

Salacak’ın diğer plajlardan bir diğer farkı ise şehir içinde olmasıydı. Bu yüzden de ulaşım daha ucuzdu. Hatta plaj ve gazino işletmesi yaz aylarında Şirket-i Hayriye ile anlaşarak Salacak’a gidiş ve geliş yol parası, plaj ve kabin ücreti toplam birinci mevki 35 kuruşa, ikinci mevki biletleri 30 kuruşa vererek çeşitli kampanyalar dahi yapıyordu. Ancak vapur seferlerinin azlığı ve düzensizliği yine de şikâyet konusuydu. Seferler sık olmadığı için önce Üsküdar’a gelip sonra Salacak’a gidiliyordu. Başta Şirket-i Hayriye buraya gece seferleri yapmamaya karar vermişken işletmecisi Todori Konstanidis’in masrafın bir kısmını üstlenmesiyle şirket bu kararından vazgeçmişti. Her ne kadar doğrudan Salacak’a vapur seferleri az olsa da diğer plajlarda bir şişe gazoz 15 kuruşayken burada 7.5 kuruşa içilebiliyordu. Ama bunu da pahalı bulanlar ve bundan yakınanlar vardı.

Salacak plajıyla ilgili bir reklam

Tüm bu yakınmalara ve şikâyetlere rağmen Salacak Plajı âdeta ana baba günü olurdu. Kız Kulesi’ne doğru yaklaştıkça sahilin kalabalığını görenler bütün mahallenin bir arada denize girdiğini zannederdi. Bu kalabalık içinde bilhassa yabancılar dikkati çekiyordu. Çünkü İstanbul’da yabancıların pek çoğu yüzmek için burayı tercih ediyordu. Bunlardan biri de her sabah ailesiyle beraber plaja gelen İtalyan Profesör Mösyö Bartini’ydi. Samyeli rüzgârının vücuda leke yaptığını düşünen bir genç ise buna çözümü koluna iple bir çivi asmakta bulmuştu. Bir yanda atlama iskelesinden atlayanlar ve top oynayanlar, bir yanda şemsiyenin altında kitap okuyanlar vardı.

Salacak Plajı’nın “hoş-meşreplerinden” Mösyö Bartini ve ailesi

Akşam yavaş yavaş çökerken plajdakiler son vapuru yakalamaya çalışıyor, gazinoda ise gece daha yeni başlıyordu.

İstanbul’un 1931 yılında, daracık bir sokaktan iskeleye doğru yaklaşıyoruz. Bir tane işportacı, “Sev beni 40 paraya! Hatırla beni 100 paraya! Unutma beni 5 kuruşa!” diye bağırıyor. Merak ediyoruz, bu röportajı kaleme alan muhabir ile birlikte tezgâha yaklaşıyoruz. Muhabirin “Nedir bunlar?” sorusuyla merakımızı tatmin edecek bir cevap alacağımızı düşünürken satırların devamında muhabirin bir tane “Sev Beni” alıp oradan ayrıldığını öğreniyoruz.

1930’ların İstanbul'unda seyyarda satılan “Sev beni” nedir peki? Bir oyuncak? Kartpostal? Hediyelik bir eşya? 

İnternetin arama motorlarında “Sev beni” gibi ifadeler üzerinden bir ürünü bulmak imkansız gibi. Kumda iğne ile kuyu kazmaya benziyor. “Sev Beni”nin yanına “1930’lar” yazmak da “işporta”yı eklemek de “İstanbul” demek de sonuç vermiyor. Baştan son tüm bağlantılara tıklamak, sayfalarca okumak gerekiyor. 

30 Nisan 1942 tarihli Tan gazetesindeki şöyle bir ilan acaba güzel bir adım olabilir mi? Zihnin insanı yanlış yollara sürükleyen bir arızası var, hemen “Gözen markasının tarihini, diğer ürünlerini araştır” komutunu veriyor. Bir süre, uzun bir süre, adres ve telefon bilgilerinden marka ile ilgili bilgi edinme gayreti hasıl oluyor. Taa ki sıkılıp biraz da “hatırla beni” diye aratıp hikâyeye başka bir yerden yaklaşmayı deneyene kadar…

Harika bir sonuç değil mi? İşportada satılanların hiç de şaşırtıcı olmayacak bir şekilde losyon ya da kolonya gibi kokular olduğunu anlıyoruz. Bunca merakın bu kadar basit bir sonuca ulaşması araştırmacının canını sıkıyor. “En azından diğer koku markasının da ismi ortaya çıksın, bu yazıyı burada bitirelim” diye düşünüyor.

İpucunu bulduktan sonra arama ve sonuçlar hızlanıyor. Bu markamızın ismi de Faruki. İşportada satılan ürünlerin farklı markalarda kokular olduğunu öğrendikten sonra yazının sonu bağlanabilir.

Yine de üç markanın “... beni” ile biten bir losyon çıkarması, aralarındaki rekabete ya da taklide dair bu benzerlik, yeni şüpheler de yaratmıyor değil. Mesela “Bu ürünlerden hangisi ilk çıktı?” güzel bir soru. 

Gözen ile Şükûfe’ye dair detaylı bilgiye rastlamak arama motorlarında pek mümkün olmadı.

Ama Faruki farklı. Aybala Yentürk’ün, #tarih dergi’nin Aralık 2015 tarihli sayısında yer alan şu cümlesi ile hikâye devam ediyor: “Anadolu'da kolonya, Osmanlı topraklarında ilk ıtriyat fabrikasını 1882'de kuran Ahmet Faruki'ye başlar…”

Yentürk’ün Faruki markasıyla ilgili yazısından bazı cümleler:

“Faruki, henüz 26 yaşında iken, tamamı ithal edilen kozmetik ürünleri ülke içerisinde imal etmenin kârlı bir girişim olduğunu fark ederek 1894 yılında Sultanhamam’da açtığı büyük mağazası ve Feriköy’deki imalathanesi ile yerli parfüm ve kozmetik sanayisinin kurucusu oldu.

Bu gelişmeleri değerlendiren ilk girişimci, Mısır asıllı Müslüman bir İstanbullu olan Ahmet Faruki o dönemlerde halk tarafından ‘odikolon’ olarak adlandırılan Eau de Cologne'a ‘kolonya’ adını verir.

Ürünleri Avrupa orijinli olanların ayarında olmak bir yana, onlarla yarışacak üstünlükte ve çeşitliliktedir. Nitekim katıldığı uluslararası sergilerden (1903 Atina, 1904 Bordeaux, 1905 Liege, 1906 Paris, 1906 Londra) kazandığı birçok altın madalyanın yanı sıra, Nişan-ı Osmani ve Sanayi Madalyası, İran Hükümeti tarafından da Altın Şir-i Hurşid Madalyası ile onurlandırılır.

Faruki’nin kozmetik türlerin isimlerini yerli halkın anlayacağı biçimde değiştirmesi ise ticari anlamda dahiyane bir tutumdur. Türkçe adlar takarak bunların isim babası olmuştur: Zambak Suyu (eau de lys), dudaklık (ruj), allık (compakt’lar), kirpik boyası ya da fırçalı sürme (rimel). Parfümlere ise ‘lavanta’ adını takmıştır. Ecnebi isimlere sahip ithal parfümlere karşı ‘Unutma Beni’, ‘Cici’, ‘Meltem’, ‘Şebnem’ isimli kokular tertip etmiştir."

Mısır asıllı Faruki, koku üretimini Anadolu’ya taşımış, kokulara Türkçe isimler takmış, yarattığı markayla uluslararası ödüller almış bir isim. Buradan yola çıkarak işporta tezgahındaki “Sev Beni” ve “Hatırla Beni” kokularının Faruki’nin “Unutma Beni” ürününü taklit ettiğini, isimlendirmesine özendiğini veya onun açtığı pazarlama yolundan gitmeye çalıştığını söyleyebiliriz. 

“Unutma beni” olumsuz bir cümle. Halbuki onun yolundan giden, taklit eden ya da özenen markaların kullandığı “Sev beni” ve “Hatırla beni” cümleleri ise olumlu. Kalite düştükçe yükselen bir coşku, abartılı bir oyunculuk görüyoruz. Peki, diğer markaların kullandığı pazarlama dili, ürün isimlendirmesi, işporta tezgahına kattıkları coşku; taklitçi olduklarına dair kendilerini ele veriyor mu? 

Asıl soru şu: İşportada satılan ürünlerin koku olduğuna şu an emin miyiz? Bence hâlâ değiliz…