İsim, şehir, kadın

Geçtiğimiz hafta yazıya şu soruyla başlamıştım: Eskiden Beşiktaş’la Ortaköy arasında, Dereboyu Caddesi boyunca uzanan bir dere mi vardı gerçekten? Bu soru ve yazıyı yazmaya başladıktan sonra daha dikkatle baktığım nice su isimli sokak, beni eski İstanbul’un su varlığına dair “artık gerçek olamayacak” manzaraları hayal etmeye çağırdı. Gerçek olamayacak diyorum; çünkü Prof. Dr. Cemalettin Şahin’in listelediği 444 sokağın %42’si, onun araştırmasını yayımladığı 2017 yılından bu yana şehrin hidrografik hafızasını taşıyan ismini kaybetmiş. İsmini ve ismiyle ilişkisini %61 oranıyla en fazla kaybeden sokaklar adında “dere” geçenler. Bu sokakları %33 ile “kuyu”, %19 ile de “çeşme” takip ediyor. 

Artık evimizdeki her çeşmeden sıcak ve soğuk su akıyor. Bu yüzden de eskiden sokaklara su taşıyan isale hatlarına daha fazla ihtiyaç kalmıyor; çeşmeler ve kuyular kuruyor. Peki ya dereler? Artık derelere de ihtiyacımız kalmamış olacak ki; şimdilerde o yollardan sadece trafiğin akmasına şaşırmıyoruz. Yine de yaşananları önlemenin ilk adımı, hatırlamak.

Dere: İstanbul’da adını su varlığından almış binlerce isim olsa da şehrin içinde en yaygın gözlemleyebildiğimiz isimler çoğunlukla derelerle ilgili. 1937 yılının İstanbul’unda 50 sokak dereyle ilişkili bir isim taşırken şehrin önlenemez büyümesi yol üzerindeki tüm akarsuları kapsayınca bu sayı epeyce artmış. 1998 yılının verileri yaklaşık 130 sokağın derelerle bağ kurduğunu gösteriyor. Sokak isimlerinden 66 tanesi dere, 29 tanesi dereboyu, 12'si dereiçi, yedisi kurudere ve altısı dereyolu ismini taşıyor. Örneğin şimdilerde Dereboyu dediğimiz bölgede, Beşiktaş’ın Mecidiye ve Ortaköy mahallelerini birbirinden ayıran bir dere akıyormuş. Ayrıca bu cadde, 1930’lu yıllarda Ortaköydere Sokak olarak anılıyormuş. O zamanlar şehrin pek de merkezi sayılmayan bu alan da İstanbul’un ışık hızında büyümesiyle boy ölçüşememiş tabii. 

Kurudere: Yine bu büyümenin bir sonucu olan kuruyan dereler için de “kurudere” ismini taşıyan sekiz sokağa bakmak yeterli. Prof. Dr. Şahin, büyüyerek önündeki dereleri yutan yerleşim alanlarına örnek olarak Galataderesi, Zincirlidere ve Dereboyu sokak ve caddelerini veriyor. Onun çizdiği yolu takip edersek Galataderesi’nin yukarı çığırına varıyoruz; burada Ortabayır, Esentepe ve Gülbahar mahallelerini kapsayan bölgede iki kolu var. İsmini bu kollardan alan sokaklarda yürürken artık bir hidrografik kaynağa rastlamıyoruz; ama bu isimler şehirde daha önce var olan ve yerleşim alanları içinde kalan su varlığının tespiti için çok değerli. 

Çırçır: Bir yerlerden hep kulağımıza çalınan ama belki de bir anlamı olmadığını düşündüğümüz kelimelerden biri çırçır; en azından benim için. O nedenle suyla ilişkisini öğrenince bu kelimeyi daha da sevimli buldum. “Küçük pınar veya suyu az akan” anlamına gelen çırçır ve ismini buradan alan dereler için çırçırdere, İstanbul sakinlerinin kulağına bir yerlerden çalınmış olmalı; çünkü Şahin’in çalışmasına göre İstanbul’da 13 sokağın ismi buradan geliyor. Bulunduğu yerdeki su varlığının cılızlığına işaret eden bu kelimeye Eyüp’te Alibeyköy, Karadolap, Defterdar ve Merkez, Fatih’te Zeyrek, Üsküdar’da Güzeltepe, Kartal’da Yukarı ve Beykoz’da Örnektepe Mahallesi’nde rastlıyoruz. 

Sel: Bazen de dereler sanki eski su yollarına dönmek istiyor; yağmurlar dere yataklarını yeniden dolduruyor, dereler taşıyor. Bu taşkınların sıkça yaşandığı yerlerde de sel, selbastı, selbaşı, selaltı, selgeçti ve suluyol gibi kelimeler sokak isimlerine ilham veriyor ya da sokak isimlendirme bu şekilde bir uyarı olarak kullanılıyor; ekolojik dengenin bu tahribatı yanımıza bırakmayacağına dair bir işaret…

Kaynakça

Öztürk, D. (2019). İstanbul Sokaklarında Suyun İzini Sürmek: Başka Bir Coğrafyanın Haritası. beyond.istanbul, İstanbul Yollarında Kentsel Politik Ekoloji, 26-28.

Şahin, C. (2017). İstanbul Sokak Adları: Hidrografik Adlar. In Mimar Sinan ve Su

Bu hafta, bir düşünürden başlayarak kentsel dönüşümün farklı bir mekânsal tezahürünü konuşalım isterim. Muhabbetimizin başı belli: Düşünür, sosyal teorist Michel Foucault Hapishanenin Doğuşu'nda bir mekânın fonksiyonel dönüşümünü tanımlar. Eserinde, işkence ve idamın kamusal alanda uygulanması veya göz korkutma amaçlı kamuoyuna anlatılması üzerinden tanımlı ceza sisteminin, fiziksel acıdan ziyade ruhun cezasına evrildiği modern hapishane sistemini irdeleyen Foucault, bu konuda kültürlerin farklı dokunuşlarını da sorgulatabilir okuyana. Bir de şehrin bunun için hangi uygulamalara maruz kaldığını... 

Bu pazarki muhabbetimiz Foucault'yla başlasa da bu yazının ondan oldukça uzakta durduğunun; ülkenin çay-çorba içilerek başlayan doğaçlamayla resmî arası süreçlerini ve "incınmış" bireylerini içerdiğinin farkındayım. O sebeple önce dönüşümün amacı neydi bu coğrafya için onu hatırlayalım... Kent bilimci Ruşen Keleş’e göre kentsel dönüşümün üç amacı var: “Birincisi, yoksulluk yuvalarının temizlenmesi (slumclearence); ikincisi kent öbeklerinin ana kentlerin öteki kesimleri ve yöre kentlerle aralarındaki ekonomik canlılığa ilişkin ayrımları gidermek üzere bu kesimlerin yenilenmesi; üçüncüsü de kent öbeklerinin yönetiminden ve planlanmasından sorumlu olan belediyelerin teknik kapasite ve imkânlarının ölçek olarak tanımlanması."

İstanbul'da buna örnek olabilecek bir dönüşüm hikâyesi var mı? Elbette! Örneğin; Bayrampaşa Cezaevi, ilk aklına gelecekler mekânlardan biri. 1956'da inşası başlayan cezaevi, yaşanan aksilikler sebebiyle 12 yıl sonra açılıyor ve hatta açıldığında Sultanahmet Cezaevi'ndeki tutuklular buraya taşınıyor; 2000'lerde ise kötü imajı sebebiyle modern sistemde yer alamayacağına karar verilerek kapatılıyor. 

İmajı(mız) düzeliyor mu? Tam olarak değil. Çünkü bu sefer de deprem olasılığı alarm veriyor. Yani, ilçenin %30'unun yüksek riskli yapılardan oluşması, tahliyesi tamamlanan yapının bir tesis olarak da değerlendirilemeyeceğini gösteriyor. Yıkım kararı sonrasındaki birkaç yıl projelendirilmesi ve arazinin kurumlar arası devriyle geçiyor. Yaşayan kentin hızlı değişen gündemlerinin de bir sonucu olarak alanın toplu konut, hastane, okul, cami vb. yapılar için değerlendirilmesine karar verildiğinde otorite sağlayıcılar tarafından hayata geçirilen bir kompleksin çoktan unutularak başka tartışmalara konu olduğunu görüyoruz.

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’ndayım. Burası Haliç’in kıyısında, Balat ile Fener arasında, yeşilin içinde yer alan tarihî bir bina. Kadın merkezli bir arşiv ve kütüphane özelliği taşıyan vakıf, kuruluş senedinde de belirtildiği gibi “Kadınların geçmişini iyi tanımak, bu bilgileri araştırmacılara derli toplu bir şekilde sunmak ve bugünün yazılı belgelerini gelecek nesiller için saklamak” amacıyla, Aslı Davaz, Füsun Akatlı, Füsun Ertuğ-Yaraş, Jale Baysal ve Şirin Tekeli tarafından kurulmuş.

Kırmızı taş duvarlı binaya girmeden önce yeşilliklerin arasında durup hafif esen rüzgârın tadını çıkarıyorum. Saçlarım dağılıyor ancak düzeltmeye çabalamıyorum. – Kadınların saçı hep düzgün olmak zorunda mıdır?

Binanın güçlü ve dikkat çekici duruşu daha içeri girmeden ilgimi çekiyor. İçinde barındırdığı tarihin ve bilgi yükünün ağırlığını taşıyan ama aynı zamanda bununla gurur duyan bir tavrı var. Demir merdivenlerinden yukarı çıkıp tarihin küllerinde savrulmaya hazırlanıyorum.

Vakfın koleksiyonları, Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de kadınlara ait ya da kadınlarla ilgili eserleri, belgeleri barındırması açısından oldukça önemli. Ayrıca Türkiye’nin ilk ve tek kadın eserleri kütüphanesi olma özelliğini taşıyor. Kuruluşundan bu yana kadın tarihinin kaynaklarını (özel arşivler, günceler, fotoğraflar, afişler, kitaplar vb.) toplayan, elde ettiği kaynaklardan yararlanarak yeni yayınlar üreten, kolektif bir çaba, gönüllü emek ve sponsor desteğiyle projeler gerçekleştiren ve çalışmalarını sürdürmeye çalışan vakıf, 2020 yılında 30. yılını doldurdu. Özel Arşivler, Kadın Örgütleri ve Örgütlenmeleri, Efemera, Gazete Kupür, Afiş, Görsel, Nadir Eserler, Sözlü Tarih, Kitap, Süreli Yayın, Tez, Makale, Sanat Eserleri, Kadın Yazarlar, Kadın Sanatçılar ve İşitsel başlıkları adı altında vakıfta 16 koleksiyon bulunuyor. 

Kütüphanede son dönemde yoğun olarak özel arşivlerde kataloglama ve dijitalleştirme çalışmalarına ağırlık verildiğini anlatan arşiv sorumlusu Sibel Sular, “Kütüphane, hem akademik çalışma yapanlar için hem meraklıları için bir hafıza merkezi. Dolayısıyla bunu ne kadar çoğaltabilirsek kadınların belleğine ilişkin o kadar derin bir hafızaya sahip olmuş olacağız.” diyor. Sular’ın “hafıza merkezi” benzetmesi aklıma Alisa Oleva’nın İstanbul'daki kadınları kendine eşlik etmeleri için davet ettiği “Eve Yürüyüş” performasını getiriyor. Sanatçının “Benimle eve yürümeni istesem, beni nereye götürürdün?” sorusunun cevabı birçok kadın için burası olmuştur gibi geliyor. Sanki farklı tarihlerde yaşamış ve iz bırakmış farklı kadınların sesleri gizli bu kırmızı taş duvarların arasında.

Düşünceler arasında gezinirken kütüphanede gözüme bir kitap ilişiyor: Nazım Hikmet ve Toca’sı Semiha Berksoy. Semiha Berksoy; ilklerin kadını. Türkiye'nin ilk opera sanatçısı, bir primadonna, Avrupa’da opera sahnesine çıkan Türkiye'nin ilk sopranosu ve sanat âşığı bir ressam. Yüksek dramatik soprana olarak Ankara Devlet ve Opera Balesi’nin baş solistlerinden olan sanatçı, İstanbul Konservatuarı’nda ve Güzel Sanatlar Akademisi Namık İsmail Atölyesi Resim ve Tiyatro Okulu’nda eğitim aldıktan sonra, İstanbul Şehir Tiyatrosu’nda sesiyle üne kavuşmuş ve Türkiye ve Avrupa'nın operetlerinde oynamış. 

Kadıköy Süreyya Operası'nda da Emir, Çardaş Fürstin, Maskot, Leblebici Horhor Ağa operetlerinde primadonna olarak sahneye çıkan sanatçı, tiyatro öğrenciliği sırasında Nazım Hikmet Ran ile Kafatası piyesinin sahnelenmesi için yapılan çalışmalarda tanışarak, Ran'ın yazdığı Bu Bir Rüyadır operetinde "Fatma" rolünü oynamış. Bu dönemden sonra Berksoy, Ran ile birlikte uzun yıllar mektuplaşmış ve bu mektuplar daha sonra Nazım Hikmet ve Tosca'sı Semiha Berksoy adıyla kitaplaştırılmış. İşte elimde duran bu kitap içinde birçok anı, yaşanmışlık ve yaşan(a)mamışlık gizli. Yıllarca birbirlerine her fırsatta yazdıkları mektuplarını, aşklarını, arkadaşlıklarını yıllar sonra ellerimin içinde tutuyor olmak beni sanki bu ilişkinin şahidi yapıyormuşçasına heyecanlandırıyor.

Nazım’ın sözlerini anımsıyorum:

“Nasıl etmeli de ağlayabilmeli farkına bile varmadan? Nasıl etmeli de ağlayabilmeli ayıpsız, âşikare, yağmur misali?”

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın demir merdivenlerini düşünceli iniyorum bu sefer. Kırmızı taş duvarları daha farklı geliyor gözüme. Yağmur misali ağlamak geliyor içimden ancak yüzümde tebessümle ayrılıyorum vakıftan. Sessiz kadınları, üreten kadınları, heyecanlı ve paylaşmayı seven kadınları düşünüyorum. Her birine ayrı ayrı teşekkür etmek istiyorum vakfa veda ederken. Esen rüzgâr yeniden saçlarımı dağıtıyor ancak düzeltmeye çabalamıyorum. 

Bu yolculuk, hayalî bir yolculuktur.*